 Millətin bilik, siyasi və mələni səviyyəsinin inkişafı yoğunda böyük əhəmiyyət kəsbədən əkinzi qəzətində Həsən Bəjzərdə abinin ürək yangısıyla dilə qətirdiyi qadın mövzusunu, zəharətin höçüm sürdiyi bir dövrdə milli mətbaatımızın yaradcıları zəsarətli öz qəzətlərində şurnallarında ışıqlandırırdırlar. Bu o yanışdan ruhlanırq, Azərbaycanın az çox təsil görmüş hanımları, Səkini Akunzadə, Nəbət Nərmanova, Ziba Qaybova, Niyarş Qilinskaya, Cövhər Şövgiye, Sarı Vəkilova, Hədi Yəməməlzadə, Həlimi Akundova, Münevvər Alixanova, Maral Nəbizadə, Quraman Bəhimbəyzadə, Asiya Akunzadə, Səydə Şəxzadə, öz yazılarında şəhirlərində qadınların təhsil almasını, öz hüquqlarını anlamasını, teatrə insanətə meyil etməsini vacib sayardılar. Münevvər Khanın Alixanova işı qadın şurnalında yazırdı. Əcər biz öz hüquqlarımıza maliç olmaq istəyirik sə lazım və vazibdir ki, qeyrət edərək ziddi bir surettə müddəfik olub öz əməl və arzularımızı kəndi əgil və fərhasətimizdə elə gətirək. Cərək hamımız tamam bazarqlarımızı hərəkətə gətirib iş tavanıza yürürək, öz yaralarımıza iddihadilə məlhəmləl qoyaq. Bunu də bilməliyi ki, tək əldən sət çıxmaz, hər bir ədəmadda birlik böyük rol oynayır. Münevvvər Khanın bu dəyirli məqaləsin ahırında qeyd edirdi ki, qadınları cəhalətdən eləm, mədəniyyət tərbiyyət çıxaracaqdır. Bize elmiyi də bərabər, azadalik də vazibdir. 106 il bundan əvvəl deyilmiş bu sözlər bucunda aktualdır. Azərbaycanın iç malib pərvəl qadınlarından Şəfiqə Khanın əfəndizadənin xalqı marif və mədəniyyətin inkişafına səsləyən çağrışları Şərgi Rus. Açıq söz, Azərbaycan qəzətlərinin, təbistan, məktəb, dirilik, şərq qadını və başqa mətba turqanlarının seyfələrindən eşit bilirdi. Həsən bəjzərdə abidin ömürcün yoldaşı görkəmli marifci, Hənifə Khanın Məliçova Şəfiqə Khanımın şərq aləmində əksədə asalan publicistik faaliyyətini yüksək qeymət verək deyirdi. Qadın təhsil məsələsində sən Həsən bəydən daha çox işlərə biləcəksən. 1918-ci ilin Sinti Yabrun 15-ində Baçının əriməni və bəlşevik hərbi bir iləşmələrindən azad edilən tarixi cündə demokratik ruhlu mətbaatımızın ailəsində şərəfli yer tutan milli azadlıq və müstəqil dövlətimizin üç mübariz organı Azərbaycan qəzəti qadınlarımızın həyatına, azadlıq tərəkki yollarına mayaq kimi işiksaçmağa başladı. Azərbaycan qəzəti Şəfiqəxanın əfəndizadenin əgidəsi arzusu publicistik faaliyyəti üçün geniş meydanoldu. Qadınların həyatı mübarizəsi hüquqları təhsili marifləməsə haqqında bir sıra dəyərləmə qalələr hekayaqər yazdı. Azərbaycan xalq cumhuriyyəti istiqlal bəyan naməsini eyalan edərək, millət, din, sinif, cins ayrılığı cözləmədən öz ərazisində yaşayan bütün vətəndaşlara hüquq bərabərliyi azadlıq dins həyat bəxşedirdi. Ürəyi xalq məhəbbəti ilə dövinən ziyallardan təşkil olunmuş Azərbaycan xalq cumhuriyyəti az vaxtda böyük işlər gördü. Məhəməd əmin rəsozada də demişcən, ilk növbədə xalq azadlığın milli müstəqilliyin şirinliyini də də bildi. Marif və mədəniyyətin inşafi üçün özül