 Hoofstuk 13 van Max Havelaag door Multatuli. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname behoort het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Max Havelaag door Multatuli. 13e Hoofstuk. En mag men nu weten waarom geëigenlijk gesuspendeerd waard? Voegt u het Clary. Oh ja, garne, want daar ik alles wat ik u hiervan te zeggen heb. Voor waar geven en zelfs nog gedeeltelijk bewijzen kan, zult je daaruit zien dat ik niet lichtvaardig handelte toen ik mijn verhaal over dat vermiste kind, de praatjes van padang, niet verwierp als volstrekt ongerijmd. Men zal ze zeer geloofbaar vinden, zodra men onze dappere generaal leert kennen in de zaken die mij betreffen. Er waren dan in mijn kastrekening ten a tal onnaukeurigheden en verzuimen. Geweet hoe elke onnaukeurigheid op nadeel uitloopt. Nooit heeft men door slordigheid geld over. De chef van de comptabiliteit, de padang, die nu juist mijn bijzondere vriend niet was, beweren dat er duizenden het tekort kwamen. Maar let wel dat men mij, zolang ik ten a tal was, daarop niet dat opmerk zijn gemaakt. Geheel onverwacht ontving ik een overplaatsing naar de padangse bovenlanden. Je weet verbruggen dat op Sumatra een plaatsing in de bovenlanden van padang als voordelig en aangename wordt beschouwd dan in de noordelijke residencie. Daar ik nog slechts weinig maanden vroegig de Goeverneur bij mij had gezien, straks gehoor er waarom en hoe en omdat de gedurende zijn verblijfde na tal en zelfs in mijn huis zaken waren voorgevallen waarin ik meende mij al zeer flink gedragen te hebben, nam ik die overplaatsing als een gunstige onderscheiding op en trok van na tal naar padang. Ik leed de reis met een franschip, de bouwbap van Marseille dat de Atje Pepe had ingenaden en natuurlijk de na tal, gebrek had aan drinkwater. Zodra ik de padang aankwam met het doel van daar ter stond naar de binnenlanden te vertrekken wilde ik volgens gebruik en plicht de Goeverneur bezoeken, maar hij liep me zeggen dat hij me niet ontvanger kon en tevens dat ik mijn vertrek naar mijn nieuwe standplaats moest uitstellen tot naar de bevel. Gebegrijpt dat ik hierover zeer verwonderd was, te meer daar hij te na tal mij verlaten had in een stemming die me deed menen nogal goed bij hem aangeschreven te staan, ik had zes weinig kennissen te padang, maar van deze weinigen vernam ik, of liever ik bemerkte het aan hen, dat de generaal zeer verstoord op me was. Ik zegt dat ik het bemerkte omdat op een buitenpost als padang toen was, de welwillendheid van velen die ik kon als geraadmeter der genaren die men gevonden had in de ogen des Goeverneurs. Ik gevoelde dat er een storm in aantacht was, zonder te weten uit welke hoek de wind komen zou. Daar ik geld nodig had, verzocht ik deze en genen me daarmee te helpen te komen, en ik stond werkelijk verbaasd dat men mij overal een wijgerend antwoord gaf, op padang niet minder dan elders in Indië, waarover het geheel het krediet een zelfs te grote rol speelt, was de stemming op dat stuk anders vrij ruim. Men zou in elk ander geval met genoegen enige honderde gulden ze hebben voorgeschoten aan een controleur die op reis was en tegen verwachting ergens werd opgehouden. Doch mij weigerde men alle hulp. Ik dronk bij sommige op het noem het der oorzaken van dit wandtrouwen aan, en de fia negie je kwam ik eindelijk te weten dat men in mijn geldelijk beheerd ten a tal fouten en verzuimen had ontdekt, die me verdacht maakte van ontrouwe administratie. Dat er fouten in mijn administratie waren, bevreende me volstrekt niet. Juist het tegen een deel zou me verwonderd hebben, maar wel vond ik het zonderling dat de gouverneur, die persoonlijk getuigen was geweest, hoe ik gedurig ver van mijn bureau had te kampen gehad met de ontevredenheid der bewolking en aanhoudende pogingen tot opstand, dat hij die zelf mijn geprezen had over wat hij kordaadheid noemde, aan de ontdekte fouten de naam geven kon van ontrouw of uneerlijkheid. Niemand beter toch dan hij kon weten dat er in deze zaken nooit sprake kon zijn van iets anders dan van force majeur. En al logende men deze force majeur, al wilde men mij verantwoordelijk stellen voor fouten die begaan waren op ogenblikken dat ik, in levensgevaar dik was, ver van de kast en wat er naar gelijk, het beheer daarvan moest toevertrouwen aan anderen, al zou mijn eisen dat ik, het ene doende, het andere niet had mogen nalaten, dan nog zou ik alleen schilder geweest zijn aan een slordigheid, die niets gemeenschat met ontrouw. Er bestonden bovendien, in die dagen vooral, talrijke voorbeelden dat de regering deze moeilijkheid daar positie van de ambtenaren op Sumatra in zag, en het schende dan ook in grondbeginsel aangenomen bij zulke gelegenheden iets door de vingers te zien. Men vergenoegde zich met van de betrokken ambtenaren de terugbetaling van het onbrekende te voorderen, en er moesten al zeer duidelijke bewijzen zijn voor men het woord ontrouw uitsprak of zelfs daar aan dacht. Dit was dan ook zo als regel aangenomen dat ik ten aantal de hoeveneur zelf gezicht had bevreesd te zijn dat ik, na het onderzoeken van mijn verantwoording op de bureau te padang, veel zou het te betalen hebben, waarop hij schouder ophalend antwoorden. Och, die geldzaken, als gevoelde hij zelf dat het minderen voor het meerdere wijken moest. Nu erkenn ik dat geldzaken gewichtig zijn, maar hoe gewichtig ook, ze waren in dit geval ondergeschikt aan andere takken van zorg en bezigheid. Als er door slordigheid of verzuim enige duizenden tekort waren in mijn beheer, noem ik dit op zichzelf geen kleinigheid. Maar als deze duizenden ontbraken ten gevolgen van mijn gelukte pogingen om de opstand te voorkomen, die de landstreek van Mandeling dreigde in vuur aan vlam te zetten, en de Atchinesen te doen terugkeren in de oorden waaruit wij hen pas met veel opopvering van geld en volk hadden verjaagd, dan vervalt het gewicht van zodanig tekort, en het werd zelfs reeds enigszins onbillijk de terugbetaling daarvan op te leggen aan iemand die oneindig groter belangen gered had. En toch had ik vrede met zodanige terugbetaling, want door die niet te voorderen zou men een teweede deur openstellen voor oneerlijkheid. Na dagen toevends, gebreid in welke stemming, ontving ik van de secretari des gouverneurs een brief waarin men mij te kennen gaf dat ik van onthrouw het verdacht gehouden met last mij te verantwoorden op een tal van aanmerkingen die er gevallen waren op mijn beheer. Enkele daarvan kon ik ter stond ophelderen. Voor andere evenwel had ik inzagen van zekere stukken nodig, en vooral was het voor mij van belang die zaken na te sporen te na het tal zelf, om bij mijn geënplooieerden naar de oorzaken der gevonden verschillen onderzoek te doen. En waarschijnlijk zou ik daar geslaagd wezen in mijn pogingen om alles tot klaarheid te brengen. Het verzuim ener afschrijving bijvoorbeeld van naar mandelinggezonde gelden. Je weet verbergen dat de troepen in het binnenland uit de na talse kastwoorden betaald, of iets dergelijks, dat me hoogst waarschijnlijk ter stond zou gebleken zijn als ik onderzoek had kunnen doen op de plaats zelf, had misschien tot die verdrietige fouten aanleiding gegeven. Waar de generaal wilde mij niet naar na tal laten vertrekken. Deze weiging deed mij te meer letten op het vreemde der wijze waarop die beschuldiging van ontrouw tegen mij was ingebracht. Waarom toch was ik van na tal onverwachts overgeplaatsd en wel onder verdenking van ontrouw? Waarom deelde men mij dit onderend vermoeden eerst mede toen ik ver van de plaats was waar ik gelegenheid zou gehad hebben mij te verantwoorden? En bovenal, waarom tegen mij die zaken zo ter stond in het ongegunstigst daglicht gesteld, in tegenspraak met de aangenomen gewoonte en de billijkheid? Voel ik nog al die aanmijkingen, zo goed mijn zonder archief of mondelingen inlichtingen mogelijk was, beantwoord had, vernam ik zij de links dat de generaal zo verstoord op me was, omdat ik hem te na tal zo gecontrarieerd had. Waraan ik dan ook, voegte me daarbij zeer verkeerd had gedaan. Toen ging er een licht voor mij op. Ja, ik had hem gecontrarieerd, maar in het naiv denkbeeld dat hij mij daarom achter zou. Ik had hem gecontrarieerd, maar bij zijn vertrek had niets me doen gissen dat hij daarover verstoord was. Dom genoeg had ik de gunstige overplaatsing naar padang aangenomen als een bewijs dat hij mijn contrariëren schoon gevonden had. Gezout zien hoe weinig ik hem toen kende. Maar zodra ik vernam dat dit de oorzaak was van de scherpte waarmee men mijn geldelijke administratie beoordeld had, was ik in vrede met mijzelf. Ik beantwoorde punt voor punt zo goed ik kon en eindigde mijn brief. Ik bezit daarvan nog de minuut met de woorden. Ik hebte op mijn administratie gevallen aanmerkingen zo goed het mij zonder archief of lokale naasporing mogelijk was, beantwoord. Ik verzoek uw hoog edelgestrengen van alle welwillende consideratie te verschonen. Ik ben jong en onbeduidend in vergelijking met de macht de heersende begrippen waar tegen mijn principes mijn noodzaken op te staan. Maar blijf niet te min trots op mijn zedelijke onafhankelijkheid, trots op mijn eer. De volgende dag was ik gesuspendeerd wegen ons trouwe administratie. De officier van justitie, we zeiden nog fiskaal in die tijd, werd gelast omtrend mij amt en plicht te betrachten. En zo stond ik dus daar te padang, nou 23 jaren oud, en staarde de toekomst aan, die mij eerloosheid brengen zou. Men radde mij aan met de beroep op mijn jonge jaren. Ik was nog onmondig toen de voorgegeven vergrijpen hadden plaatsgehaald. Maar dit wilde ik niet. Ik had immers reeds te veel gedacht en geleden, en ik durf zeggen, te veel reeds gewerkt me verschuilen zou achter mijn jeugd. Geziet uit het zo even aangehaald slot van die brief, dat ik niet wilde behandeld zijn als een kind. Ik, die ten aantal, tegenover de generaal, mijn plicht had gedaan als een man. En Tevens kunt uite brief zien hoe ongegrond de beschuldiging was die men tegen mij inbracht. Waarlijk, wie schuldig is aan lage vergrijpen, schrijft anders. Men nam me niet gevangen, en dit had toch moeten geschieden als het ernst waren geweest met die criminele verdenking. Het was niet echtig, maar dit schijnbaar verzuim niet zonder grond. De gevangenenimmers is mijn onderhoud en voedselschuldig. Daar ik padang niet verlaten kon, was ik in werkelijkheid toch een gevangenen, maar een gevangenen zonder dak en zonder brood. Ik had herhaaldelijk toch telkens zonder baad aan de generaal geschreven dat hij mijn vertrek van padang niet beletten mocht, want dat al waren ik schuldig aan het allereerste. Geen misdaad mocht gestraft worden met horeleiden. Nadat de rechtsraad, die blijkbaar met de zaak verlegen was, de uitweg had gevonden zich onbevoegd te verklaren omdat vervolgingen wegens misdrijf in dienstbetrekking niet mogen plaatshebben dan op machtiging van de regering te Batavia, hield mij de generaal, zoals ik zei, negen maanden te