 Przechodzimy już do naszego pierwszego gościa, do pani Anni Nieżyńskiej i chciałbym pani na początek zadać takie podstawowe pytanie o definicję, jak można byłoby zdefiniować dezinformację. Czasami używa się w tym kontekście też takiego słowa angielskiego, które nie ma dobrego odpowiednika w języku polskim, jak misinformation, czy te terminy właśnie dezinformacja, fake news, się od siebie różnią i co oznaczają. W tym znaczeniu, o którym mówimy, dzień dobry w ogóle, dzień dobry wszystkim tych, którzy nas słuchają i oglądają i wszystkim współczesnikom naszego panelu. Myślę, że najszerszym terminem, o którym tutaj w tym kontekście całej konferencji możemy mówić jest oczywiście dezinformacja. Bezinformacja to jest cały, duży, celowy proces przekazywania zniekształconych, nieprawdziwych lub zmanipulowanych informacji, celu osiągnięcia jakiejś konkretnej korzyści. I głównie celem korzyści są tego rodzaju, że chodzi o to, by odbiorcy podejmowali decyzje, czy zachowywali się, czy podejmowali jakieś działania pod wpływem tych nieprawdziwych informacji. I to jest proces, który można oczywiście i różnie dzielić, mamy do czynienia z dezinformacją zewnętrzną, dezinformacją wewnętrzną, zewnętrzną, czyli z jednego państwa do drugiego państwa, wewnętrzną, czyli taka, która dzieje się w danym państwie. I możemy też przyglądać się temu w ten sposób, że my najczęściej kojarzymy to z fake newsami, w takim popularnym odbiorze mówi się o fake newsach. Tymczasem proces dezinformacji to jest zjawisko dużo szersze i fake newsy mogą być jego elementem, ale coraz rzadziej są szczerze mówiąc, dlatego, że klasyczny fake news to po prostu nieprawdziwa informacja, w pełni nieprawdziwa. Na przykład wytworzona zupełnie przez kogoś, wymyślona, czy przekazująca nieprawdziwe fałszy wydane. Takich fake newsów mamy coraz mniej. Najczęściej mamy dzisiaj do czynienia z informacjami zmanipulowanejmi, czyli takimi, które mają pewne informacje zawarte w sobie, pewne fakty prawdziwe. Natomiast często zniekształcone jest np. kontekst albo zniekształca się inne fakty, czyli część jest prawdziwa, część nie. Albo interpretacja jest prawdziwa, interpretacja jest fałszywa, fakt jest prawdziwy. Więc takie zniekształcenia informacyjne dzisiaj mamy dużo części niż fake newsy. I to też sprawia, że teraz trudniej je rozpoznawać jako fałszywe. I utrudnia zauważanie dezinformacji, z którą mamy do czynienia, zwłaszcza w sieci. Mówił pan też o zjawisku misinformationu, tak możemy to przetłumaczyć. To jest przede wszystkim zjawisko, które polega na tym, że mamy do czynienia znowu z nieprawdziwymi informacjami i tyle, że nie celowymi. Dlatego mówimy o niej dość rzadko. Posługujemy się najczęściej wadając zjawiska nie tylko w sieci, ale ostatnio przede wszystkim w sieci. Mówimy przede wszystkim o dezinformacji, jak o tym zjawisku najszerszym i o procesie. Dezinformacja to jest proces, to jest też ważne, o czym powinniśmy pamiętać. To się nie dzieje. W jednej chwili to nie jest jednorazowa sytuacja zniekształcenia informacji, z którą mamy do czynienia. Tu dużo częściej w tym procesie mówimy o narracjach, czyli o takich opowieściach o świecie zniekształcających świat. Przez długi czas nadawcy tych komunikatów starają się wgrać do świadomości odbiorców. To są długie procesy, często trwają wiele lat nawet. Dopiero po tym okresie możemy mówić o rzeczywistym sukcesie takiej akcji dezinformacyjnej. Tak, to rzeczywiście bardzo ciekawa kwestia tą główną różnicą, która właśnie odróżniałaby dezinformacji od tej informacji. Było by to celowe działanie, które ktoś podejmuje, aby wpłynąć na naszą rzeczywistość, najczęściej rzeczywistość społeczną czy polityczną. Właśnie moje drugie pytanie jest takie, dlaczego przysłowiowy Jan Kowalski lub jeszcze nieprzesłowiowa Janina Kowalska, która ma swoje konto na Facebooku czy na Twitterze uważa się za świadomego politycznie obywatela na kogoś, kto chce brać udział w życiu publicznym. Żyjemy teraz w takim okresie, który jest bardzo niespokojny, w którym dzieje się bardzo wiele ważnych rzeczy. My przecież żyjemy jeszcze w demokracji i chcemy mieć wpływ na to, co się dzieje w sferze społecznej. Dlaczego powinniśmy się jako przeciętni użytkownicy Twittera czy Facebooka obawiać takich akcji dezinformacyjnych, co tutaj może być dla nas zagrożeni? Po pierwsze powinniśmy się ich obawiać dlatego, że jako aktywni użytkownicy sieci jesteśmy na celowniku ludzi, którzy takie akcje dezinformacyjne generują. Ponieważ oni wpływają dzisiaj dezinformacja poza niektórymi mediami tradycyjnymi, przede wszystkim jest widoczna w mediach społecznościowych. Czyli jesteśmy potencjalnymi odbiorcami takiej akcji, to jest pierwsza kwestia, a druga kwestia jest taka, że to jest przekazywanie nam fałszewych danych, stworzenie