qoyuldu. Azərbaycan parlamentinin qəbul etdiyi əsas naməya görə qadınlar səski hüququna malik edilər. Dört fəsildən 116 bənddən ibarət olan bu əsas naməya görə, 20 yaşına satmış respublikanın bütün vətəndaşları müəhəssislər məclisində səskilərdə iştirak edə bilərdilər. Azərbaycanın ziyalı qadınları, dövlətin verdiyi hüquqlardan marif və mədəniyyətin inşaf eddirilməs üçün yaratdığı şəraid və imkanlardan istifadə edərək, mələni təlbirlərdə fəal iştirak edir, qadın azaldırı hərəçatını genişləndirir, milli azaldırıq hərəçatına və respublikanın müstəqilliyində manisilik döylədən güvvələrə qarşı mübarizə parırdılar. Qadın hərəçatını vətəranlarından Ceyran Bayramuva soralar xatirələrin də yazırdı ki, Azərbaycan parlamentində ilk dəfə müsəlman qadını iştimai siyasi işlərdə iştirak etməyə başlamışdı. Bu dövrdə marif bərvər qadınlar milli məktəblərin yaratılmasında fəal çalışırdılar. Zümhuriyyatın qurucularından olan Nəsibbəy Usubbəyovun xanımı Eynul Həyad, ilk milli qız kimnaziyasında dərs deyir, marif nazirliyinin inspektor işləyərdir. Sam Fətər burada ali təhsil almış ilk müsəlmandazı Səlimə xanım Yagubuva, paçıda birinci Ünas Türk kimnaziyasının müdürü təin edilmişdir. Onun evi əsl ziyalı o zaman sevdirilmişdir. Çölkəmli marif qadimi, mədənə xanım Giyas Bəili 1918-ci ildə qazak qəzasıxal məktəblərin inspektoru təyin olunmuşdur. O, bir il sonra paçıda öz mənzilində pedagogik kurs açmış, Azərbaycanın iç marif bərvər qadınları Şəfiqə xanım əfəndi Zadani, Khadize xanım Aqayevanı bu Nəcib işə cəlb etmişdir. Müftə əfəndi Qayıbovun kızı Cövhər xanımın paçıda öz mənzilində təşkil etdiyi 80 nəfəldik pedagogik kursda, o dövrün tanınmış pedagogqlar dəstəyirdilər. Cəncədə ziyalı qadınlar həyriyə zəmiyyəti yaratmış, şəhərin mədəni həyatında fəal iştirak etmişlər. Bu işdə Khadize xanım Aqayevı, Zəvahir xanım Rəfi Bəili, Həzər xanım Şəxsamanlı, Bilgeys xanım Qazievı böyük sək göstərir, kızların təhsilinə çöməkidir, qadınlar üçün təyatır təmaşaları çesirir, taşnaqların tövləttiklər qırxınlar nəticəsində kimsəsiz yetim qalmış qaçqın düşmüş uşaqları öz himayələrini alırdılar. Qadın müəllimləri olan ehtiyacı gizmən ödəmək üçün əvvəlilə Rus kız gimnaziyalarını, tiflis nücabə kızlar institutunu, hət də Khadize xanım Aqayevı xız məktəbini və iki illik pedagogikursları bitirmiş qızlar, ibtai məktəbərdə təstəməyəcəl bulmuşdular. Bu dövrdə Azərbaycanın tərəqi pərvər qadınları Mərəyəm xanım Bələməli böyövə ləncəranda, çövfər şövqiə Şamaxıda, Nazlı Tahirova Naxsıvanda, Maralna vizada Şəkidə, Bülbül çazımıva Cədəbəydə, Yagut Aqayevə, Fərdimuş Paşaevə Cənzədə, Səydə Şəxsada, Sara Vəzirova, Hənifə Məliçova, Qərib Sultan, Zəri Şaxtaxtinskaya, əhilə Hadzibabəbəyövə və başqaları paçıda xalq marifinin inşaqna çalışırdılar. Illər bir-birindən sətincərsə də həyat eşki, yaşamaq, grub yaratmaq amalı qadınlarımızı daim yüksəlməyə ruhlandırmışdı. Zümhuriyyətin yaranlıqı cündən bəri tariximizi göz önlə gətirəndə üləyimiz grub hissi ilə dolu.