padang. Hij ontving eindelijk van hogerhand de last me naar Batavia te laten vertrekken. Toen ik een paar jaren daarna wat geld had, beste tienen, jij had het me gegeven, had ik enige duizenden gulders om de latalsen, kastrekeningen van 1842 en 1843 even te maken. En toen zijde mij iemand, die geacht kon worden de regering van Nederlands-Indië voor te stellen, Sifoot no. 103. Dat had ik in uw plaats niet gedaan. Ik zou een wissel op de eeuwigheid gegeven hebben. En Sifale Monde. Juist wilde Havelaren aanvang maken met het verhaal dat zijn gasten van hem wachten en dat ophelderen zou waarin en waarom hij de generaal van Damme, Tannathal, zo gecontrarieerd had, toen mevrouw Slootring zich in de voorgallerij van haar woning vertoonde en de politie op past er wenkte, die naast Havelaar's huis op een bank zat. Deze begaf zich tot haar en riep daarop iets tot een man die zo even het erf betreden had, waarschijnlijk met het doel om zich naar de keuken te begeven die achter het huis gelegen was. Ons gezelschap zou hierop waarschijnlijk niet gelet hebben wanneer er niet tienen die middag aan tafel gezicht had dat mevrouw Slootring zo schuw was en een soort van toezicht scheen uit te oefenen over ieder die het erf betrat. Men zag de man die door de oppasser geroepen was tot haar gaan en het scheen wel dat ze hem in een verhoornam dat niet in zijn voordeel afliep. Altans hij wende zijn schreden en liep naar buiten terug. Het spijt me wel, zei tienen. Dat was misschien iemand die kippen te koop had of groente. Ik heb nog niets in huis. Wel, laat dan daartoe maar iemand uitzenden, antwoordde Havelaag. Je weet dat inlandse dames gaarne gezag oefenen. Haar man was vroeger de eerste persoon hier en hoe weinig een assistentresident eigenlijk beduit in zijn afdelingen zijn en kleine koning. Zij is nog niet gewoon aan de ontroening. Laat ons die arme vrouw het klein genoegen niet ontnemen. Hou je maar alsof je niet bemerkte. Dit nu viel tienen niet zwaar. Zij hield niet van gezag. Een uitweiding is hier nodig en zelfs wil ik eens uitwijden over uitwijdingen. Het valt een schrijver soms niet gemakkelijk juist door te zeilen tussen de twee klippen van het te veel of te weinig en deze moeilijkheid wordt te groter als men toestanden beschrijft die de lezer verplaatsen moeten op onbekende bodem. Er is een tenouw verband tussen plaatsen en gebeurtenissen dan dat men de beschrijving van die plaatsen geheel zou kunnen ontberen en het vermijden der beide klippen waarop ik doelde wordt dubbelmoeilijk voor iemand die Indien tot toneel zijn vertelling gekozen heeft. Want waar een schrijver die Europese toestanden behandelt veel zaken als bekend kan veronderstellen moet hij die zijn stuk in Indie spelen laat zich gedurig vragen of de niet-initie-lezer deze of gene omstandigheid juist opvatten zal. Wanneer de Europese lezer zich mevrouw Slotering voorstelt als logerende bij de havenlaars zoals dit zou plaatsvinden in Europa moet het hem onbegrijpelijk voorkomen dat ze niet tegenwoordig was bij het gezelschap dat de koffie gebruikt in de voorgalerij. Wel heb ik er eens gezegd dat zij een afzonderlijk huis behonden toch tot juist begrip hiervan en tevens van laterige gebeurtenissen is het inderdaad nodig dat ik hem havenlaars huis en erf enig sinds doe kennen. De beschuldiging die zo vaak wordt ingebrugged tegen de grote meester die de weverlies schreef en hij dik was van het geduld zijn er lezers misbruik maakt door te veel bladzijden aan plaatsbeschrijving te wijden komt me ongegrond voor en ik geloof dat men zich tot het beoordelen van de juistheid in er zodanige aanwijking eenvoudig de vraag hebben voorteleffen was deze beschrijving nodig tot juist opvatten van de indruk die de schrijver u wilde meedelen zo ja, men duide dan hem niet ten kwade dat hij van u de moeite verwacht te lezen wat hij zich de moeite gaf te schrijven nee, dan werpen men het boek weg want de schrijver die leden genoeg van hoofd is om zonder noodzaak topografie te geven voor denkbeelden zal zelder de moeite van het lezen waard zijn ook daar waar ten laatste zijn plaatsbeschrijvingen eind neemt maar men vergeten niet dat het oordeel van de lezer over het al of niet noodzakelijke ener afwijking dik was fals is omdat hij voor de katastrofen niet weten kan wat al of niet vereist wordt tot geleidelijke ontwikkeling daar toestanden en wanneer hij na de katastrof het boek weder opneemt van boeken die men slechts eenmaal leest, spreek ik niet en zelfs dan nog meent dat deze of geen afwijking wel had kunnen gemist worden zonder schade voor de indruk van het geheel blijft het altijd de vraag of hij van het geheel dezelfde indruk zou verkregen hebben wanneer niet de schrijver op meer of minder kunstige wijzen hem daartoe gebracht had juist door de afwijkingen die de oppervlakkig oordelende lezer overtollig voorkomen meent ge dat Amy Robsett dood u zo treffen zou als gevreemdeling waard geweest in de Halle van Kennelord en gelooft ge dat er geen verband is verband door tegenstelling tussen de rijke kleding waarin de onwaardige Leicester zich aan haar vertoonden en de zwartheid zijn er ziel gevoeld geniet dat Leicester ieder weet het die de man kent uit andere bronnen dan uit de roman alleen dat hij oneindig lager stond dan hij geschetst wordt in de Kennelord maar de grote romanschrijver die liever boeide door kunstige rangschikking van kleuren dan door grofheid van kleur achter het beneden zich zijn penceel te dopen in al het slijk en in al het bloed dat haar kleeft aan de onwaardige gunstelling van Elizabeth hij wilde slechts één stip aanwijzen in de pool van vuil maar verstond het zulke stippen te doen in het oogvallen door de tinten die hij in zijn onstervelijke geschriften daarnaast legde wie nu al dat daarnaast gelegd als overtolligment te kunnen verwerpen verliest geheel uit het oog dat men dan om effect te weeg te brengen zou moeten overgaan tot de school die zeer het 1830 zo lang in Frankrijk gebloed heeft schoon ik ter ere van dat land zeggen moet dat ze schrijvers die in het opzicht het meest zondigden tegen de groene smaak juist in het buitenland en niet in Frankrijk zelf de grootste opgang maakten de school, ik hoop en geloof dat ze uitgebloed heeft vond het gemakkelijk met volle hand te grijpen in plassen van bloed en daarmee grote kladden te werpen op de schilderij dat men die zien zou in de verte ze zijn dan ook met minder inspanning te schilderen die roe streben van rood en zwart dan de fijne trekken te penselen die er staan in de kelk en in Lely daarom dan ook koest die school meestal koningen tot helden van haar verhalen ik sta te tijd toen de volkeren nog ondondig waren zie, de droevheid Thais Konings vertaalt men op papier in Volksgehuil zijn, toren, pietes, rijver, gelegenheid tot de doden van duizenden op het slagveld zijn, fouten, geven ruimte tot het schilderen van hondersnoot en pest dat alles geeft werk aan grove penselen als geniet getroffen zijt door de stomme aakeligheid van een lijk dat daar ligt er is plaats in mijn verhaal voor een slachtoffer het tuip trekt en gilt heb geniet geweend bij die moedig, vruchteloos, zoekend naar haar kind wel, ik toon u een andere moedig die haar kind ziet vieren delen blijft u ongevoelig bij de marteldood van die man ik vermenigvuldig uw gevoel honderd malen door 99 andere mannen te laten martelen naast hem zijt geverstokt genoeg om niet te ijzen bij het zien van de soldaat die in een belegerder vesting uit honger zijn linkerarm verslint epichrist, ik sta nu voor te commanderen rechts en links, voor meer te kring ieder eten de linkerarm op van zijn rechter nevenman mars ja, zo gaat de kunstakeligheid over in Zotternij wat ik in het voorbij gaan bewijzen wilde sie voelt noot 104 en daarin toch zou mijn vervallen door tussenpoedig een schrijver te veroordelen die u geleidelijk wilde voorbereiden op zijn katastroof zonder zijn toeflucht te nemen tot die schreeuwende kleuren het gevaar even wel aan de andere kant is nog grotig geverachte pogingen der groverletter kunnen die met zo ruwe wapenen op uw gevoel meenten moeten instormen maar als de schrijver in het ander uiterste vervalt als hij zonder door te veel afwijking van de hoofdzak door te veel penseel gemarnieerdheid dan is uw toorn nog sterker en terecht want dan heeft hij u verveeld en dit is onvergevelijk wanneer wij te samen wandelen en gewijk telkens af van de weg en roep mij in het keupel houdt alleen met het doel om de wandeling te rekken vind ik dit onangenaam en neem me voor in het vervolg alleen te gaan maar als je me daarom plant weet aan te wijzen die ik niet kende of waraan voor mij iets te zien valt dat vroeger mijn aandacht ontsnapte als je mij van tijd tot tijd een bloem toont die ik ga in het pluk en meedraag in het knoopschat dan vergeef ik u dat afwijken van de weg ja ik ben er dankbaar voor en zelfs zonder bloem of plant zodra gemijd terzijden roept om me door het geboom te heen het pad te wijzen dat we straks zullen betreden toch dat nu nog ver van ons ligt in de diepte en als een nauw merkbaar streepje zich slingerd door het veld daar beneden ook dan neem ik u de afwijking niet eeuvel want als wij eindelijk zo ver zullen gekomen zijn zal ik weten hoe zich onze weg heeft gekonkeld door het gebergte wat de oorzak is dat wij de zon die zo even daar stond nu links van ons hebben waarom die heuvel nu achter ons ligt welk stop we vroeger voor ons zagen zie dan hetgema door die afwijking het begrijpen mijn erwandeling gemakkelijk gemaakt en begrijpen is genot ik lezer heb u in mijn verhaal dikwijls op de grote weg gelaten schoon het mij moe te kosten u niet mee te voeren in het kreupelhoud ik vreesde dat de wandeling u verdriet zou daar ik niet wist of gevermaakt zou schepen in de bloemen of planten die u kwijzen wilde maar omdat ik geloof dat het u later genoegen zal doen het pad gezien te hebben dat we straks zullen betreden voel ik me nu genoobt u iets te zeggen van Havelers huis men zou verkeer toen zich van een huis in indië een voorstelling te maken naar europeese begrippen en zich daarbij een steenmassa te denken van opprokande gestapelde kamers en kamertjes met de straat ervoor rechts en links buren weer huiskoden tegen de onze aanleunen en een tuintje met drie bessenboompjes erachtig op weinig uitzonderingen na hebben de huizen in indië geen verdieping dit komt de europeese lezer vreemd voor want het is een eigenaardigheid van beschaving of van wat hiervoor doorgaat alles vreemd te vinden wat natuurlijk is de indische huizen zijn geheel anders dan de onzen toch niet zij zijn vreemd onze huizen zijn vreemd wie het eerst zich te wilde kon veroorloven niet in één kamer te slapen met zijn koeien heeft de tweede kamer van zijn huis niet op maar naast de eerste gezet want het bouwen gelijk vloers is eenvoudigig en biedt ook meer gemak aan in het bewonen onze hoge huizen zijn geboren uit gebrek aan ruimte we zoeken in de lucht wat er op de grond ontbreekt en zo