 Zo, hartelijk welkom. Jullie kunnen me allemaal goed verstaan. Het is voor mij ook best wel spannend. Voor jullie is het denk ik helemaal niet zo spannend, maar voor mij wel. Iemand is hier al drie keer geweest. Wie is hier nog meer dan drie keer geweest? Ja, haha. En wie van jullie hoop dat er hierover misschien 7, 8 of 9 jaar weer opnieuw komt? Ik denk dat je nog even moet wachten met vragen. Heel goed. Als je heel hard je best doet, heb je kans dat je mag komen. En als je nog langer, even denken, nog wel 10 jaar heel hard je best doet, dan mag je komen werken. En als je nog misschien 15 jaar lang je best doet, dan mag je misschien ook zo'n pak aan. Maar misschien heb je er wel helemaal geen zin in. Dus je mag zelf uitrekenen waarom ik heb gewerkt. Ik ben professor van de universiteit. Dank jullie wel. Ik ben milieueconom aan deze universiteit. En ik ben ook lid geweest van de IPCC, de Intercognimento Panel on the Climate Change. Dat is van de Verenigde Naties. Die hebben een groot team van experts van over het hele wereld. Die elke 5 jaar drie hele dikke boeken schrijven. En ik ben één van de mensen geweest die in die dikke boeken heeft geschreven voor de Nederlandse beleidsmakers en beleidsmakers in andere landen. Wat nou het beste klimaatbeleid is. Daarom hoop ik dat ik genoeg kennis heb om dat met jullie te kunnen delen. Jullie kregen net al de vraag hoe warm jullie het hier vonden. Hoe warm vonden jullie het nou afgelopen maandag? Wie kan zich dat nog herinneren? Vonden jullie het maandag koud, dat is groen? Of warm dat is rood? Het was maandag, was het ongeveer 6 graden en ik vond het koud. Ik dacht toen maandag, nou geef mij maar een beetje klimaatverandering. Ik weet niet wat jullie dachten. Maar dat is dus het weer. Als het op een dag nat is, of het is koud, of het is warm op een dag, dan noemen we dat het weer. Maar het klimaat is over een heel jaar, zodat ik. Als het over een heel jaar warm of koud is. Nou, mogen jullie dus vragen stellen? Maar jullie snappen wel dat ik niet bij elke slide 10 vragen kan banden. We hebben er tijd niet voor. Ik wil jou vragen of je geen vragen wil stellen, ook geen dingen wil zeggen. Dus ik zag daar één vraag, volgens mij. Had je dat jij net je hand op? Stel maar je vraag. Meestal als het koud is, is het meestal blauw. Ja, maar dat had ik ook bedacht, je hebt helemaal gelijk. Maar ik zag al die blaadjes, ik dacht, dit is geen blauw blaadje, dus ik dacht, wat moet ik doen? Dus dan doe ik maar groen voor koud, was dat goed? Dank je wel. Oké, dus ik vond het maandag best koud. En ik dacht bij mezelf, een beetje warm is eigenlijk best wel lekker. Dus als er nou de komende 100 jaar nog een grade bij komt in Nederland. Dan ben ik helemaal niet om te vreden misschien. En ja, misschien jullie ook wel niet. Maar de eerste vraag die ik wil stellen, denk we nou echt dat het warmer wordt. Dus de eerste vraag voor jullie is, denk jullie, hebben jullie al gehoord over klimaatveranderingen? Denk jullie dat het bezig is warmer te worden? En dat als jullie oud zijn, jullie zijn nu onder de 12, denk ik rond de 10. Dat als jullie misschien 80 zijn, dat het dan echt warmer is, dan steek je de groene op. Of zeg je van, nou, ik weet het niet zo zeker. Dan steek je de rode op. En heel belangrijk, we zijn hier aan de universiteit, we zijn wetenschappers. Wij willen dat je zelf denkt wat jij denkt. Dus je kijkt niet naar je buren, wat voor een blaadje bedien je. Als die groen hebben, doe ik ook groen. Als jij denkt dat het gewoon niet warmer wordt en je buren denken van wel, dan doe je gewoon rood. Oké, de meerderheid denkt dat het van jullie wel warmer is. Maar sommigen, die weten het niet zeker. Heel goed, jij weet het een beetje half zeker. En dan heb ik de volgende vraag. Het is de meerderheid als jullie denken dat het warmer wordt. Denk jullie dat het erg is, dat het warmer wordt. En nu doen we groen als jullie denken dat het eigenlijk erg is, dat het warmer wordt. En we doen rood als jullie denken, nee, het is eigenlijk best wel lekker warm. Een beetje een graadewijn. De meeste van jullie denken nu toch wel dat het erg is. Oké, dank jullie wel. En dan de derde vraag. Hebben jullie het idee dat wij in Nederland, maar laat ik het eerlijk zijn, ook jullie ouders, ook ik, ook jullie zelf, hebben jullie het idee dat wij genoeg ons best doen om te voorkomen dat het warmer wordt. En groen is als je denkt, ja, ik doe hard mijn best en alle andere Nederlanders nog hard zijn best. En rood is als je denkt, nou nee, we doen niet zo'n best. Oh lieve, help mensen. Jullie zijn wel een grote meerderheid rood. Er zijn een paar kinderen die denken dat ze wel heel goed hun best doen. Nou, heel goed, dank jullie wel. Ik hoop jullie in dit college te helpen je eigen antwoorden te vinden op deze vragen. Dat je niet alleen maar denkt dat het zo is, maar je ook een idee hebt waarom je dat denkt. En je hoeft het aan het eind niet met mij eens te zijn. Dat gaat mij er niet om of het ene zo is of het anders is. Dat gaat mij erom dat jullie zelf snappen wat de informaties die je nodig hebt om de antwoorden te