 Salam! Bir-birində maraqlı yazların səsləndiyi yazın çoxuya güvəllişi efirdədir. Bu dəfə sizə Azərbaycan xalq cumhuriyyətinin orduq rüzulundundan şəzal. Dinləyin və dinlədin. 1918-ci nin payzında ölkədə və ziyyət mürəkçə birdi. Türk ordusu bacını tərk etmişdi. Cumhuriyyətin xəks çəşvət idarəsinin başı sunmuş nağı bərşəliq samanlı, həmin durumu mühazirətlə yazdığı kitabında belə canlandırır. Mandros barışıq ilə Türk ordusunun Azərbaycan hərt tərəfindolun hərbi güvbələri kənzəyə toplaşmışlar. Onlar Azərə Mehmetçikləri ilə vidalaşırlar. Yenəhamının gözləri yaşarır. Anza bu, artıq sevinci yaşı deyil, ayrılık və kədər göz yaşları idi. Anadolu Mehmetçikləri ilə Azərə Mehmetçikləri bir-birinə sarılarak ağlaşırtılar. Bunları seyrədən xalqda özünü saxlayabilməyib ağlı yırdı. Mətin ağabey Mehmetçik öz kardeşinə təsəlliv eləyək, artıq siz yetiştiniz, vətəninizi müdafiə edə bilərsiniz. Əgər qara xəbər gəlməsəydi, daha çox qalardır. Nəydək, bizdə yetməliyik, bizim də vətənimizə düşməndə olmuş. Onları süpürüp atmalıyıq, deyirdi. Beləcə, Anadolu İstiklal Savaşının kahliliyini idən Türk Mehmetçikləri Azərə qardaşlarına təsəlliv erirdilər. Bizi səyənə köməksiz, arxasız və yalqız qalmışır. Tanrımızdan başqa Nurupasağın açdığı hərbiməkdə məzum olan zabitlərimizə və başının Balşivik Daşnak Törtö Kuntulərindən təmizlənməsində yan yana qurşan ağabeylərdən təcrübə toqlamış çənz ordumuza güvənərək yaşamaktaydı. Örkə, daxildə Balşivik və Daşnaklarla, xarizdə Rusya Təhlüçəsilə dinik in ordusuyla bir sərhaxovun bahçəcən atandı güvvələri ilə üzbəyüz qalmışdı. Rasulzada yazırdı. Türk ordusu səkildi. Azərbaycanın hərbi hissələri isə yox idi. Məxtəlif yerlərə səpələnmiş 1500 Azərbaycan əskəl vardı. Qarşıda duran ən vazib məsələ nizami ordu yaratma qedi. 1918-ci yılın payzında hazırlı işləri görüldü. Planlar hazırlandı. Vaxtiylə Rus ordusunda məşurlaşmış top tanrısı adından cəneral alaqışıqınız ki, hərbi planlarla çıxşətdi. Strateji təkliflər hazırladı. Onun təklif etdiyi plana görə 1919-un zildi 25 millik. 1920-ci ildə isə 40 millik mütəşəkkil müasir silaq ətəmi edilmiş milli ordu yeradılmalı, ən vazib bölgələrdə yerləşdirilməli idi. 1918-ci ildi Noyaba niyətisində Nazirlər Şurasının qərarı ilə Azərbaycan zumboriyyətində hərbi Nazirlik yaratılmasına qərar verildi. Hərbi Nazir vəzifəsi Nazirlər Şurasının sədrifətələxən xoyiskə tapşırıldı. Onun müavini general Samədbə Mehməndar of təyin edildi. İndiədək bu vəzifəni Khosrop be Sultanov izre etmişdi. Artıq dekabron 13-ün də gənzədən gəndərdiyi məlumatda, milli Azərbaycan korpusunun kamağındanı general alaqaşıqlınız ki, bildirirdi ki, o yeni Azərbaycan ordusunun laihəsini hazırlayıpaşa sattırın. Laihədə general ordunun quruluşunu, strukturunu, təlikibini müəlləşdirən çıxəm hazırlanmışdı. O hərbi Nazir vəzifəsinə böyük təcrübəyə və təhsilə malik zabitin təyin edilməsini, korpuslar vəzini ənə nəvid diviziyaların yaratılmasını məsləhə görürdü. Ordu, Tataratlı alayının bazasında yerandı. 