is eigenlijk elk dienstmeisje vanavond het venster sluit van het dakkamertje waar ze slaapt een levend protest tegen de overbevolking al denkt zij zelf aan iets anders wat ik wel geloven wil in landen dus waar beschaving en overbevolking nog niet door samenpersing beneden het mensdom naar boven hebben opgeknepen zijn de huizen zonder verdieping en dat van Havelaar behoorde niet tot de weinig uitzondering op deze regel bij het binnetreden? toch nee ik wil een bewijs geven dat ik afstand doe van alle aanspraken op schilderachtigheid is gegeven een langwerpig vierkant dat geweldwilt verdelen in 21 vakken 3 breed 7 diep we nummeren die vakken beginnen de van de linkerbovenhoek rechts uit zodat 4 onder 1 komen 5 onder 2 en zo vervolgens de eerste 3 nummers te zamen vormen de voorgalerij die aan 3 kanten open is aan de voorzijde op zuilen rust van daar treedt me door 2 dubbelduren in de binnengalerij die door de 3 volgende vakken wordt voorgesteld de vakken 7, 9, 10, 12, 13, 15, 16 en 18 zijn kamers waarvan de meeste door deuren met er daarnaast liggende in verbinding staan de 3 hoogste nummers vormen de open achtergalerij en wat ik oversloog is een soort van ongesloten binnengalerij gang of doorloop ik ben recht groots op deze beschrijving het is moeilijk te zeggen welke uiterking in Nederland het denkbeeld teruggeeft dat men in india aan het woord erf hecht erf is daar nog tuin, nog park, nog veld nog bos, maar of iets daarvan of alles te zamen of niets van dat alles het is de grond die tot het huis behoort voor zover die niet door dat huis bedekt is zodat in india de uitdrukking tuin en erven zou doorgaan voor een pleonasmus er zijn daar geen of weinige huizen zonder zodaarig erf sommige erven bevatten bos en tuin en wijnland en doen in een park denken andere zijn ploementuinen elders weer is het geheel erf één groot grasveld en eindelijk zijn er die al zeer eenvoudig geheel en al zijn gemaakt tot een gemakkadamiseerd plein dat misschien minder aangenaam is voor het oog toch de zindelijkheid in de huizen bevorderd omdat veel insectesoorten door gras en bomen worden aangetrokken Havelaars erf nu was zeer groot ja, hoe vreemd het klinken aan één der zijde kon men het oneindig noemen daar het aan een ravijn grensten die zich uitstrekten tot aan de oevers van de Teotjoen de rivier die Rancas betoen in één zijn er vele bochten omsluit Zeevoet noot 105 het veel moeilijk te bepalen waren het erf van de assistentresident's woning ophield en waar de gemeente grond aanving daar het groot verval van water in de Teotjoen die dan eens zijn oevers een gezichtsverheid terugtrok en dan weer de ravijn vulte tot zeer na bij Havelaars huis gedurig de grenzen veranderden deze ravijn was dan ook altijd een doorn geweest in de oog van mevrouw slootering wat zeer begrijpelijk is de plantegroei reeds overal de houters in Indië zo snel was op die plaats door de telkensachtig laten slip bijzonder velig zo zelfs dat al had het op of aflopendes waters plaatsgehaald met een kracht die het kreupelhoud ontwortelde en meevoorde er maar zeer weinig tijd nodig was om de grond weer te bedekken met al de ruigte die het reinhouden van het erf ook in de onmiddellijke nabijheid van het huis zo moeilijk maakte en niet verdriet zelfs aan wie geen huismoeder was want zonder te spreken van allerlei insecten die gewon ik desavonds om de lampvlogen in zo grote menigte dat lezen en schrijven onmogelijk werd iets wat op veel plaatsen in Indië lastig is hielden zich in dat kreupelhoud een tal van slangen en ander gediëten op dat zich niet bepaalde bij de ravijn maar telkens ook in de tuin naast en achter het huis werd gevonden of in het grasperk op het voorplein had mijn recht voor zich als men in de buitengalerij met de rug naar het huis gekeerd stond links daarvan lag het gebouw met de bureau, de kas en de vergadersaal waar Havelaard die morgen de hoofdhaal toegesproken en daarachtig bereiden zich de ravijn uit die men overzacht tot aan de tuin juist tegenover de bureau stond de oude assistentresidentswoning die nu tijdelijk door m'n vrouw's sleutering bewoond werd en er wel de toegang van de grote weg tot het erf plaats had die twee wegen die langs beide zijden van het grasveld liepen volgde die rad vanzelf dat ieder die het erf betrat om zich na de achter het hoofdgebouw gelegen keuken of stallen te begeven of de bureau of de woning van m'n vrouw's sleutering moest voorbij gaan ter zijde van het hoofdgebouw en daarachtig lag de vrij grote tuin die de vruchten van Tina had opgewekt door de vele bloemen die ze er vond en vooral omdat kleine maks daar zo dik was spelen zou Havelaard had zich bij m'n vrouw's sleutering laten verontschildigen dat er haar nog geen bezoek had gebracht hij nam zich voor de volgende dag daarheen te gaan maar Tina was er geweest en had kennis gemaakt we vername reeds had die dame een zogenaamd Inland's kind was die geen andere dan de Malijse taal sprak ze had haar verlangen te kennen gegeven haar eigen huishouding te blijven voeren waarin Tina gaar naar berusten en niet uit ongast vrijheid kwam deze berusting voort toch voornamelijk uit de vrees past de lebak aangekomen en dus nog niet op orde m'n vrouw's sleutering niet zo goed zou kunnen ontvangen als wenselijk gemaakt werd door de bijzondere omstandigheden waarin deze dame verkeerde wel zou ze, geen Hollands verstaande niet gedeerd worden door de vertellingen van Max zoals Tina het genoemd had maar ze begreep dat er meer nodig was dan de familie sleutering niet te deren en de schrale keuken in verband met de voorgenomen zuinigheid deed in haar werkelijk voornemen van m'n vrouw's sleutering zeer verstandig vinden of nu overigend wanneer de omstandigheden anders waren geweest de omgang met iemand die slechts één taal sprak waarin niets gedrukt is dat de geest beschaafd geleid zou hebben tot wederzijds genoegen blijft twijfelachtig Tina zou haar zo goed mogelijk gezelschap gehouden en veel met haar gesproken hebben over keukenzaken over sambal sambal sievoednood 106 over een ketimoon zonder libisch ooggoon maar zoiets blijft toch altijd een opoffering en men vond het dus zeer goed dat de zaken door m'n vrouw's sleutering vrijwillige afzondering geschikt waren op een wijze die aan beide partijen volkomen vrijheid liet zonderling echter was het dat die dame niet alleen geweigd had deel te nemen aan de gemenschappelijke maaltijden maar dat zij zelfs geen gebruik maakte van het aanbod om haar spijzen te doen gereed maken in de keuken van Havelaars huis deze bescheidenheid was wat vergedreven want de keuken was ruim genoeg einde van hoofdstuk 13 voetnoten voetnoten 103 de toenmalige algemene secretaris der Indische regering meester C. Visser voetnoten 104 ik meen hier blijke te geven dat de eisen der kunst ten aanzien van de maat der optewekken aandoeningen of liever van de daartoe strakkende middelen die er nu enigszins bekend waren ook beweren ik in de Havelaar zelf zie bijvoorbeeld Alinea met ik heb het slot der geschiedenis van Saïtia mij aan die eisen te hebben gehouden juist omdat ik minder aakkelijkheid schildig dan uit de geschetste omstandigheden blijkt voor te vloeien is de indruk der Saïtia-episode zo algemeen en zo diep geweest en al zo is de beschuldiging van overdrijving een fout op het gebied der kritiek wat kunstbesef aangaat en wat de feiten betreft die in de Havelaar vermeld worden ook daarin blijf ik beneden de waarheid ik roerde niets aan dan wat ik thans nog bewijzen kan en dus volstrekt nog het ergste niet wie nu om de indruk van mijn pleidooit te ontsenuen zijn toefloeg neemt tot afgezaagd en goedkope beschuldiging dat ik overdreven heb in de grond eigenlijk slechts een oneerlijk vermond erkenne van de waarheid wat, waarin, hoe in hoeveeg hier toe dan ook sommerde ik herhaaldelijk duimer van twist de man die beter dan iemand bij machten wezen moest mij tegen te spreken indien er iets op mijn bewaringen viel af te dingen hij evenweld durfde niet eens van overdrijving spreken en bepaalde zich tot het verwijt dat ik zoveel talent had in zijn ogen fout zeker en dat die zwijgen zou uit vrees voor de schijn van partijdigheid met zulke jongensachtige uitvluchten naam een kamer en naatie genoegen is dit recht Nederlanders? voetnoot 105 bochten van de chi utjong deze rivier draagt naar die vele bochten zijn naam chi, water utjong, hoek het woord rankas betekent een door zulke bochten omarmde streeklands betoen is een bambus hoort voetnoot 106 sambal een keukenvak waarin indien uitmunt de beschrijving van de sambals die daar in gebruik zijn zou boekdelen vullen in welvarende familien voordat dit onderdeel van het dagelijks menu de uitsluitende zorg van een bediende en bij reiken is één persoon daartoe zelfs niet voldoende als grondstof dient al wat eetbaar is zoveel mogelijk onkenbaar gemaakt en ook veel dat oningewijden niet eetbaar voorkomt bijvoorbeeld onrijpe vruchten en bedorven viskuit het bereiden van al die gerechten volgens de regelen der kunst vereist een ware studie ook is er voor baren, nieuwelingen soms enige oefening nodig om ze smakelijk te vinden maar ingewijden geven aan de indische keuken de voorkeur boven de vele lijst soorten van Europese tafels einde voetnoten bij hoofdstuk 13 deze liplifox opname behoort tot het publieke domein hoofdstuk 14 van Max Havelaar door Multatulli dit is een liplifox opname alle liplifox opname behoort het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig ga naar liplifox.org opname door Anna Simon Max Havelaar door Multatulli 14e hoofdstuk gewet begon Havelaar hoe de Nederlandse bezittingen ter westkust van Sumatra aan de onafhankelijke rijk in de noordhoek grenzen ervan atje het aanzienlijkste is men zegt dat een geheimartikel in de tractaat van 1824 onziegst de Engelse de verplichting oplegt de rivier van Sinkel niet te overschrijden de generaal van Damme die met een fozé en Napoleon graag in zijn goeverdement zover mogelijk uitbreiden stuute dus in die richting op een onoverkomenlijke hinderpaal ik moet aan het bestaan van het geheimartikel wel geloven omdat het me anders bevreemde zou dat de ratias van Troman en Analabu, wie er provincie niet zonder gewicht zijn door de peperhandel die daar gedreven wordt niet zeer dat lang onder Nederlandse soeveraniteit zijn gebracht gewet hoe gemakkelijk men een voorwenzel vindt om zulke landjes de oorlog aan te doen en zich daarvan meester te maken het stelen van een landschap zal altijd makkelijker blijven dan van een molen ik geloof van de generaal van Damme dat hij zelfs een molen zou weggenomen hebben als hij daar een lust gevoeld had en begrijpt dus niet dat hij die landschappen in de noord zou hebben voorschoond wanneer niet daarvoor steviger gronden hadden bestaan dan recht en billijkheid Zeevoet no. 107 hoe dit zei hij richtte zijn veroveraarsblikken niet noord maar oostwaarts de landstreekend Mandeling en Angkola dit was de naam van de assistentresidentie die gevormd was uit de