vinden op die vragen. Ja? Goed. De eerste vraag die we hadden is, wordt het warmer? Ja, dat is toch helemaal niet zo'n makkelijke vraag. Hier zien we voor de afgelopen 168 jaar, vanaf 1850 tot nu de temperatuur over de hele wereld gemiddeld genomen. En wat zien we hier? Het is, dat heet genormaliseerd. We doen ons of de temperatuur in 1850 de normale temperatuur was, 0 graden. En we doen nu, is de temperatuur 0.8 graden, bijna een heel graad warmer. Willen jullie alsjeblieft stil zijn? En je buurman ook? Nu is het ongeveer 1 graad warmer dan 150 jaar geleden. En wat zien we? We zien twee dingen. We zien allereerst dat, hij heel erg op en neer gaat elk jaar. En we zien ook dat hij, hier is hij stabiel tussen de eerste 50 jaar. Daarna ging hij opeens, 40 jaar ging hij hartstikke omhoog, de temperatuur. Toen ging hij naar de Tweede Wereldoorlog tussen 1940 en 1980, ging hij gewoon weer naar beneden. En na 1980 ging hij weer helemaal ophoog. Dat is wel heel raar. Het is zelf zo, dat nu denken jullie allemaal, of de meeste van jullie, en ik denk dat het warmer wordt, maar hier in 1975, verschillende artikelen in de kranten, in de tijdschriften waarin het stond, help help help, het wordt kouder. We krijgen een nieuwe eistijd. Dat was waar ze bang voor waren in 1975. Ja? Dus, het is niet zo makkelijk. En de vraag die wetenschappers zich stelt, hoe kan het nou dat die temperatuur zo wiebelt? Want pas als we snappen hoe dat komt, kunnen we ook iets zeggen over of we verwachten dat het in de komende 100 jaar weer warmer wordt of niet. Snap jullie dat? Ja. Dus, je hebt mensen, ik heb heel vaak gesproken over klimaat, en er zijn ook altijd heel veel mensen die laten zo'n grafiek zien, en die zeggen dan, ja, je ziet een grafiek dat er gewoon helemaal niks weten. En dit is gewoon de natuurlijke variatie, zeggen ze dan. Ja, dus daarom is het belangrijk dat we proberen te begrijpen waar het vandaan komt. Wanneer wordt het? Je hebt een vraag. Oké, ik zal de vraag herhalen zodat anderen het ook kunnen horen. Zij vraagt, ze zegt, ze heeft op tv gehoord dat het ook warmer wordt, omdat er warmtevrij komt van machines en fabrieken. Dat is waarschijnlijk wel waar, maar het is waarschijnlijk maar een heel klein beetje. Ik heb hier, op het scherm, heb ik de vier belangrijkste redenen opgeschreven waarom het warmer of kouder wordt. De eerste is, het kan warmer of kouder worden als de zon harder schijnt. Ja, zeg je dan, dank je de kookhoek. Die zon is er al, hoelang? Vier en een half miljard jaar. Die gaat echt niet opeens de enige dag harder schijnen dan de andere dag. Of de ene jaar harder dan het andere. Ik moet nu even wachten, dus daarlijk, ja? Het kan warmer of kouder worden als we meer schoonere lucht hebben. Of, we kunnen meer of minder sneeuw en ijs hebben, ik zal ze daarlijk uitleggen waarom dat belangrijk is. Of omdat we bruik als gas hebben, dat is wat het meeste in het nieuws komt. Nou, gaan we samen, gaan we door deze vier punten heen en dan gaan we kijken hoe belangrijk deze zijn. En waarom ze belangrijk zijn, hoe ze werken. Maar mijn eerste vraag aan jullie is, die zon is vier en een half miljard jaar oud. Denken jullie dat die zon elk jaar even hard schijnt? Of denken jullie, en als je zegt van nee, neu, neu, neu, de ene jaar schijnt heel hard, het andere jaar schijnt heel weinig, dan doe je rood. Als je zegt, nou die zon is vier en een half jaar oud, die gaat echt niet het ene jaar heel hard schijnen, en het andere jaar heel weinig schijnen, dan doe je groen. De meerderheid is rood en er zijn een paar groen. Nou, ik zal jullie zeggen, ik ben zwaar onder de indruk. Ik zou bijna willen vragen, wat zeggen de ouders hiervan? Want als ik zal eerlijk vertellen, toen mij die vraag werd gesteld 20 jaar geleden, toen zei ik groen. En het antwoord is roop. Ik had het fout. Ja, namelijk ik dacht die zon is vier en een half miljard jaar oud. Die gaat echt niet een jaar hard schijnen, dan volgend jaar minder hard. Nou, tuurlijk wel. Stof, jij snapt waarom het zo is. Maar niet te veel praten, alsjeblieft. Nou, dus heel lang dachten wij dat de zon altijd even hard schijnt. Natuurlijk de enige dag heb je de wolken voor de zon en de andere dag heb je geen wolken voor de zon. Maar dat is niet de zon zelf, dat zijn die wolken. Maar we hebben ontdekt dat de zon echt zelf soms hard schijnt. En het scheelt een procent en een procent is best veel, als je weet hoeveel die schijnt. Dus bijvoorbeeld tussen 1500 en 1700, weten we, dat kunnen we namelijk mee, dat ze hebben, waar het toen ook wetenschappers, je hebt allemaal dingen opgeschreven, en van de dingen die ze opschreven, weten we dat de zon toen minder hard schijnt. En wat weten we ook? We weten ook dat tussen 1500 en 1700 er heel veel schilderijen werden gemaakt, met schaatsen. Dus we weten dat het in die periode bijna 200 jaar lang was het een stuk kouder in Nederland. En het kwam gewoon omdat de zon minder hard schijnt. Ja, voor mij was dat een grote verrassing. Ho, hoeveel schijnt de zon minder de ijstijd? Dit is een hele goede vraag. Dit is ook een hele moeilijke vraag. Het grote