2014-un zildə bu alayın tarixini araşdırıq, çitab nəşrətlərin tarixcı alim Sabuhi əhmədli Azadlıq radyosunu danışıq. O zamanlar adı dillərdə gəzən bu alay birinci dünya müharibəsində. Əsasın Azərbaycanlardan ibarət yecannə milli hərbi hissi olub. Sonraki idlərdə bu alay milli gürbələrin yanında olu. 1918-in zil Main-28-ində tiflisi də istiqlal bəyanləməsi qəbul ediləndə, binanın həyətində zümhuriyyətsiləri Tatar alay qoruyub. Zümhuriyyəti quranlar bu alaya güvənərik istiqlaliyyəti eylan ediblər. Onlar əmin edirlər ki, bu alay onları koruyarsa müvəqqəti hökümətin başqa mühtəzi gürbələrin hez bir provokasyası baş tutməzak. Sünki Tatar alayı 4-dil dövüş tədribəsi olan peşəkər hərbicilərdən toplanmışdı. Zümhuriyyətin eylalından sonra bu alay başının azad edilməsində böyük iqidlik göstəirdi. Bu ordunun ən dövüşən süvari hissəsi oldu. Nur-u Paşa'nın hərbiciciləri Azərbaycana gələndə Qafqaz İslam ordusu tətrib olunandı. Bu alay təməl rolunu oynadı. Dəha sonra yaradılmaqda olan Azərbaycan ordusunun təməllaşına ilç hərbi bir iləşməsin səvrüldi. Həmin il bu alayın adrı dəyişdirildi. 1918-ci zilin Mayı Yununda alay Qazakhla Gənzəri asındəki Qara Yazı stansiyasında toplandı. Və adı birinci Qara Yazı alaya oldu. Amma daha sonra əvvəlki adı qəri qayıtarıldı. Bu alay başının azad olunmasını da kətirilən bütün dövüşləri qatılıb. Ökədə hərbi səfər bərillik eylan olundu. Məliyyə sətinlikləri olsa da gənzədə milli zabitlər hazırlayan hərbi məktəb yaratıldı. Hərbi Nazir Səməd bəyi mehməndorov onun müabini əlaqaşqılınız ki, Genral Yiğitinən Süleyman Sülkuvics başqələrcə hərəyisi təyin edildi. 1919-ci zilin Yununda Dövlət Müdafiq Qamitəsi yaratıldı. Görlən tədbirlər nəticəsində az vaxta 40.000 əyaxın əskəri olan milli ordu quruculuğuna başlandı. O vaxt ordu da 24. münsüncü, 6000 piyada, süvari topçu və s. qoşun növlərinən ibarat olan və dövrün ən müasin silahla ilə silahlanan zanlı güvvə xəzəvdənizində kislik bir donanma vardı. Ordu da hərbi intizamın möhkəmləndirmək üçün, hərbi Nazirlin yanında divani hərbi, yəni hərbi tribunal yaratıldı. Hökumət bütcədən ordu quruculuğuna yətərin səməvlə qayrırdı. 1918-ci, 1920-ci illərdə Türk və Rus sabitlərin çəməyi ilə piyada və atlı alaylar. Artilleriya bir qada və diviziyası yaratıldı. 1919-ci zilin sonunda milli ordunun tərcibində iki piyada diviziyası bir qavaleri diviziyası var idi. Zümhuriyyət ordusunun dili Türk dili. Azərbaycan Türkçəsi idi. Hərbi Nazir Səməd bəyh mehməndarovun əmrində göstərilirdi ki, ordu da danışıq və dəftərxana dili ana dili olmalıdır. Emirdə deyilirdi. Sırada, eləcədə sıradan çanarda olar üçən, əskərlərin azərbaycanı sağmaşması bir sözlə. Salam. Saabın isə elə üçün salam olmasını bütün zabitlərə emridirəm. Təltif zamanı əskərə deyilməlidir. Mərhəbə, əskər çabab verməlidir. Çox sağol. Ölkürəki vəziyyət 11 May 1919-un zildə tam artilleriya gəniralı baş qərəcəh rəhisi Səməd bəyh mehməndarovun daxili işlər Nazir-i Nəsib-bə, Yusib-bəyləyə mərozesində belə əks olunub. Mənim tərəfimdən belə bir müalumat alınmışdır ki, baki də müsəlmanlardan ibarət olan xeyli balşevik təmaivirli şəxs, hər vasitəyirli qazarmalara daxil olmağa, təbulqatlı ordunun əsaslarını sarsıtmağa və balşevik ideyalarını aşılamağa canatır. Mənim səməmişlər və intizam o qədər də möhkəm deyil, bunu görədən mən qoşunları baçaya qətirmək istəmirdim. Bu cənz qoşunları barşeviklərin daxılcı təbulqatından qorumaq üçün, zadi aylərinizdən qazarmaların yerləşdir rayonlara, çənar şəhslərin izazəsiz daxıl olmasını imkan verilməsi məqsəti ilə qoşunların yerləşdir rayonlarda polis nezahirətin tətbiqinə səranzan vəlmənizi xayiş edirəm.