past tot rust gebracht de Batalanden waren wel nog niet gezuiverd van Aetchinese invloed want waar dweepsucht eens wortels schiet is het uitroelje moeilijk maar de Aetchinese zelf waren er toch niet meer dit was even wel de goeverneur niet genoeg hij bereidde zijn gezacht tot aan de oostkust uit en er werden Nederlandse beanten en Nederlandse garnizoenen gezonden naar Bila en Partibi welke posten echter, zoals je weet verbergen later weer ontruimd zijn toen er op Sumatra een regeringscommissaris Zeevoet no. 108 aankwam die deze uitbreiding doeloos vond en ze hierom afkeurde vooral ook wél ze in strijd was met de wanhopige spaarzaamheid door het moederland zo zieker was aangedrongen beweerde de generaal van Damme dat die uitbreiding geen bezwaren invloed behoefte te hebben op de begroting want dat er nieuwe garnizoenen gevormd waren uit troepen waarvoor toch reeds gelden waren toegestaan zodat hij een zeer grote landstreek onder Nederlands bestuur had gebracht zonder dat hieruit gelddelijke uitgaven waren voortgevloeid en wat voortzit gedeeltelijk ontloten van andere plaatsen aanging voornamelijk in het Mandelingse om te kunnen rekenen op de trouw en de aanhankelijkheid van Yangdi Pertuan het voornaamste hoofd in de Batalanden om hierin geen bezwaar te zien sie voet no. 109 met weersin gaf de regeringscommissaris toe en wel op de herhaalde betuigingen van de generaal dat hij persoonlijk zich tot borgestelde voor Yangdi Pertuan's trouw nu was de controleur die voor mij de afdeling natal bestuurde de schoonzoom van de assistentresident in de Batalanden welke ambtenaar met Yangdi Pertuan in onmin leefde later heb ik veel horen spreken van klachten die tegen die assistentresident waren ingebracht toch men moest voorzichtig wezen met geloofslaan aan deze beschuldigingen omdat ze groteneel uit de mond kwamen van Yangdi Pertuan en wel op een ogenblik toen deze zelf van veel zwaarder vergrijpen was aangeklaagd hetgene misschien noopte zijn verdediging te zoeken in de fouten van zijn beschuldiging wat meer gebeurt hoe dit zei de gezaghebber van natal de tijd van zijn schoonvader tegen Yangdi Pertuan en dit tevuuriger misschien omdat die controleur zeer bevriend was met zekere soetansalim een natals hoofd dat ook zeer op de Batakse chef gebeten was zei dat lang heerst er aan weten tussen de familie en deze beide hoofden er waren huwelijks voorstellen afgeslagen er bestond ijversucht over invloed trots aan de kant van Yangdi Pertuan die van beter geboorte was en meer andere oorzaken nog liepen samen om natal en mandeling ook aan er opgezet te houden op eenmaal verspreidde zich het geruch dat er in mandeling een complot was ontdekt waarin Yangdi Pertuan zou betrokken wezen en dat zijn doel had de heilige vaandes opstands uit te steken en alle Europeanen te vermoorden de eerste ontdekking hiervan had de natal plaats gehad wat natuurlijk is daarmee in naar bijliggende provincie en altijd beter van de standaar zaken onderricht wordt dan had de plaats zelf de welvelen die thuis door vrees voor een betrokken hoofd zich laten weerhouden van de openbaring en naar hun bekend omstandigheid die vrees enigermaat overwinnen zodra ze zich op een grondgebied bevinden waar dat hoofd geen invloed heeft dit is dan ook de reden voor bruggen waarom ik geen verendeling ben in de zaken van Lebak en had ik redelijk veel wist van wat hij omgaat voor ik dacht hier ooit te zullen geplaatst worden ik was in 1846 in het Krawangse en hij heeft veel rondgedwaald in de priori maar ik reed sinds 1840 Lebakse uitgewekenen ontmoeten ook ben ik bekend met sommige eigenaren van particuliere landen in het buitenzorgse en in de Bataviase ommerlanden en ik weet hoe van oudsher die landheren verheugd zijn over de slechte toestand deze afdeling omdat dit hun landerijen bevolkt zo ook zou dan de natal de samenswering ontdekt wezen die als ze bestaan heeft, wat ik niet weet yang die pertuan deed kennen als verrader volgens door de controleur van natal afgenomen verklaringen van getuigen zou hij, gezamenlijk met zijn broer Soetan Adam, de Batakse hoofden hebben doen verzamelen in een heilig bos waarin ze zouden gezwooren hebben niet te rusten voor het gezag ter Christenhonde in Mandeling vernietigd was het spreekt vanzelf dat hij hier toe een ingeving van de hemel had ontvangen gewet dat dit bij zulke gelegenheden nooit uitblijft sie voelt nooit 111 of nu inderdaad dit voornemen bij yang die partuan bestaan heeft, kan ik niet verzekeren ik heb de verklaringen der getuigen gelezen, toch u zult ter stond inzien waarom daar aan niet onverwaardelijk geloof mag worden geslagen zeker is het, dat de man wat zijn islaamse dweepsucht aangaat wel dat zo iets kan in staat geweest zijn hij was met de gehele Batakse bevolking eerst kort te voeren door de padries overgehaald tot het waren geloof en nieuw bekeerden zijn gewoonlijk fanatiek sie voet noot 112 het gevolg van die waren of vermenende ontdekking was dat yang die partuan consistent resident van mandeling werd gevangen genomen en naar natal gezonden hier sloot de controleur hem voorlopig in het fort op en liet hij hem met de eerst geschikte scheepsgelegenheid gevankelijk naar padang vervoeren het spreekt vanzelf dat met de gouverneur al de stukken aanbod waarin de zo beswarende getuigenissen waren opgenomen en die de strengheid van de genomen maatregelen moesten wettigen onze yang die partuan was dus van mandeling vertrokken als een gevangenen al was hij gevangen aan boord van het oorlogsvaartuig dat hem overvoerde was hij ook natuurlijk een gevangenen hij verwachte dus schuldig of niet, dit doet niets tot de zaak daar hij in wettige vorm en door bevoegdige autoriteit was beschuldigd van hoogverraad ook te padang als een gevangenen te zullen aankwamen wel moet hij dus zeer verwonderd hebben gestaan bij de ontscheping te vernemen dat hij vrij was niet alleen maar dat de generaal, liens rijtuig hem bij het aanwalstappen opwachten hij heeft tot een eer rekenen zou hem bij zich aan huis te ontvangen en te herbergen zeker is nooit een van hoogverraad beschuldigde aangenamer verrast geworden kort hierop werd de assistentresident van mandeling in zijn betrekking geschorsd wegenst allerlei vergrijpen die ik hier niet beoordeel jang die partuan echter na op padang enige tijd te huizen van de generaal te hebben vertoefd en na door deze met de meeste onderscheiding te zijn behandeld naar mandeling terug niet met het zelfgevoel van de onschuldig verklaarde maar met de trots van iemand die zo hoog staat dat hij geen verklaring van onschuld nodig heeft immers onderzocht was de zaak niet aannemende dat men de tegen hem ingebrachte beschuldiging voor vals hield dan had reeds dit vermoeden een onderzoek vereist ten einde de valse getuigen te straffen en vooral hen die blijke zouten zodanige valsheid te hebben uitgelokt het schijnt dat de generaal zijn redenen had om de onderzoek niet te doen plaatshebben er tegen een jang die partuan ingebrachte aanklacht werd beschouwd als non-avenu en ik houd voorzeker dat de daarop doelende stukken nooit onder de ogen de regering te Batavia gebracht zijn kort na jang die partuan's terugkeer kwam ik ten aantal aan om het bestuur van die afdeling over te nemen mijn voorganger verhaalde me natuurlijk wat er kort geleden in de pandeling zijn was voorgevallen en gaf me de nodige inlichting over de staatkundige verhouding tussen die landstreek en mijn afdeling het was hem niet eeuvel te duiden dat hij zich zeer beklaagde over zijn zinsdienst onrechtvaardige behandeling die zijn schoonvaardig ten deel viel en over de onbegrijpelijke bescherming die jang die partuan van de generaal bleek te genieten nog hij nog ik wisten op dat ogenblik dat de opzending van jang die partuan naar Batavia een vuistslag in het gelaad van die generaal zou geweest zijn en dat deze persoonlijk voor de trouw van het hoofd hebben onder redenen had wat het ook kosten mocht hem te vrij waren tegen een beschuldiging van hoogverraad dit was voor de generaal des te belangrijker omdat inmiddels de zo even bedoelde regeringscommissaris zelf gouverneur generaal was geworden en hem dus hoogstverschijnlijk uit zijn gouverneur mensen zou hebben teruggeroepen uit verstoordheid over het ongegrond vertrouwen op jang die partuan en over de hieropsteunende hoofdigheid waarmee de generaal zich tegen het ontruimen van de oostkust verzet had nog zijn mijn voorgang wat ook de generaal mogen bewegen al de beschuldigingen tegen mijn schoonvader voetstoots aan te nemen en de veel zwaarder grieven tegen jang die partuan niet eens een onderzoek waardig te curen de zaak is niet uit en als men te padang, zoals ik gis de afgelegde getuigenissen vernietigd heeft zie hier iets anders dat niet vernietigd worden kan en hij toonde mij een vondst van de rapadraad ten athal zie voetnood 113 houdende veroordeling van zekere cipa maga tot de straf van geezelling en brandmerk en, ik meen 20 jaren dwangarbeid wegenens poging tot moord op de tuanku van natal lezen eens het procesverbaal van de terechtzitting zijn mijn voorganger en beoordeel dan of mijn schoonvader niet zal geloofd worden te patavia als hij daar jang die partuan aanklaagt van hoogverraad ik last de stukken volgens verklaringen van getuigen en de bekentenis van de beklaagde was cipa maga omgekocht om ten athal de tuanku, dienstpleegvader sultan salim en de gezaghebbende controleur te vermoorden hij had zich om dit opzet uit te voeren naar de woning van de tuanku begeven en daarmee de bedienden die op de trap der buitengalerij zaten een gesprek aangeknoopt over een sewa zie voetnood 114 met de doel zijn tegenwoordigheid te rekken tot hij de tuanku zou gewaar worden die zich dan ook wel draa omgeven van enige verwanten en bedienden vertoonden pa maga was met zijn sewa op de tuanku losgegaan toch had uit onbekende oorzaken zijn moordaardig opzet niet kunnen voeren de tuanku was verschrikkt uit het fenster gesprongen en pa maga nam de vlucht hij verschoel zich in het bos en werd enige dagen later door de natalste politie opgevat aan de beschuldigte gevraagd wat hem tot deze aanslag nam een moord op sultan salim en de controleur van het tal had bewogen antwoord hij daar toeten zijn omgekocht door sultan adam uit naam van dinsbroeder yang die pertoe aan van mandeling is dit duidelijk of niet vroeg mij voorgang het vonnis is na via het executie van de resident ten uitvoorgeleg wat de geeselingen aan het brandmerk aangaat en si pa maga is op weg naar padang om vandaag als kettingganger naar java te worden gezonden gelijk met hem komen de processtukken van de zaak te patavia en dan kan men daar zien wie de man is op wiens aanklacht mijn schoonvader gesuspendeerd werd dat vonnis kan de generaal niet vernietigen al wilde hij ik nam het bestuurden en latalsen afdeling over en mijn voorganger vertrok na enige tijd ontvang ik bericht dat de generaal met een oorlogstoomboot in een noord komen en ook na tal bezoeken zou hij stapte