verschil tussen de ijstijd en wat dan de tussen-ejstijd, de interglaciale tijd heet, is niet hoe hard de zon schijnt. Het grote verschil, die staat er niet tussen, want die vond ik te ingewikkeld. Het grote verschil is de aarde, weten jullie allemaal, die is een beetje gedraaid. En als de aarde iets meer is gedraaid, dan is er een grote verschil tussen zomer en winter. En als de aarde iets minder is gedraaid, dan is er minder verschil tussen zomer en winter. En omdat nou ook nog het meeste land op het noorden is, en het meeste ijs ligt op het land, maakt het uit hoeveel ijs er ligt, maakt, hangt er vanaf, hoe koud het is in de winter. En hoe koud het is in de winter, hangt er dus vanaf hoe de aarde is gedraaid. Nou, en dan kom je dus bij de verklaring voor de ijstijd. Het is erg ingewikkeld. Als we tijdens aan het eind tijd over hebben kunnen we nog verder op in gaan. Hele goede vraag. Maar je kunt dus bijvoorbeeld dit schilderij, kun je zien in Brussel. Dit is een schilderij van een dorpje in Brabant. En dit zien we tegenwoordig niet zo heel veel meer. Maar dat zag je dus 400 jaar geleden. Dat zag je dit heel vaak in Brabant. En het was omdat de zon minder hard schijnen. Maar niet alleen in 1500, 16, 1700. Ook recent, rond wat we net zagen, tussen 1940 en 1980, ging de zon ook minder hard schijnen hebben ontdekt. Dus de reden dat het kouder werd tussen 1950 en 1980 is omdat de zon minder hard ging schijnen. De tweede mogelijke reden waarom het kouder warm is, is luchtvervuiling. Een schone lucht laat het licht goed door. En wat er gebeurt, is de zon die stuurt licht door de atmosfeer naar de aarde. Dan wordt de aarde, de grond echt, en de bovenkant van gebouwen, dat wordt lekker warm. En die warmt wordt er weer teruggekaatst. Maar als er heel veel wolken voor hangen of er hangen heel veel vieze lucht boven, dan komt er minder zon licht op de aarde en wordt de aarde minder warm. Zo simpel is het. Nou, wat gebeurde er ook? Niet alleen ging de zon minder hard schijnen tussen 1950 en 1980, ook was het zo dat in Europa en Amerika er heel veel fabrieken werden gebouwd. En al die fabrieken waren ontzettend vies. Het was zo, daar hebben jullie helemaal niks van mee gekregen, zelfs het is zelfs van voor mijn tijd. Maar in de jaren 70 was de lucht zo vies in een grote stad, Rotterdam of Amsterdam. Wie van jullie is wel eens in Rotterdam of Amsterdam geweest? Ja, heel goed. Als je in één van die twee steden liep, dan kon je op sommige dagen, kun je de overkant van de straat niet zien vanwege de viesse lucht. Daar kun je nu niks bij voorstellen, maar het is echt waar. Er was een winter op een gegeven moment in Londen in die tijd, dat de lucht zo vies wordt dat er gewoon duizenden mensen dood gingen vanwege de viesse lucht. Zo vies was de lucht. De viesse lucht laat minder zon door en daar was het cooler. Wat is er nou toe gebeurd rond de jaren 70? Op een gegeven moment zeiden de mensen die viesse lucht, die moeten we niet meer. We moeten gezorgd, onze fabrieken schooner worden. Nou, zo gezegd, zo gedaan. Ze hebben gewoon tegen de fabrieken gezegd, jullie moeten minder viesse lucht gaan produceren. De fabrieken die hebben dat gedaan, de lucht werd schone en het werd warmer. Ja? Goed, dan is er nog een derde punt. Dat is sneeuw en ijs. Dat is een beetje in gewikkeld, maar ook op vind ik zelf een hele leuke. Wat doet ijs en sneeuw op de noordpol? Zeg het maar. Het smelt heel goed. En wat doet het voordat het is gesmolten? Je hoeft het niet te weten. Voordat het is gesmolten, weer kaatst het het zonlicht. Ja? Dus wat gebeurt er? Dat zonlicht komt op de aarde. We doen het even alsof. Het zonlicht wil de aarde verwarmen. Maar als daar sneeuw of ijs ligt, dan wordt het zonlicht gewoon rechtstriks teruggekaatst. Niks warmer. Dus als er sneeuw ligt, blijft het koud. Als er ijs ligt, blijft het koud. Ja? En wat gebeurt er nou tegenwoordig? Tegenwoordig is het sneeuw aan het smelten op de noordpol. Dat betekent dat we minder sneeuw hebben. Wordt het licht niet meer teruggekaatst ter ruimte in. In plaats van dat het licht wordt teruggekaatst ter ruimte in, wordt het zoderde oceanen opgenomen en daarom wordt de aarde warmer. Dat is één van de dingen die we nu zien gebeuren. Ja? En dan hebben we de derde reden de broeikasgassen. Dit is een plaatje, een heel beroemd plaatje in de wetenschap. Van de hoeveelheid CO2 in de lucht. En dit wordt aangegeven in per million. Dat wilde zeggen dat voor elke miljoen deeltjes in de lucht, het grootste deel daarvan is stikstof. Je hoeft niet te weten hoe het is, maar je moet gewoon voorstellen een bolletje stikstof. 80 procent. Er is ongeveer 20 procent de zuurstof. Ook al die deeltjes, de ademen lekker mee. En van de miljoen zijn er dan op dit moment, toen 315 en nu op dit moment zitten we daar, de deeltjes CO2. En wat is nou bijzonder aan CO2? Bijzonder aan CO2 is, zodat je vraagt dat iemand mag antwoorden, zodat ik pas, bijzonder CO2 is dat als er warmte straling tegenaan botst, dan wordt het gestopt door de CO2. Dus als er warmte straling, als hier een stikstof molecule is en een warmte straling, gaat die er gewoon lekker langs. CO2 is koolstofdeoxyde. Stop. En dan wordt de lucht warmer. Dus eigenlijk is CO2 een soort van deken. En dan heb ik nog een hele moeilijke vraag. Dat is echt een hele moeilijke vraag. We zien dat die omhoog gaat. Dus heel duidelijk in de laatste 60 jaar is die CO2 heel veel omhoog gaan. Maar we zien ook dat die op en neer, op en neer, op en neer, op en neer. Dus hoeveelheid CO2 in de lucht gaat elk jaar omhoog naar beneden, omhoog naar beneden. Heeft iemand van de kinder 1 gd waarom elk jaar de CO2 omhoog naar beneden gaat? Ik vraag iemand van de achterste rij. Zeg het maar als je het weet. Omdat er als mensen doodgaan komt er minder kooldioxyde uit mond, dus dan is er minder CO2 in de lucht. Waarom is dat elk jaar zo? Dat er elk jaar misschien wel mensen doodgaan. Bijna. Probeer nog maar iemand anders. Nou, ik denk dat als het nacht is dat er minder auto's en fabrieken draaien, dat het daardoor ook minder wordt steeds. Nou, ook een heel mooi geprobeerd. We gaan nog één keer proberen. Zomer en winter. Ja, dat is heel goed. Maar nu, waarom heeft u te maken met de zomer en de winter? Het schijnt te zonhardig. Bijna. Nou, zal ik het dan toch maar gewoon verklappen? Wat eigenlijk is de antwoord, het is niet zomer, winter, het is lente, herfst. Wat gebeurt er in de lente? Wie weet dat in de lente gebeurt? Jij? In de lente vallen de blaadjes. Je weet het wel? Zeg het nog maar een keer. In de lente groeien de blaadjes. En in de herfst vallen de blaadjes. Dat bedoelde je. En dat is echt waar. Wat je hier ziet, zijn de blaadjes die vallen in de herfst. En de blaadjes die groeien in de lente. En als ze in de lente groeien, nemen ze al die CO2 op om blaadjes te maken. En als ze in de herfst vallen, dan laat ze al de CO2 weer gaan. Dat is wat je hier ziet. Op en neer, op en neer. Nou, dus die CO2, dus koolstof die ik zit, werkt een soort van deken, nog een dikke deken, dus we hebben 4 redenen en er zijn er nog meer. We houden net met die vragen over de ijstijden, maar dit zijn de 4 makkelijkste of belangrijkste redenen. En nu is de vraag hoe groot is de bijdrage en dat is eigenlijk waar wetenschappers het antwoord op zoeken. En waar ze het niet altijd over eens zijn. Dus de meeste wetenschappers zeggen dat uiteindelijk die broeikersgassen het belangrijkste zijn. En sommige wetenschappers zeggen dat een van die andere dingen het belangrijkste is. En dat is het verschil waarom de meeste wetenschappers zeggen van nou, het gaat nog heel veel warmer worden, en sommige wetenschappers zeggen nou, dat zal misschien wel meevallen. Snapen jullie nu een beetje waarom die temperatuur zo schommelde en waarom we het dus ook niet heel precies kunnen weten hoeveel warmer het wordt? Ja, oké. Maar eigenlijk wil bijna zeker dat het warmer wordt. De volgende vraag is is het lekker warm, is het prettig of niet? Nou ja, wat gebeurt er op dat het warmer wordt? Als het warmer wordt dan kan de lucht meer water opnemen. Jij verwacht er nog, sorry, kan niet de hele tijd. Als het warmer wordt, kan de lucht meer water opnemen. Dat betekent dat de grond droger wordt. Maar het betekent ook dat als het regent er meer water in de lucht zit. Dus daarom zorgt een warmere aarde een beetje raar misschien voor een droge grond, maar soms ook overstromingen. Dus dat is inderdaad een van de verwachtige volgen van klimaatveranderingen. Een warmere aarde zorgt ook dat we hier in Nederland dat wel eerder een warme temperatuur hebben waardoor we bijvoorbeeld tarwe kunnen laten groeien. En dat het lang en door kan groeien. Dus voor Nederland betekent dat we meer kunnen laten groeien op onze akker. Maar het zorgt er ook voor dat in warme gebieden waar het soms al eigenlijk te warm is verplant om te groeien minder graan kan groeien. Dus wat zien we? We zien dat de rijke landen de meeste rijke landen zitten in dezelfde gebied als Nederland. Dat heet niet tropisch, maar zo'n 20 graden in de zomer en zo'n 10 graden in de winter. Voor die rijke landen is het zo dat klimaatveranderingen betekent dat ze waarschijnlijk meer landbouw, meer voedsel kunnen produceren. Voor de arme landen betekent het juist dat ze waarschijnlijk minder voedsel kunnen produceren. Dus wat is het probleem van klimaatveranderingen en niet per se alleen maar dat we minder voedsel kunnen produceren. Maar vooral dat we minder voedsel kunnen produceren in de landen die nu toch al arm zijn. Ja, dus we zijn nu al arm. En dan is de angst dat ze dan nog armer worden. Want ze zijn arm en dan gaan ze ook nog minder voedsel kunnen produceren. Dus dat is het probleem of een probleem van klimaatveranderingen. Wat gebeurt er ook als het warm wordt, dan zet water uit. En we hebben kants dat Groenland, Groenland ligt een heel dik pak sneeuw wel 50 meter. Nou, ik denk eigenlijk 70 meter. 