met veel gevolg de mijnenhuizen af en verlangde ogenblikkelijk de oorspronkelijke processtukken te zien van de arme man die men zo vreselijk mishandeld had zij zelf hadden een geeseling en een brandmerk verdiend voegde hij erbij ik begreep er niets van want de oorzaken van de strijd over yang dipertuan waren mij toen nog onbekend en het kon dus niet in mijn gedachte opkomen evenwin dat mijn voorganger willens en wetens een onschuldige zou veroordeld hebben tot zo zware straf als dat de generaal een misdadiger zou in bescherming nemen tegen een rechtvaardig vonnis ik ontving de last soetansalim en de tuanku te doen gevangen nemen daar de jonge tuanku bij de bevolking zeer bemind was en we slechts weinig garnizoen in het voortharde verzocht ik de generaal hem op vrije voeten te mogen laten hetgemen werd toegestaan toch voor soetansalim de bijzondere vijand van yang dipertuan was geen genade de bevolking was in grote spanning de natallers vermoeden dat de generaal zich verlaagde tot een werkdrag van mandelingse haat en het was in die omstandigheden dat ik van tijd tot tijd iets doen kon wat hij kordaat vond vooral daar hij de weinige macht die er uit het voort kon gemist worden en de detachement mariniers dat hij van boord had meegebracht niet aan mij afstond ter bedekking als ik naar de plekken reed waar men samensgolde ik heb bij die gelegenheid opgemerkt dat de generaal van dammen zeer goed zorgde voor zijn eigen veiligheid en het is daarom dat ik zijn roem van dapperheid niet onderschrijven mag voordat ik er meer van gezien heb of iets anders hij vormde in grote overhaastingen een raad die ik ad hoc zou kunnen noemen daarin waren leden een paar studenten andere officieren de officier van justitie of fiscaal die hij van paardang had meegenomen en ik deze raad zou een onderzoek instellen naar de wijze waarop onder mijn voorgang het proces tegen Sipa Maga was gevoerd geworden ik moest een tal van getuig laten ophopen wie er verklaringen daar toe nodig waren de generaal die natuurlijk voorzat de ondervoeg en de proces verbalen werden geschreven door de fiscaal daar eventueel deze beambte weinig malijs verstand en volstrek niet het malijs dat in de noord van Sumatra wordt gesproken was het ik was nodig en de antwoorden daar getuigend te vertoken uit geen meestal de generaal zelf deed uit de zittingen van die raad zijn stukken voortgekomen die ten duidelijkste schijne te bewijzen dat Sipa Maga nooit het voornemen gekoest had iemand, wie het ook zei te vermoorden Soutan Adam, nog yang die partoutan ooit had gezien of bekend dat hij niet op de toankoe van de tal was toegesprongen dat deze niet uit het vensteren vlucht was enzovoort verder dat het vondst tegen de ongelukkige Sipa Maga was geslagen onder de pressie van de voorzitter mijn voorganger en van het raadslid Soutan Salim welke personen, de voorgewende misdaad van Sipa Maga hadden verzonnen om aan de gesuspendeerde assistentresident van Bandeling een wapen een verdediging in de hand te stellen en om lucht te geven aan hun haat-jegens-jangdie partoutan de wijze nu al op de generaal bij die gelegenheid ondervoeg deed Denken en de Wistpartij van Zekere Kijzer van Marokko die zijn partner toevoegde speel harten of ik snij je de hals af ook de vertalingen zoals hij die de fiscaal in de pen gaf lieten veel te wensen over of nu Soutan Salim en mijn voorganger pressie hebben uitgeoefend op de Natalse rechtsraad om Sipa Maga schuldig te verklaren is mij onbekend maar wel weet ik dat de generaal van Damme pressie heeft uitgeoefend op de verklaringen die Sman's onschuld moest te bewijzen zonder op dat ogenblik nog de strekking daarvan te begrijpen heb ik me tegen die onaukeurigheid verzet het geen zover gegaan is dat ik heb moeten weigeren enige verbalen mede te ondertekenen en zie daar nu de zaak waarin ik de generaal zo gecontariëerd had begrijp nu ook waarop de woorden doelen en ik de beantwoordingslood van de aanmerkingen die er op mijn geldelijk beheer gemaakt waren de woorden waarin ik verzocht van alle welwillende consideratie en verschoon te blijven het was inderdaad zeer stijk voor iemand van uw jaren zijt u klarie Sifoot noot 115 ik vond het natuurlijk toch zeker is het dat de generaal van Damme niet aan zoiets gewoon was ik heb dan ook onder de gevolgen van die zaak veel geleden bijvoorbeeld berouwd heeft het me nooit zelfs moet ik hierbij voegen dat ik me niet zou bepaald hebben tot invoudig protesteren tegen de wijs waarop de generaal de getuige ondervoeg nog tot het weigeren mijn erhandtekening op enkele verbalen indien ik toen had kunnen gissen wat ik eerst later te weten kwam dat alles voortsproot uit een vooral vastgestelde toelech om mijn voorganger te bezwaren ik meende dat de generaal overtuigd van Sipa Maga's onschuld, zich liet meeslepen door de achterwaardige zucht de onschuldig slachtoffer te redden van de gevolgen ene rechtstwaling voorsover dit na de geesteling en het brandmer nog mogelijk was deze mening deed mijn weling om verzet komen tegen valsheid maar ik was daarover niet zo verontwaardigd als ik zou geweest zijn indien ik geweten had dat het hier geen sinds te doen was om een onschuldige te redden maar dat deze valsheid de strekking had om ten koste van de eer en het wel zijn mens voorgaars de bewijzen te vernietigen die de politiek van de generaal in de weg stonden en hoe ging het verder met uw voorgang voortverbruggen gelukkig voor hem was hij reed na een jaar waar we vertrokken voor de generaal te padang terugkeerden hij schijnt zich bij de regering te Batavia te hebben kunnen verantwoorden althans hij is in dienst gebleven de resident van Ayer Bangi die op het vonnes via het executie verleent had werd gezuspendeerd natuurlijk geziet dat ik niet zo heel onrecht had in mijn punt dicht te zeggen en wat is er geworden van al die gesuspendeerde ambtenaren oh, er waren er nog veel meer allen, de een voor de ander na zijn in hun betrekkingen hersteld enkele van hen hebben later zeer aanzienlijke ambten bekleed sie voelt nog 116 en Soutan Salim de generaal voerde hem gevankelijk mede naar padang en vandaar werd hij als balling naar Java gezonden hij is tans nog de Chianjur in de Préandre regentschappen toen ik in 1846 daar was heb ik hem een bezoek gebracht weet je nog wat ik de Chianjur kwam doen, Tine? nee Max, dat is maar glat ontgaan wie kan ook alles onthouden ik ben daar getrouwd heren maar, voert u Clarie daar gaan u toch aan het vertellen zijt mag ik vragen of het waar is dat je te padang zo dik was gedueleerd hebt ja, zeer dik was en daartoe was aanleiding ik heb u reeds gezegd dat de grunst van de Goeverneur op zodane gebuitenpost de maatstaf is waarnaar velen hun welwillendheid afmeten de meeste waren dus voor mij zeer onwelwillend en vaak ging het over in golfheid ik van mijn kant was prikkelbaar een niet beantwoorde goed een schimpscheut op de zotternij van iemand die het wil opnemen tegen de generaal een toespeling op mijn armoede op mijn moorleide op het slechte voedsel dat er geen te liggen in zetelijke onafhankelijkheid dit alles begrijpt gemakten mij bitter velen vooral onder de officieren wisten dat de generaal niet ongaarder zag dat er gedueleerd werd en vooral met iemand die zo in omgenade was als ik misschien wekte men dus mijn gevoeligheid met voordacht op ook duwileerde ik wel eens voor een ander die ik voor verongelijkt hield hoe dit zei, het duwil was daar in die tijd aan de orde van de dag en meer dan eens is het gebeurd dat ik twee samenkomsten had op een ochtend oh, er ziet zeer aantrekkelijk zin het duwil vooral met de sable of op de sable, zoals ze het noemen ik weet niet waarom ik begrijpt echter dat ik nu zoiets niet meer doen zou ook al waren daar toe zoveel aanleiding als in die dagen kom eens hier Max nee, vang dat beestje niet, kom hier horen eens, je moet nooit kapellen vangen dat arme dier heeft eerst lange tijd als rups op een boom rondgekropen dat was geen verodigd leven nu heeft het bas vleugeltjes gekregen en wil wat rondvliegen in de lucht en zich vermaken, en het zoek voedsel in de boven en doet niemand leed kijk, is het niet veel aardiger het daar zo te zien rondvalleren zo kwam het gesprek van het duwil op de vlinders, op de ontverming des rechtvaardigen over zijn vee op het dierenplagen, op de Luwak Ramon op de nationale vergaderingen waarin die werd er aangenomen op de Republiek, en op wat niet al eindelijk stond Havelaar op hij verontschuldigde zich bij zijn gasten wel hij bezigheden had toen de controleur aan de volgende morg op zijn kantoor bezocht, wist hij niet dat de nieuwe assistentresident, de vorige dag na de gesprek in de voorgalerij was uitgereden naar Parankujang het district der Verre Gaande Misbruiken en eerst die ochtend vroeg van daar was teruggekeerd ik verzoek de lezer te geloven dat Havelaar te wellevend was om aan zijn eigen tafel zoveel te spreken als ik in de laatste hoofdstuk heb opgegeven en waardoor ik op hem de schijn laat alsof hij zich meesters hebben gemaakt van de gesprek met verwaarlozing der plichten van een gast hier die voorschrijven aan zijn gasten de gelegenheid te laten of te verschaffen zich te doen uitkomen ik heb uit de vele bouwstoffen die vormen liggen een paar grepen gedaan en zou nog lang de tafelgesprekken hebben kunnen voortzetten, met minder moeite dan het afbreken daarvan, me gekost heeft ik hoop echter dat het meegedeelde voldoende wezen zal om eniger mate de beschrijving te rechtvaardigen die ik van Havelaars inborst heb gegeven heb en dat de lezer niet geheel zonder belangstelling de lotgevallen zal gade slaan die hem en de zijnen wachten te ranken als betoen de kleine familie leefde stil voor het Havelaar was dik was overdag uit en bracht halve nachten op zijn bureau door de verhouding tussen hem en de commandant van het kleine garnizoen was aller aangenaamst en ook in de huisselijke omgang met de controleur was geen sport te ontdekken van het rangverschil dat anders in Indië de verkeer stijf en vervelend maakt terwijl bovendien Havelaar zucht om hulp te verlenen waar hij maar enigszins komt dikwijls de regent de Stade kwam die dan ook zeer met zijn ouderen broeder was ingenomen en ten slotte bracht de lieftalligheid van mevrouw Havelaar veel toe tot het aangenaam verkeer met de weinigen op de plaats aanwezige Europeanen en de inlandse hoofden de dienstcorrespondentie met de resident Tessirang toegblijken van wederzijdse welwillendheid terwijl de bevelen van de resident met heusheid gegeven, stipt werden opgevolgd Tinis huishouding was spoedig geregeld na lang wachten waren de meubels van Batavia aangekomen en waren ketimons in zout gelegd en als Max aan tafel iets verhaalde geschieden dit in het vervolg niet meer uit gebrek aan eieren voor de omma let hoewel toch altijd de levenswijs van het klein gezin duidelijke blijkendrog dat de voorgenomen spaarzaamheid zeer werd in acht genomen mevrouw Slotering verliet selden haar huis en gebruikt het slechts