70 meter sneeuw. Dat smelten stijgt de zeespiegel met 7 meter. Als de zeespiegel met 7 meter stijgt dan loopt Nederland onder water. Ja kan je niet zo heel veel aan doen. Alles, alle gebieden hier die blauw en groen zijn die lopen onder water. Maar ik heb goed nieuws voor ons. Wij zitten in het oranje gebied. Het is hier tussen de 10 en de 15 meter in het OVC. Wij houden het droog. Zolang we het houden bij Grimland als ook de Antartica gaat smelten wordt het hier ook nat. Maar jullie ouders hoefden zich niet meteen zorg te maken want het duurt wel nog meer dan 100 jaar. Maar ja en het is natuurlijk wel de vraag moeten wij nu rekening houden met wat er gaat gebeuren voor 100 jaar. Of moeten we zeggen nou nee, dat moeten we nu al wat gaan doen. Een van die twee. Welte dan gaat de zeten ook omhoog? Nou dit is een vraag die elk jaar terugkomt bij de wetenschapsquiss of de geloof ik dat die heet. Die ook in de december wordt gehouden. Als een ijsblok smelt op de noordpol stijgt de c-spiegel dan ja of nee. En het antwoord is rood nee. Wat wil namelijk het geval als je een ijsblok hebt die zit voor de helft niet voor de helft van een klein deel steekt die bovenwater en voor een klein groter zit die onderwater als het ijs is. Als die smelt dan neemt het volume zoveel af. Dat is dan neemt het volume zo veel af dat het volume precies even veel is als dat dit al wat onderwater zat. En het geval is dus dat het geen effect heeft op de waterspiegel. Alleen als het ijs smelt op land, dus op groenland of op Antarctica of een gretscher. Dan stijgt de waterspiegel. Ja? Oké, wat is nog meer een geval van klimaatveranderingen? De mens hebben we ontdekt. Dat kan ze eigenlijk altijd heel goed aanpassen. Ik maak mijzelf nooit zo'n zorg over de mens. Als Nederland, als de helft van een aan het onderloopt dan verhuis we gewoon naar Duitsland. Dat vinden ze misschien niet zo leuk in Duitsland in het begin, maar als we een beetje aardig zijn dan willen ze ons misschien wel accepteren. Of België. Mensen passen zich wel aan. Maar wie zich niet aan kunnen passen zijn dieren en planten. Dus wat verwachten de wetenschappers? We hebben al, wetenschappers hebben al gezien dat in Nederland je ziet alle soorten zie je naar het noordenverschuif. Je ziet vogels naar het noordenverschuif. Je ziet vlinders naar het noordenverschuif. Je ziet planten naar het noordenverschuif. Maar sommige ecosystemen dat zijn hele groepen van planten en dieren welkaan die kunnen nergens heen. En bijvoorbeeld is bijvoorbeeld een koraalrif. Een koraalrif kan nergens heen. En de verwachting van wetenschappers is dat in 2050 in het 2100 een dood zullen zijn op de wereld. Omdat het te warm is geworden voor ze. En ze kunnen nergens heen. Dus ze gaan dood. En dat is jammer voor de koraalrif. Het is jammer voor de tristen. Je kunt er niet meer op bezoek. En het is natuurlijk jammer voor de vissen. Want er leven heel veel vissen bij de koraalrif. Dus dat is ook een gevolg van klimaatveranderingen. Dus wat zijn de gevolgen van klimaatveranderingen? Over het algemeen denken we, rijke mensen passen zich aan. Arme mensen, vooral de mensen, arme mensen in arme landen. Die hebben er veel last van. Die kunnen zich niet zo goed aanpassen. We verwachten dat kustgebieden onder water lopen. We verwachten dat op aardige plaatsen de natuur kapot zou gaan. Maar tegelijkertijd, als wetenschapper zeg ik ook altijd, we weten niet precies wat er gaat gebeuren. Wat we eigenlijk doen is gewoon een heel groot experiment. Het grootste experiment in de gezienis van de mens. Nou is misschien niet helemaal waar. Maar één van de grootste experimenten in de gezienis van de mens. We warmen de aarde een beetje op. En over 100 jaar of 200 jaar of 1000 jaar kijken wat er is gebeurd. Als wil ik dat niet meer meemaken, denk ik. Jij hebt alle vragen gehad. Tilburg ligt nu in het midden van Zeeland, Brabant en Limburg. Dus het ligt niet aan de zee. Dan krijg je een strand. De grens die komt aan de noordkant van Tilburg. Dus hier zitten we nog op de eigenlijk de uitlopers van de Ardennen. Het is hier nog sandgrond. Dit is 10, 20 meter boven de zee. En als je verder naar het noorden gaat, dan kom je op de kleiggrond eigenlijk van de rivieren terecht, de Maas. En dat ligt onder de zee. Dat ligt minder dan 10 meter boven de zee. Dat gaat overstromen. En dat tilburg noord is dan hetzelfde als wat nu schevening is. Nou, als je helemaal niet gek, misschien wordt het die huis heel veel waard. Maar ik moet er meteen bij zeggen, dat kan wel honderden jaren duren en we weten het niet precies. Misschien gaan we wel hele hoge dijken bouwen. Dat kan ook. Goed. Nog één keer deze vraag. Wat denk ik jullie? Doen wij genoeg? Ja, groene kaart. Om klimaatvanlink te voorkomen. Of doen wij niet genoeg rode kaart? Ik denk dat jullie willen geloven dat we iets meer doen. Nou, laten we eens kijken. Ik denk dat jullie gelijk hebben. Waarom? De meerderheid gelijk heeft. Want ik ben het heel watje eens. Er zijn ook helemaal gelijk. Ik kan niet zeggen dat ik denk dat jullie gelijk hebben. Ik ben het eens met de meerderheid. Dat is de wetenschappelijk verantwoorden uitspraak. De meeste wetenschappers denken dat we te weinig doen. En waarom? Ik denk dat we te weinig doen. Nou ja. Ik heb hier al een lijstje genoemd. Zijn er nog... Je mag nog iemand... Ik denk ook heel veel mensen die rijden nog wel heel veel auto. Want ik heb bijvoorbeeld als je een kilometer ergens heen moet gaan dan zijn de meeste mensen wel met de auto. Dat is wel heel pijnlijk. Wie van jullie wordt met de auto naar school gebracht? Groen als je met de auto naar school wordt gebracht. En rood als je niet met de auto naar school wordt gebracht. Oeps, dat was wel een beetje een pijnlijke vraag, jongens. Goed. Nou, dank jullie wel. De meerderheid gaat niet met de auto naar school. Dat is dan toch wel weer heel fijn om te horen. Om te zien. Heel goed. Ik ga ook altijd met de fiets naar mijn werk. Wat denken we? Mensen vinden het lastig. Mensen die willen graag dingen... Die denken dat dingen waar zijn. Dat die voor hun makkelijk zijn. En minder auto rijden of minder vlees eten dat is lastig. Want laten we eerlijk zijn. Het is eigenlijk wel makkelijk om gewoon met je auto ergens heen te gaan. Vooral als het regent. Dus als iemand tegen jou of tegen mij vertelt want het is niet goed om met de auto te gaan dan doe ik liever eventjes met een vingers in mijn oren. Ja, dat zal wel zo. Dat is niet nu het regent. En ik denk dat de meeste mensen daar last van hebben. Ja. Niet alleen mensen vinden het lastig. Ook de overheid vindt het lastig om iets tegen klimaat te doen. Waarom vindt de overheid het lastig om iets tegen klimaat te doen? Nou, dat heeft er onder andere mee te maken. Omdat het klimaatprobleem... We zagen die grafiek van CO2 koelstofdeoxyde die omhoog gaat. Dat wordt eigenlijk vooral veroorzaakt door het gebruik van steenkool, olie en gas. Ja. En de bedrijven die olie en gas produceren en verkopen verdienen heel veel geld. En niet alleen die bedrijven verdienen heel veel geld. Ook landen verdienen heel veel geld. Ook Nederland verdient heel veel geld. In de jaren 70, dat is ongeveer ten ik werd geboren, dus heel lang geleden, toen werd in Nederland ontdekt dat er heel veel gas had in Groningen. In de Nederlandse overheid die zei, hypooi, wij zijn rijk. Die hebben toen meteen gezegd dat gas gaan we oppompen, gaan we voor veel geld verkopen en dan gaan we alle leuke dingen van doen. Echt waar? Ja, de Efteling is gebouwd toch met andere geld. Maar wat ze bijvoorbeeld hebben gedaan... Ja, even niet al te hard roepen. Ze hebben bijvoorbeeld toen de AOW, dus dat is pensioen voor oude mensen, dus het is niet, ze hebben niet allemaal slechte dingen gedaan of zo, ze hebben hele goede dingen gedaan. Maar ze hebben wel gedacht, hey, dit is geld, nou kunnen we eindelijk een goed pensioen geven aan iedereen die oud is. Als je het eenmaal hebt gedaan en dan komt iemand anders en zegt dat gas dat is niet goed voor het milieu, ja, dan denkt de Nederlandse overheid ja, hoe moet ik dan die pensioen gaan betalen van de oude mensen? Ja? Dat is één reden. En ik ben er misschien niet mee eens, maar het is wel een duidelijke reden. Andere reden is, helaas, dat de bedrijven ook heel veel geld hebben en de bedrijven, de oliebedrijven hebben gewoon heel veel geld gegeven aan heel veel mensen om te roepen dat klimaatveranderingen niet bestaan. Ja, de overheid die betaalt mij een goed salaris, maar andere mensen die kregen een salaris om gewoon te roepen dat het ik zij onzin was. Ja, het is echt gebeurd. Op grote schalen hebben ze echt miljarden euro's uitgegeven. Het is niet te geloven, maar het is echt gebeurd. Dus ja, wat gebeurt er dan? Je bent, je zit in de regering en je hebt een paar wetenschappers en die zeggen, klimaatproblemen is een groot probleem. Maar ja, je hebt ook heel veel mensen die krijgen pensioen en die zeggen, ik wil wel mijn pensioen houden en heb je ook nog een heleboel mensen en die zeggen, klimaatproblemen is helemaal geen probleem. Ja, en dan zeggen die wetenschappers wel dat die mensen die anderen niet te vertrouwen zijn, maar weet jij veel? Dus wat doe je dan als regering? Dan zeg je, nou bewijs je het eerst, maar het is wat beter dat er echt klimaatveranderingen zijn. Dan gaan we misschien wel wat doen. Dus de regering die wil altijd graag wat we noemen, 200% zekerheid. Ja? Nou, is het grappig, ja? Dat je dus merkt, ik heb dit praatje al heel vaak gehouden en ik doe het al heel lang en ik merkte dus dat 20 jaar geleden echt er altijd heel veel mensen in de zaal zaten die zeiden nee, we hebben ook heel veel mensen gehoord die zeggen dat het geen probleem is. En tegenwoordig zeggen veel minder mensen dat. Dus ja, hoe komt het nou? Ik denk, onder andere een van de dingen die de mensen zeiden dat klimaatveranderingen niet bestonden was ze zeiden, we kunnen er niks aan doen. En wat ik eerder zei als je problemen hebt en je kunt er niks aan doen dan willen de meeste mensen gewoon maar denken dat er probleem niet bestaat. Dat is makkelijker. En nu zien we om ons heen we zien dat heel veel mensen zonnepanelen per dak zetten we zien dat we windmolens in de Noord-Sea plaatsen dat het zelfs geen geld meer hoeft te kosten dus we zien dat we er wel wisselwachtig aan kunnen doen dat het niet zo moeilijk is. En nu zie je dat omdat we ontdekken dat het niet zo moeilijk is er ook minder mensen gaan zeggen dat er geen klimaatproblemen zijn. Ja? Dat is een vreemde uitkomst. Nee, nog