enige malen de thee bij de familie Havelaar in de voorgallerij ze sprak weinig en bleef altijd een wakend oog houden op ieder die haren of Havelaar's woning naderde men was echt een gewoongeraakt aan wat men haar monomanie begon te noemen en lette daarop wel draan niet meer alles is geen kant te ademen want voor Max en Tine was het vergelijkende wijze een kleinigheid zich te schikken in ombeeringen die op en niet aan de grote weg gelegen en niet meer meidelijk zijn daar op de plaats geen brood werd gebakken had men geen brood men had het van Seran kunnen laten komen maar de kosten op dat vervoer waren te hoog Max wist zo goed als ieder andig dat er veel middelen te vinden waren om zonder betaling brood naar rankers betoengd te laten brengen maar om betaalde arbeid die indische kanker was hem een gruwel zo was er veel te lebak dat wel door gezachte verkrijgen was om niet maar niet te koop voor billeke prijs vreschens schikten zich Havelaar en zijn Tine gaar niet met gemis ze hadden wel andere ombeeringen beleefd had niet die arme vrouw maanden doorgebracht aan boord van een Arabisch vaartuig zonder andere legersteden dan het scheepstek zonder andere beschutting tegen zonnehitten en West-Mussoonsbuin dan een tafeltje tussen welk spoten ze zich moest vastklemmen had ze niet op dat schip zich moeten vergenoegen met een klein randsoen drogerijst en vuil water die en vele andere omstandigheden altijd tevreden geweest als ze maar mocht samenwezen met haar Max één omstandigheid echter was er te lebak die haar verdriet berokkende kleine Max kon niet in de tuinspelen omdat daar zoveel slangen waren toen ze dit bemerkte en hierover zich per Havelaar beklaagde loofde deze aan de bediende een prijs uit voor elke slang die ze vangen zouden toch eens de eerste dagen betaalde hij zoveel aan premium dat hij zijn belofte moest intrekken voor het vervolg in gewone omstandigheden en dus zonderden voor hem zo noodzakelijke zuinigheid zou die betaling spoedig zijn middelen zijn teboven gegaan er werd al zo vastgesteld dat kleine Max voortaan het huis niet meer zou verlaten en dat hij zich om frisse lucht te schepen vergenoegen moest met spelen in de voorgalerij in weerweel van deze voorzorg was Tina toch al dit angstig en vooral avonds daarmee weten hoe slangen dikwijls in de huizen kruipen en zich om warmte te zoeken slangen en dergelijk ongedierte vind men weleens waarin Indiën overal maar op de grotere hoofdplaatsen waar de bevolking dichter op Ocander woont komen ze natuurlijk zeldzamer voor dan in meer wilde streken zoals de Rancas Beton indien echter Havelaar had kunnen besluiten zijn erf van onkruid te doen renigen tot aan de rand van de ravijn toe zouden toch wel de slangen zich van tijd tot tijd in de tuin vertoont hebben maar niet in zo grote getalen als dit nu het geval was de natuur deze dieren en de schuiling voortrekken boven het licht van open plaatsen zodat als Havelaars erf zindelijk waren gehouden de slangen niet dan als het waren Haars ondanks en verdwaald de ruigte in de ravijn zouden verlaten hebben maar het erf van Havelaar was niet zindelijk en ik wens de reden hiervan te ontwikkelen daar is een blik te meer doet slaan op de misbruiken die bijna allom in de Nederlands indische bezittingen heersen de woningen der gezagvoerders in de binnenlanden die aan de gemeenten toe behoeren voor z'n vermen van gemeenten eigen omspreking kan in een land waar de regering zich alles toegeigent genoeg dat die erven niet toe behoeren aan de amtelijke bewoners zelf deze toch zou als dit het geval waren zich wachten een grond te kopen of te huren waarvan het onderhoud boven zijn krachtiging wanneer nu het erf van de hem aangewezen woning te groot is om behoorlijk te worden onderhouden zou dit bij de velige tropische plantengroei in een wildernis ontaarden en toch ziet men zelden of nooit zodanig erf in slechte staat ja, dik wel zelfs, staat de reiziger verbaasd over het schone park dat een residenzwoning omringt geen beambte in de binnenlanden heeft inkomen genoeg om de je toenodige arbeid te doen verrichten tegen behoorlijke betaling en daar nu toch een deftig aanzien van de woning des gezaghebbers een vereiste is omdat niet de bevolking die zoveel hecht aan uiterlijkheden in slordigheid grond vindt voor minachting, doet zich de vraag op hoe dan dit doel bereikt wordt op de meeste plaatsen hebben de gezaghebbers te beschikken over enige kettinggaars, dat zijn elders veroordeelde misdadigers een soort van werklieden echter dat een bandtam om meer of minder gelde geredenen van politieke aard niet aanwezig was toch ook op plaatsen waar zich wel zodanig veroordeelde bevinden, is hun aantal vooral met het oog op behoefte aan andere arbeid, zelden in een veredigheid het werk dat zou vereist worden tot het goed onderhouden van een groot erf er moeten dus andere middelen gevonden worden en de oproeping van arbeiders tot het verrichten van herendienst ligt voor de hand de regent of de demang die zo duinig oproeping ontvangt haast zich daar aan te voldoen want hij weet zeer goed dat het de gezaghebende ambtenaar die van dat gezag misbruik maakt later moeilijk vallen zou een inlands hoofd te bestraffen voor een gelijke fout en al zo strakt het vergrijp van de een tot vrijbrief voor de ander het komt maar echter voor dat dus danige fout van een gezaghebbig in sommige gevallen niet al te streng en vooral niet naar Europese begrippen moet worden beoordeeld de bevolking zelf toch zou het misschien uit ongewoonte zeer vreemd vinden als hij altijd en in alle gevallen zich stift hield aan de bepalingen die het getal der voor zijn erf bestemde herendienstplichtigen voorschrijven daaromstandigheden kunnen voorkomen die bij deze bepalingen niet waren voorzien maar zodra eenmaal de grins van het strikt wettige is overschreden wordt het moeilijk een punt vast te stellen waarop zodanige overschrijding zou overgaan in misdadige willekeur en vooral wordt grote omzichtigheid nodig zodra men weet dat de hoofden alleen wachten op een slecht voorbeeld om dat met verregaande uitbreiding na te volgen de vertelling overzekere koning die niet wilde dat met de betaling verzuimende van 1 korrel zout die hij bij zijn invoudig maal gebruikt had toen hij aan het hoofd zijn legers het land doortrok omdat naar haar zijde dit het begin was van een onrecht dat ten laatste zijn geheel rijk zou vernietigen hij mogen dan Timor-Leng, Noeredin of Genghis Khan geheten hebben zeker is of die fabel of als het geen fabel is het voorval zelf van asiatische oorsprong en even als het aan schouwen van zee-dijken aan de mogelijkheid van hoogwater doet geloven en aannemen dat het neiging bestaat tot zulke misbruiken in een land waar zulke lessen worden gegeven het geringgetal lidden nu waarover Havelaar wettig beschikken mocht konden niet dan slechts een zeer klein gedeelte van zijn erf in de onmiddellijke nabijheid ter woning van onkruid en kreupelhout vrijhouden het overige was binnen weinig weken om volslagen wildenis Havelaar schreef aan de resident over de middelen om hierin te voorzien het zij door een geldtelijke toelagen de regering voor te stellen even als elders, kettingangers in de residentie Bantam te doen arbeiden hij ontvink hierop een wijgerend antwoord met de opmerking dat hij immers het recht had, de personen die door hem bij politiefonnes waren veroordeeld tot arbeid aan de publieke weg op zijn erf te werken te stellen dit wist Havelaar wel of althans was hij meer dan voldoende bekend dat zodanige beschikking overgekondemneerde overal de gewoonste zaak van de wereld was maar nooit had hij nog te rank als betoen, nog te amboyna nog te menado nog te natal van het vermeen terecht willen gebruik maken het stuute hem zijn tuin te laten onderhouden als boete voor kleine vergrijpen en meermalen had hij zich afgevraagd hoe de regering bepalingen kon laten bestaan die de ambtenaring verzoeken kunnen brengen klein en verschoonbare fouten te straffen niet in één verredigheid met het vergrijp maar met toestand of de uitgestrektheid van zijn erf het denkbeeld alleen dat de gestraften, ook zelfs hij die rechtvaardig gestrat was, vermenen zou dat haar eigen belang schelden onder het geslagen vond is deed hem, waar hij straffen moest altijd de voorkeur geven aan de anders zeer afkeurenswaardige opsluiting zee voetnood 117 en vandaar kwam het dat kleine Max niet spelen mocht in het tuin en dat ook tienen van de bloemen niet zoveel genoeg gesmaakte als er zich had voorgesteld op de dag van haar aankomst de rank als betoen het spreekt vanzelf dat deze en dergelijke kleine verdrietelijkheden geen invloed uit oefenen op de stemming van een gezin dat zoveel bouwstoffen bezat om zich een gelukkig huisselijk leven te verschaffen en het was dan ook niet toe te schrijven aan zulke kleinigheden wanneer Havelaar soms met een bewolkt voorhoofd binnen trat bij het terugkeren van een uitstap of na het aanhoeren van deze en genen die verzocht hadden hem te spreken we hebben uit zijn toespraak aan de hoofden gehoord dat hij zijn plicht wilde dat hij onricht wilde tekeer gaan en tevens hoop ik dat de lezer uit de gesprekken die ik meedeelde hem heeft leren kennen als iemand die wel in staat was iets uit te vinden en tot klaarheid te brengen dat voor sommige anderen verborgen was of in het duisterlag er was dus te veronderstellen dat niet veel van wat er in Lebak omging zijn aandacht ontgaan zou ook zagen we dat hij vele jaren vroeger op die afdeling gelet had zodat hij reeds de eerste dag zijn verhaal aanvangt toonde in zijn nieuwe werking geen vreemdeling te zijn hij had door naasporing op de plaatsen zelf veel bevestigd gevonden van wat hij vroeger vermoeden en vooral uit het archief van zijn gebleken dat de landstreek waarvan het bestuur aan zijn zorg was toevertrout werkelijk in een hoogstruurige toestand verkeerden uit brieven en aantekeningen van zijn voorgang bemerkte hij dat deze dezelfde opmerkingen gemaakt had de cosponentie met de hoofden verwijd op verwijt bedreiging op bedreiging en deden zeer goed begrijpen hoe die Antenaar ten laatste zou gezegd hebben zijn rechtstreeks tot de regering te zullen wenden in die niet aan die stand van zaken een einde werd gemaakt toen verbrugge dit aan Havelaar meedeelden had deze geantwoord dat zijn voorganger daar aan verkeerd zou gedaan hebben daar de assistentresident van Lebak in geen geval de resident van Bandam mocht voorbij gaan en hij had daarbij gevoegd dat zijn daar het toch niet te denken was dat die hoge beanten partij zou trekken voor afpersing en knevelerij zodanig partijtrekken was dan ook waardelijk niet te veronderstellen in de zin zoals Havelaar het bedoelde niet namelijk alsof de resident enig voordeel of gewinn zou ter deel vallen van die vergrijpen toch wel bestond er een oorzaak niet dan zeer ongaar op de klachten van Havelaar's voorganger recht te doen we hebben gezien hoe die voorganger meer malen met de resident over de heerste in de