niet. Goed. Ik ben dan bijna aan het eind. Wat ik hoop dat jullie hebben geleerd is de vraag, wordt het warmer, weet we het niet precies de reden dat wetenschappers niet precies weten hoeveel warmer het is is omdat er zoveel verschillende redenen zijn waarom het warmer wordt. Ja? En het is heel moeilijk om te kijken ja? Ik hoop dat jullie nou een beetje hebben begrepen waarom is het nou erg dat het klimaatwarmer wordt dat is eigenlijk een aneerlijkheid waarschijnlijk niet zo erg voor jullie jullie hebben er relatief weinig last van jullie zijn kinderen in een rijk land, Nederland het is vooral erg voor mensen in arme landen het is vooral erg voor ecosystemen, voor beesten en planten ja? En ik hoop dat jullie nou een idee hebben over wat we iets tegen doen dat is wat dat lastig is en het is vooral lastig voor mensen die iets kunnen beslissen want als jij iets kan beslissen dan moet je heel goed nadenken voor dat je iets beslisst wat mensen heel vervelend vinden en dan kan je vertellen dat heel veel mensen in Nederland het vervelend vinden als jij heel erg hard gaat proberen om onze CO2-emissies naar beneden te brengen wat kunnen jullie doen zodat ik dan heb een heleboel tijd 15 minuten om te vragen dus ik denk dat je nu even kan wachten daar gaan we zodelijk heel veel vragen verzamelen wat kunnen jullie zelf doen nou wat wij aan de universiteit jullie proberen te leren vooral is dat jullie zelf moeten nadenken ja? het gaat er niet om dat jullie naar mij luisteren en zeggen oh nou, dat heeft die professor gezegd dus is het waar ja? wat jullie ergens van vinden ja? en waarom je vindt dat er wel of niet iets moeten doen wat je zelf praktisch kunt doen is je kunt zijn er met energie gaan zijn je kunt zeggen de volgende keer ik hoef niet in de regen met de auto ik ben heel benieuwd hoor of ik dat zelf zeg je kunt zeggen nou ik doe de raam toch maar even dicht ook al hou ik over frisse lucht je kunt zeggen nou paps en mams ik vind het eigenlijk wel een goed plan om niet elke dag vlees te eten wat dacht je ervan? om alleen nog maar drie dagen in de week vlees te eten maar al die dingen die jullie kunnen doen zijn er natuurlijk altijd maar hele kleine dingen dat moeten we wel beseffen dus eigenlijk de meeste dingen die we kunnen doen en wat wordt overgesproken het sluiten van een steenkoolcentrale kunnen jullie of ik dat doen? natuurlijk niet ja? de grote dingen die gedaan kunnen worden die moeten gedaan worden door de overheid of door Europa en in alle eerlijkheid Europe heeft heel veel goeds gedaan als de aankomst op het klimaat dus wat je kan doen is niet alleen maar je eigen meer fietsen, minder met de auto wat je ook kan doen is je mening delen en praten met andere mensen en als je later 18 bent ga stemmen en niet zo met stemman dat je vriendjes iets stemmen maar denk wat vind jij belangrijk voor Nederland of voor de wereld en welke partijen denk jij dat die dingen belangrijk vindt die jij ook belangrijk vindt yes? goed volgens mij ben ik klaar dank jullie wel voor het luisteren het is jullie mogen kappen willen jullie alsjeblieft blijven zitten heren nu gaan we vragen en we proberen ook een beetje achterin te geven daar komt de microphone aan dus eigenlijk over 10.000 jaar dan levert eigenlijk helemaal niemand meer want dan is het 100 graden warm en dan kan je niet op de aarde leven nou ik heb goed nieuws voor je nee, zo erg is het niet dus wat de verwachting is als wij de verwachting is eigenlijk dat we doorgaan waar we nu mee bezig zijn dat de meeste landen niet zoveel hun best doen dat het dan zo ergens tussen de 3 en de 7 graden warmer wordt op aarde dat betekent wel dat dan met redelijke kans bijvoorbeeld Groenland gaat smelten maar als ik heel eerlijk ben dan denk ik dat we dan iets anders gaan doen dan gaan we en dat heet solar radiation management dan gaan wij zelf kunstmatig vulkaantje spelen dus de wetenschap is hiermee bezig, maar de wetenschap heeft dit express eigenlijk nog niet zoveel in de publiciteit gebracht want de wetenschap vindt zelf ook een beetje een eng idee maar toch gaat het gebeuren denk ik en het idee is, we weten dat als vulkanen we hebben dus dat gezien van die vieze lucht we weten dat als er een grote vulkaan is uitgebarsten dat het dan de 2 jaar daarna een stuk kouder is op aarde we hebben daar voorbeelden van er was ik weet niet meer precies ergens in de eind 19e eeuw een grote vulkaan op Indonesië uitgebarsten en toen hadden we hele slechte zomers in Europa de hele wereld, maar ook in Europa dus we weten dat als je heel veel deeltjes in de lucht brengt dat het minder warm wordt en mijn verwachting is dat wij op een gegeven moment kunstmatig met vliegtuigen deeltjes bovenin de luchtlaag gaan brengen die het zonlijk gaan tegenhouden om te zorgen dat het niet warmer wordt en dan gaan we op een gegeven moment denk ik ook gewoon CO2 uit de lucht halen op een gegeven moment als we dat gaan doen die deeltjes, dan denken we we zijn eigenlijk wel een beetje gek en op het moment dat de CO2 weer uit de lucht is dan kunnen we ook stoppen met die deeltjes in de lucht maar dat duurt nog wel een tijdje voor dat we daar mee zijn maar dat is wat ik verwacht dat er gaat gebeuren ja Imke sorry, sorry, sorry, sorry, sorry kan je even je hand, waar ben je dan ja wat als jullie uiteindelijk een experiment doen dat de aarde juist warmer wordt uiteindelijk dat nu je experiment daarvan maar dan de ijsperde die op de noorpot dat leefgebieden smelt de hele tijd en dat komt ook door fabrieken want er allemaal grondstoffen uit de grond halen ja dus het is niet heel onwaarschijnlijk dat we over 50 jaar alleen nog maar ijsbeer hebben in de dierentuin om het simpel te zeggen ik bedoel als jullie de hele tijd blijven experimenteren kan het juist verkeerd gaan en goed gaan uiteindelijk hoe bedoel je dat het goed kan gaan het kan goed gaan als jullie zorgen dat jullie niet te veel grondstoffen uit de grond halen niet de aarde te warm maken ja maar dan moeten we wel heel hard ons best doen ja maar als jullie dan de hele tijd het is niet je leed, het is ons als we dan de hele tijd warmer maken en dan koud de ijsperde dan hebben we dan een klein leefgebied en die passen zich dan een beetje aan het warmt en dan wordt de neeker koud en als zij daar aan het warmt te aangepassen dan moest ze daar weer aan passen dat is soms een geapen die in ergens anders wonen die een neekje in een koud gebied werven zetten en die hebben daar aangepast als de ijsperde dan langzaam naar warmt te aanpassen ja, ze heeft een hele leuke vraag ja dus de biologen zeggen dat ijsbeeren eigenlijk lijkt op grislyberen en als het warmer wordt dat misschien wel de ijsberen op een soort van gaan veranderen weer in grislyberen en dat in dat opzicht de soort niet zo zeer verdwijnt maar dat de soort verandert maar ik moet heel eerlijk zeggen dat ik daar niet genoeg van weet om daar heel veel over te kunnen zeggen ja eigenlijk wat jij zegt is dus als wij allemaal kleine dingen doen dan wordt het uiteindelijk toch weer groter dat wij allemaal er allemaal aan bijdrage hebben geleverd dat uiteindelijk toch heel groot wordt ja, ik denk dat het wel belangrijk is dat wij ook ik kleine dingen doen maar het is niet voldoende, want we moeten het echt met ons alle doen en de enige manier om het met ons alle te doen is er met elkaar over te praten ja ja wat u net zei, als de Zuid-Po, door de Noord-Po-Groenland gaat svelten is het dan gevaarlijk voor Nederland want Nederland heeft land als het kleiner wordt dan gaan minder mensen naar Nederland trekken en wonen daar en en dan wordt het gevaarlijk want dat kan ook de zee groter worden de zee de zee groter worden en dan verdwijnt er steeds meer land en eilanden dus ook voor schilpaden krijgen minder plaats om hun eieren te leggen is het dan heel gevaarlijk wat is gevaarlijk ik denk, als de zeespiegel stijgt dat gebeurt heel langzaam dus in principe en in Nederland zijn we redelijk goed georganiseerd dus als de zeespiegel echt gaat stijgen met 10 meter dan gaat de Nederlandse regering die gaat echt niet gewoon wachten tot het Amsterdam onderloopt die gaan dan of ze bouwen een hele hoge dijk of ze zeggen we moeten het ontruimen iedereen verhuizen dus in dat opzicht is het niet meteen gevaarlijk er zijn wel heel veel andere grote wereldsteden dus heel Cairo Jakarta New York, Londen die zijn ook allemaal en ook heel moeilijk te beschermen dus daar zie je wel ook Venetsen, daar hebben jullie misschien nog in de krant gezien Venetsen is ook ondergelopen bij Venetsen zijn er 2 dingen de zeespiegel stijgt en het probleem is dat Venetsen jezelf naar beneden gaat omdat ze het water onder Venetsen onder Venetsen is een grote bel met water daar hebben ze opgepompt om te drinken maar omdat er geen water meer zit zakt de grond in en daarom zakt Venetsen naar beneden en in Venetsen je de telkens vaker een overstroming is het is niet heel gevaarlijk, het is vooral heel vervelend nog een vraag van Schors hoeveel procent recht hebben we om dat voor de gemeente iets aan het doen want je zei 200% maar hoeveel procent recht hebben ze nu al? recht kun je proberen nog meer woorden te gebruiken om te zeggen wat je bedoelt nou een paar gnaars je voelt ja, ik weet wat je bedoelt deze hier bedoel je die 200 hoeveel procent hebben we nu al? hoeveel procent zekerheid ja heel goed, dank je wel, nu begrijp ik de vraag hoe zeker weten wij nu dat het klimaat verandert als ik het mag zeggen 95% dus we weten met 95% zekerheid dat als we doorgaan met fossiele brandstofverbruik zoals we nu doen dat de temperatuur dan ook door blijft stijgen ja ik heb hier nog een laatste vraag van Schuul maar de zon gaat toch eigenlijk ook op ja en de zon was hoe auto kan weer 4,5 miljard ik zal heel eerlijk zeggen dat ik niet weet hoe auto zon gaat worden maar misschien wordt het wel 9 miljard zeker als het is dan duurt dat nog 4,5 miljard jaar ik moet toegeven ik maak me zorgen over wat er gebeurt in het toekomst, maar zo ver kijk ik ook niet ok en dan zit de tijd erop en dan wil ik een heel warme applaus voor professoria Kellach ik denk dat we allemaal heel veel hebben geleerd de ouders ook ik ook en ik wel, heel hartelijk bedankt dankjewel en jullie ook hartelijk dank