misbruiken had gesproken geaboucheerd zijn haar bruggen en hoe weinig hem het gebaat had het is niet van belang ontblood te onderzoeken waarom een zo hoog geplaatst ambtenaar die als hoofd van de gehele residentie evenzeer als de assistentresident ja meer nog dan deze gehouden was te zorgen dat de recht geschieden bijna altijd reden meenden te hebben om de loop van het recht te stuiten Zee voedt naar het 118 resten Serang toen Havelaar daar ten huizen van de resident vertoefde had hij deze over de lapakse misbruiken gesproken en hierop ten antwoord bekomen dat dit alles in meer of mindere mate overal het geval was dit nu kon Havelaar niet ontkennen wie toch zou beweren een land te hebben gezien waar niets verkeerds geschikt maar hij meende dat dit geen beweeg reden was om misbruiken waar men die vond te laten bestaan vooral niet wanneer men uitdrukkelijk tot het tegengaan daarvan geroepen was en tevens dat na al wat hij van lapak wist hier geen spraak was van meer of minderen toch van zeer grote mate waarop de resident hij hem onder andere antwoorden dat het in de afdeling Tjeringing ook tot Pantam Behoornde nog erger gesteld was wanneer men nu aaneemt zoals men aaneemt kan dat de resident geen rechtsgeest voordeel heeft van afpersing en van willekeurig beschikken over de bevolking doet zich de vraag op wat dan zoveel beweegt in tegenspraak zulke misbruiken te laten bestaan zonder daarvan aan de regering kennis te geven en wie hierover nadenkt moet het al zeer vreemd vinden dat men zo koelbloedig het bestaan van die misbruiken erkent als waar er spraak van iets dat buiten bereik of bevoegdheid lag ik zal trachten de oorzaken hiervan te ontwikkelen einde van eerste deel van hoofdstuk 14 voor het vervolg zie de volgende opname deze opname vindt geen publieke domain tweede deel van hoofdstuk 14 van Max Havelaar door Multatuli dit is een LibriVox opname alle LibriVox opname behoort het publieke domain voor m'n informatie of om je aan te melden als verwinnerig ga naar LibriVox.org opname door Anna Simon tweede deel van 14 de hoofdstuk in het algemeenreeds is het overbrenger van slechte tijdingen iets onaangenaams en het schijnt wel over van de omgunstig indruk die ze veroorzaken blijft kleven op wie de verdriet getaakt beurt veel zulke tijdingen mee te delen wanneer nu dit alleen reeds voor sommige een reden zou wezen om tegen beter weten aan het bestaan van iets ongunstigste onkennen hoeveel te meer dan wordt dit het geval wanneer men gevaar loopt niet alleen zich de ongenaden op de hals te halen die nu eenmaal het lot schijnt des overbrengers van slechte berichten toch tevens als de oorzaak te worden aangezien van de ongunstige toestand die men plicht halve open baard de regering van Nederlands Indie schrijft bij voorkeur aan haar meesters in het moederland dat alles naar wens gaat de residenten melden dit gaarde aan de regering de assistentresidenten die zelf van hun controleurs bijna niet dan gunstige berichten ontvangen zenden ook op hun beurt liefst geen onaangenaame tijdingen aan de residenten hieruit wordt in de officiële en schriftelijke behandeling der zaken een gekunsteld optimismus geboren in tegenspraak niet alleen met de waarheid maar ook met de eigen mening van die optimiste zelf zodra zij dezelfde zaken mondeling behandelen en nog vreemdig dikwijls zelfs in tegenspraak met hun eigen geschreven berichten ik zou veel voorbeelden kunnen aanhalen van rapporten die de gunstige toestand van een residentie ten hoogste verheffen toch tegelijkertijd, vooral waar de cijfers spreken zichzelf loog gestraffen deze voorbeelden zouden als niet de zaken om de eindelijke gevolgen te ernstig waren de zaken geeft het lach en spot en mij staat verbaasd over de naïvetijd waarmee vaak in zodaar een geval de gafste onwaarheden worden staande gehouden en aangenomen al biedt dan ook de schrijver zelf weinig sindsneden verder de wapens aan waarmee die onwaarheden te bestrijden zijn ik zal me tot een enkel voorbeeld bepalen, dat ik met zeer veel zou kunnen vermeerderen onder de stukken die voor me liggen vind ik het jaar verslag van een residentie de resident roemt de handel die daar bloeit en beweert dat in de gehele landstreek de grootste welvaart en bedrijvigheid worden waar genomen een weinig verder evenwel spreken de over de geringen middelen die hem ten dienste staan om sluikerij te weeren Wilherter stond de onaangename indruk wegnemen die op de regering zou worden teweeggebracht door de mening dat er dus in die residentie veel inkomend recht wordt ontdoken nee zegt hij daarvoor behoeft mij niet bezorgd te zijn er wordt in mijn residentie nog of niet ingevoerd door sluik want er gaat in deze streken zo weinig om dat niemand hier zijn kapitaal in de handelwagen zou ik heb een dergelijk verslag gelezen dat aanving met de woorden in het afgelopen jaar is de rust rustig gebleven zulke zinsneden getuigen wel van een zeer rustige gerustheid op de inschikkelijkheid van de regering voor iedeg die haar onaangename tijdingen spaart of die, zoals de term luid haar niet bemoeilijkt met verdrietige berichten waar de bevolking niet toeneemt is dit toe te schrijven aan onjuistheid tertellingen van vorige jaren waar de belastingen niet stijgen maakt men zich daarvan een verdienste de bedoeling is door lagen aanslag de landbouw aan te moedigen die zich juist nu gaat ontwikkelen en wel draa, liefst als de berichtgevers al afgetreden zijn onbegrijpelijke vruchten moet afwerpen waar onoordeelijkheid heeft plaatsgehaald om te blijven kon, was dit het werk van enige weinige kwalijk gezinnen die voor het vervolg niet meer te vrezen zijn daar er een algemene tevredenheid heerst waar gebrek of hongersnoten de bevolking heeft gedunt was dit een gevolg van misgewas van droogte, regen ofzo nooit van wanbestuur de nota van Havelaars voorgaard waarin deze het verloop van volk uit de district Parankujang toeschreef aan verregaand misbruik voor mij deze nota was inofficieel en bevatte punten waarover die ambtenaar met de resident van Bantam te spreken had maar vergeefs zocht Havelaar in het archief naar een blijk dat zijn voorgaard diezelfde zaak ruitelijk bij de ware naam had genoemd in een openbare dienstmissiewe kortom de officiële berichten van de beambten aan het Goevernement en dus ook de daarop gegonden rapporten aan de regeringen in het moederland grootste en belalijkste gedeelte onwaar ik weet dat deze beschuldiging gewichtig is toch houdt die staande en voel me voorkomen in staat haar met bewijzen te staven die verstoord mocht zijn over dit onbewimpeld uit in mijn her mening bedenken hoeveel miljoenen schat en hoeveel mensenlevens er zouden gespaard zijn aan Engeland in die men daar tijdig de ogen daarnaatie voor de ware toerdachte zaken in Brits-Indië geopend had de beschuldiging geweest zijn aan de man die de moed had getoond de jobsboden te wezen voor het laadwagen geweest om het verkeerde te herstellen op minderbloedige wijze dan nu wel noodzakelijk geworden was ik zei de mijn beschuldiging te kunststaven waar het nodig is zal ik aantonen dat er vaak homersnoodheersten in streken die geroemd werden als toonbeelden van welvaart en dat meer malen een bevolking die als rustig en tevreden wordt opgegeven het is mijn voornemen niet deze bewijze te leveren in dit boek dus gewoon ik vertrouw dat mij het niet uit de hand leggen zal zonder te geloven dat ze bestaan voor het ogenblik bepaal ik me tot nog een enkel voorbeeld van het belachelijk optimisme waarvan ik gesproken heb een voorbeeld dat door Iedeg hij zei dan al of niet bekend met de zaken van Indië, gemakkelijk zal kunnen begrepen worden Ieder resident tient maanderlijk zijn opgaaf in van de rijst die in zijn landschap is ingevoerd of daaruit naar elders verzonden bij deze opgaven wordt dat vervoer in twee delen gesplitst naammaat het zich bepaalt tot Java zelf of zich verder uitstreekt wanneer men nu let op de hoeveelheid rijst welke volgens die opgaven is overgevoerd uit de residentie op Java na residentie op Java zal men bevinden dat deze hoeveelheid vele duizenden pico's meer bedraagt dan de rijst die volgens dezelfde opgaven in residentie op Java uit residentie op Java is ingevoerd ik ga nu met stilswijgen voorbij wat men te denken hebben van het doorzicht de regering die zulke opgaven aaneemt en publiceert en wil de lezer alleen opmerksaam maken op de strikking van deze valzijd de procentsgewijze beloning aan Europese en inlandse beambten voor producten die in Europa moeten verkocht worden had de rijstbouw zodanig op de achtergrond gesteld dat er in sommige streken een hongersnoot geheerst heeft die niet voor de ogen de natie weggegoogeld worden kon ik heb reeds gezegd dat er toen voorschriften zijn gegeven de zaken niet weder te laten komen tot zovech tot de vele uitvloeistels van deze voorschriften behoorden ook de door mij genoemde opgaven van uit en ingevoer de rijst op dat de regering voortdurend het oog houden komt op de ebben en de vloed van dat levensmiddel uitvoer uit een residentie stelt welvaart voor invoer betrekkelijk gebrek wanneer men nu die opgaven onderzoekt en vergelijkt, blijkt daaruit dat de rijst overal zo overvloedig is dat alle residentieën te zamen meer rijst uitvoeren dan er in alle residentieën te zamen wordt ingevoerd ik herhaal dat hier geen sprake van uitvoer over zee er van de opgaven afzonderlijk plaats heeft de slotsom hiervan is dus de omgerijmde stelling dat er op java meer rijst is dan een rijst is dat is toch welvaart ik zei de rijst dat de zucht om nooit andere dan goede berichten te delen zou overgaan in het belachelijke als niet de gevolgen van dit alles zo trurig waren welke verbetering immers is er te hopen van veel verkeerds als er een vooraf bepaald voornemen bestaat in de berichten aan het bestuur alles om te buigen en te verdraaien wat is er bijvoorbeeld te verwachten van een bevolking die uit de aard, zacht en gedwee sedert jaren jaren klaagt over onderdrukking als zij de ene resident voor de andere na zie het aftreden met pensioen of weggroepen tot een ander amt zonder dat er iets geschiet is tot herstelder grieven waaronder ze gebukt gaan moet niet de gebogen veer eindelijk toegespringen moet niet de zolang onderdrukt de ontervredenheid onderdrukt op dat mensen zou kunnen voortgaan ze te logenen eindelijk over slaan in woede in wanhoop in razernij ligt er niet een charquerie op het einde van deze weg er opvolgden zonder ooit op het denkbeeld te zijn gekomen dat er iets hoogers bestaat dan de gunste regering iets hoogers dan de tevredenheid van de gouverneur generaal waar zullen zij dan wezen de flauwe berichteschrijvers die de ogen van het bestuur door hun onwaarheden verblinden zullen dan zij die vroeger er moet misten om een kordaat woord op het papier te stellen te wapen vliegen en de Nederlandse bezittingen behouden voor Nederland zullen zij aan Nederland de schatten die er zullen nodig wezen tot damping van ophoer tot het voorkomen van omwenteling zullen zij het leven weergeven aan de duizenden die er vielen door hun schuld en die ambtenaren die controleurs en residenten zijn niet de meest schuldigen het is de regering zelf die als geslagen met onbegrijplijke blindheid het indienen van gunstige berichten aanmoedigd uitlokt en beloond zie voetnoot 120 vooral is dit het geval waar sprake is van onderdrukking der bevolking door inlandse hoofden door velen wordt het beschermen van de hoofden toegeschreven aan de onedelen berekening dat zij pracht en praal moeten het tentoonstotrijden om op de bevolking de invloed uit te oefenen die de regering nodig heeft om haar gezagstaande te houden daartoe een veel hoger bezoldiging zouden moeten genieten dat dans het geval is wanneer men er niet de vrijheid liet uit onbrekende aan te vullen door onwettige beschikking over de bezittingen voor de arbeid van het volk hoe dit zij de regering gaat niet dan nodig over tot het toepassen der bepalingen die de javaan tegen afpersing en roof heten te beschermen meestal weet men in onbeoordeelbare en vaak uit de lucht gegeven redenen van staatkunde een oorzaak te vinden om die regent of dat hoofd te sparen en is dan ook in indië een tot spreekwoord geeikte mening dat het goevernement liever 10 residenten zijn ontslaan die voorgewende politieke redenen als ze op iets gevestigd zijn steunen gewoonlijk op valsen opgaven daar ieder resident belang heeft bij het verheffen van de invloed zijn en regenten op de bevolking om daar achter zich te verschuiden als er later eenmaal aanmerking mocht vallen op te grote inschikkelijkheid om trend die hoofden Zee voelt nog 121 ik ga nu de afschuwelijke huigelarei voorbij van de mensliefend luidende bepalingen en van de eden die de javaan tegen Willekeur beschermen op papier en verzoek de lezer zich te herinneren hoe Havelaar bij het naaspreken van die eden iets te kennen gaf dat Denken deed aan minnachting voor de ogenblik wil ik alleen wijzen op het moeilijke van de toestand des mans die geheel anders dan uit kracht in haar uitgesprok of formule zich gebonden achter aan zijn plicht en voor hem was deze moeilijkheid groter dan ze voor sommige anderen zou geweest zijn omdat zijn gemoed zacht was en bespraak met zijn doorzicht dat de lezer nu wel als vrij scherp zal hebben leren kennen hij had dus niet alleen te strijden met vrees voor mensen of met de zorg voor loopbaan en bevordering nog ook alleen met de plichten die hij als echtgenoot en huisvader te vervullen had hij moest een vijand overwinnen in zijn eigen hart hij kon niet zonder leiden leed zien en het zou mij te ver leiden als ik de voorbeelden wilde aanvoeren hoe hij immer, ook waar hij gekrenkt met iemand tegenstander, beschermde tegen zichzelf hij verhaalde aan Duclarie en verbrugge hoe hij in zijn jeugd iets aantrekkelijks had gevonden in het tuwel met de sable dat geen de waarheid was toch hij zei er niet bij hoe hij na het wonen van zijn tegenpartij gewonelijk schrijden en zijn gewezen vijand als een liefde zuster verpleegde tot de genezing toe ik zou kunnen verhalen hoe hij ten aantal de kettingganger die op hem geschoten had bij zich nam hem voederliet en vrijheid gaf boven alle anderen omdat hij meende te ontdekken dat de verbittering van die veroordeelde het gevolg was van een elders geslagen te string vonnis sie voetnoot 122 gewonelijk werd de zachtheid van zijn gemoet of ontkend of belachelijk gevonden ontkend door wie zijn hart verwarden met zijn geest belachelijk gevonden door wie niet begrijpen kon hoe een verstandig mens zich moeite gaf om een vlieg te redden die vast geraakt was in het web inner spin ontkend wedig door ieder buiten tienen die hem daarna hoorde schimpen op die domme dieren en op de domme natuur die zulke dieren schiep maar nog een andere wijze bestond er om hem neer te halen van het voetstuk waarop zijn omgeving maar mocht hem beminnen of niet wel gedwongen was hem te plaatsen ja hij is geestig maar er is vluchtigheid in zijn geest of hij is verstandig maar hij gebruikt zijn verstand niet goed of ja hij is goed aardig maar hij koketeert ermee voor zijn geest voor zijn verstand trek ik geen partij maar zijn hart armenspartelende vliegjes die hij redden als hij geheel alleen was wilde gij dat hart verdedigen tegen de beschuldiging van kokaterie maar gezij het weggevlogen en hebt u niet bekommerd om havenlaag toen kon het dat hij eenmaal behoefte hebben zou aan uw getuigenis was het kokaterie van havenlaag toen hij ten aantal een hond safo heet het dier na sprong in de riviermonding omdat hij vreesde dat het nog jonger die er niet goed genoeg zwemmen kon om de haaien te ontwijken die daar zo menig vuldig zijn ik vind zo kokateren met goed hartigheid moeilijker te geloven dan de goed hartigheid zelf ik hoop u op u de velen die havenlaag gekend hebt wanneer geniet verstijft zij door winterkou en dood als de gereden vliegen of verdroogd door de hitte daar gins onder de linie ik roep u op om getuigenis te geven van zijn hart gij allen die hem hebt gekend tans vooral roep ik u op met vertrouwen om het geniet meer nodig hebt te zoeken waar de koord moet worden ingehaakt om hem neer te halen van welke luttelen hoogte ook sie voetnoot 123 intussen hoe bond het schijnen zal ik hier plaatsgegeven aan enige regels van zijn hand die zulke getuigenissen misschien overbodig maken max was eens verre verre weg van vrouw en kind hij had haar in indien moeten achterlaten en bevond zich in duitsland met de vlugheid die ik hem toe ken toch die ik niet een bescherming neem als mensen mocht willen aantasten maakte hij zich meester van de taal des lands waar hij enige maanden verkeerd had ze heer die regels die tegelijkertijd de innerheidschetzen van de band die hem aan de zijnen hechten mijn kind daar schlik die 9e stunde heer de nachtwind zoisert en die luft wordt kiel te kiel voor dich, dein stierchen glüt du has den ganzen tag zo wild gespielt en bist wohl müde kom, dein tikka hard sie voetnoot 124 ach, moeder, laat mij nog een ogenblik het is zo zamp te ruwen hier en daar, daar drin op mijn mat schlaf ik gelijk en weet niet eens wat ik droom hier kan ik toch gelijk zeggen wat ik droom en vragen wat mijn droom betekent hoor, wat was dat? het was een klapper die daar viel ze voetnoot 28 doet dat de klapper we? ik geloof niet je zegt, die vroegt dat je geen gevoel hebt maar een bloem voelt die ook niet? nee, je zegt ze voelt niet waarom, moeder als gisteren ik de pokolampat bracht, ze voetnoot 225 heb je gezegd het doet de bloem we mijn kind die pokolampat was zo mooi je zegt een rozen 2 dat doet mij voor de armere bloem leid wanneer het bloem zelf niet voelt ik voel het voor de bloem want het was mooi maar moeder, ben je ook mooi? nee mijn kind ik geloof niet alleen je voelt het? ja, mensen hebben het maar niet allemaal en kan je iets we doen? doet je het we wanneer je in het schoens zo zwaar mijn hoofd voelt? nee, dat doet mij niet we en moeder? ik? heb ik gevoel? gewisse? herinner ik wie je gestrauchelt aan een stein je handen hebt verwonderd en geweind ook weindes je als Soudin ze voelt noot 226 dat op den hügelen daar een schifflein in een schluft naar onderviel en sterp daar heb je lang geweind dat was gevoel maar moeder is het gevoel? ja, vaak maar altijd niet tot weinig niet je weet, als een vrouw je in de haar greift en je het gezichtje neemt dan luister je voor je dat is ook gevoel het was zo vaak is dat voor schmerz? had je het ook gevoel? misschien mijn kind we weten het niet want ze kan het nog niet zo klein zeggen maar moeder hoor, wat was dat? een herst die aan het spelen en nu met alle heimwerks en ruisacht bij andere herst die lief zijn moeder ik heb een herst aan het spelen en een moeder ook ik weet niet kind dat zou te traurig zijn als het niet zo zou zijn maar moeder, kijk wat schimmelt in het vrouw kijk hoe het hüpft en het danst is dat een funk? het is een vrouwvlieg mag ik het vangen? je mag het maar het vlieglein is zo zacht je bent een gewisse wedon en zowel je het met de vinger al te ropig is dieren krank en stiept en glijnt het niet meer dat zou een schade nee, ik vang het niet kijk, dat was het nee, het komt hierher ik vang het toch niet het vliegt weer en ik vond het leuk dat ik het niet vangen daar vliegt het hoog wat is dat? zijn dat ook vrouwvlieglein daar? dat zijn de sterren 1 en 10 en 1000 hoeveel zijn er daar? ik weet het niet de sterrenzal heeft niemand nog gezeld zeg moeder zelt ook hij die sterren niet? nee, lieve kind ook hij niet is dat weid daarop waar de sterren zijn? zeer weid toch hebben deze sterren ook gevoel? en wouden ze, als ik ze met de hand beruurd gelijk erkranken en de glans verliegen wie het vliegt klein? nog schwebt het zeg, wil dat ook de sterren weet doen? nee weet doet de sterren niet maar het is te weid voor de kleine hand je reist zo hoog niet kan hij die sterren met de hand? ook hij niet dat kan niemand dat is schade ik geef zo graag die einde als ik groot ben dan wil ik zo lieven dat ik het kan dat kind schlief ein im träumte van gevoel van sterren die is vaste met de hand die mutter schlief nog lange niet doch träumte ook sie und dacht an den der fern war na op het gevaar af van bond te schijnen, heb ik aan die regels hier plaatsgegeven ik wens geen gelegenheid te verzuimen om de man te doen kennen die de hoofdgolf vervult in mijn verhaal omdat hij de lezer enig belang inboezemt wanneer later donkere wolken zich samen trekken over zijn hoofd einde van hoofdstuk 14 voetnoten voetnot 107 zodra in 1873 het geheim tractaat met Engeland van 1824 dat ons tot enige bescheidenheid verplichten als ingetrokken werd de oorlog verklaard men zou misschien hieruit mogen opmaken dat mijn oordeel over de generaal Michiels van algemeen na toepassing is dan ik zelf in 1842 gissen kon voetnot 108 de later tot goeverneur generaal benoemde meester P. Mercus voetnot 109 jang die pertuan hij die heerst als ik me niet vergis is er op geheel Sumatra slechts 1 hoofd dat deze titel draagt Tuancus, meneer, mos en jeug zijn er velen beide benamingen zijn maleis de laatste silbe van het woord Tuancus komt zelfs Javaans voor en daar de yang die pertuan zeer speciaal het voornaamste hoofd is in de Batalanden schijnt die waardigheid oorspronkelijk door maleisse overweldigers ingevoerd te zijn de wortels der benamingen van metels moeten al toos in de oudste taal des landen gezocht worden ze zijn slechts van enig sinds jonge oorspron dan onwillekeurige geluiden die door uitwendige oorzaken aan long en keel ontsnappen dan de velenlijbenamingen voor water dan de aanduiding voor terreinaccidenten of natuurverschijnselen en dan de algemene klanknabootzing voetnot 110 zie noot 37 voetnot 111 toet kom genu de katholiek die vast en zeker gelooft dat de heilige maag zich te moeite gaf een boodschap te komen brengen aan een hysterisch landmeisje te loerdes spot met de islamiet die beweert een visite of briefontvanger te hebben van moa met en de protestant lachen