sytuacji, w której my podejmujemy decyzje na podstawie fałszewych danych. Myślę, że to jest zagrożenie, którego po pierwsze nikt nie chce. Naprawdę nie znam ludzi, którzy by się przyznali i powiedzieli tak, ja chcę być zmanipulowany i pod wpływem tych manipulacji podejmowałaś decyzje, czyli na podstawie czegoś, co jest nieprawdziwe i fałszywe. Przede wszystkim to nie jest coś, co jest komfortowe dla nas. Zawsze wolimy wiedzieć, znać sytuację, mieć prawdziwe dane, żeby na jej podstawie podejmować decyzje i to zarówno dotyczy decyzji codziennych niewielkich jak i decyzji o dużo większym znaczeniu. Po trzecie, wreszcie bardzo trudno dziś zauważyć tą dezinformację, zwłaszcza w przestrzeniach, w których się ich nie spodziewamy. Nie spodziewamy się tej dezinformacji, ponieważ bardzo często okazuje się, że to nie jest tylko tak, że mamy do czynienia właśnie z fake newsami, które krążą wyłącznie wśród osób zainteresowanych polityką czy może gospodarką. Okazuje się, że jedną z przestrzeni, która jest bardzo silnie infigilowana pod tym względem, jest tematyka zdrowia publicznego, w ogóle zdrowia ludzi. I to nie jest wcale odkrycie teraz w czasie pandemii COVID-u, ale już wcześniej badano prawie 2 miliony tweetów 2014-2017, które dotyczyły zdrowia właśnie. To było badanie, które miało pokazać, w jaki sposób medycy mogą się komunikować lepiej w sieci. No i po zbadaniu tych tweetów okazało się, że tam jest ogromna ilość dezinformacji, która wtedy dotyczyła głównie szczepień, czyli była przeciwko szczepienią. I okazało się, że były tam aktywne między innymi złośliwe kontra rosyjskie, ale nie tylko, bo nie jest to wcale domena wyłącznie kontra rosyjskich. I dzisiaj można powiedzieć, że ta sytuacja jest jeszcze bardziej pogłębiona, ponieważ w tej tematyce zdrowia mamy ogromną ilość dezinformacji, która się połączyła z dezinformacją na temat szczepień. I naprawdę jest bardzo trudno znaleźć wiarygodne informacje w tej dziedzinie. A dzisiaj możemy, wiemy to doskonale, że to, aby wiedzieć, że rzeczywiście ja wyglądam sytuacja chociażby w dziedzinie pandemii, to to jest rzeczywiście ważne dla nas. Nie jest tylko ważne, nie wiemy, bo w polityce będzie rządził ktoś ten albo inny, ale jest ważne dla naszego zdrowia i dla naszego życia. Tak, no, mówiła Pani o kwestiach zdrowotnych i właśnie o dezinformacji, która jest rozprzestrzeniania z terytorium federacji rosyjskiej. Można powiedzieć, chociaż bardzo się boję, jakichkolwiek urusofobicznych fobi tutaj uruchamiać, ale oczywiście przypomina się też ta historia ze związku radzickiego, który rozpowszechniał fałszewą informację na temat wirusa HIV. I tego, że został on znaleziony, czy stworzony przez CIA po to, aby w jakiś sposób kontrolować, czy zaszkowić społeczności afroamerykańskiej. Właśnie, bo tutaj, gdy mówimy o dezinformacji, to często się to też podaje właśnie w kontekście bezpieczeństwa narodowego, w kontekście właśnie takiego niekonwencjonalnego konfliktu pomiędzy państwami. Jakie są w tej chwili obecnie największe trendy dezinformacyjne w polskiej przestrzeni sieciowej, kto za nimi stoi i jak Pani myśli, jakie są krótkoterminowe i długoterminowe cele tego typu akcji dezinformacyjne? Zanim do trendów przejdę, to jeszcze może uzupełnię tą kwestię państw, żeby nie było tylko Rosji. Z działań Facebooka, z działań innych platform społecznościowych, które starają się wykrywać tą dezinformację i usuwać ją. Wiem, że takie akcje dezinformacyjne kreują też inne państwa. Chiny, Iran, część środowisk w Stanach Zjednoczonych, o których ja pisałam zresztą w tych materiałach, które Pan przywołał. Też wiemy dzięki pracy brukselskich analityków w tej chwili pracują nad raportem dotyczącą Indii. Więc to nie jest tak, że tylko Rosja się zajmuje dezinformacją, chociaż Rosja z całą pewnością zaczęła ten proces wojny informacyjnej tego rodzaju. W naszej przestrzeni informacyjnej polskiej te wpływy rosyjskie są bardzo ważne, bo to jest jedno z głównych państw, które tutaj akurat operuje. Muszę od Iranu niespecjalnie jest z nami zainteresowany, a Rosja jest. I z całą pewnością obserwujemy tu od lat podstawowe trendy i narracje. To jest narracja wymierzona przeciwko Unii Europejskiej, narracja wymierzona przeciwko NATO i od 2014 narracja wymierzona przeciwko Ukrainie. I to jest widoczne w bardzo wielu różnych działaniach. Jeżeli chodzi o takie działania, rzeczywiście widoczne i to na przykład kiedy mieliśmy wiosną ćwiczenia NATO Defender 2020, no to na określonych, znanych już wcześniej badaczom portalach, które tego typu dezinformacje podają, natychmiast pojawiały się informacje o tym jakie te wojska NATO-skie są złe. Tam na przykład pojawił się taki zupełnie nieprawdziwy news o tym, że za pomocą chyba tureckiego samolotu do na teren Polski pod osłoną tych ćwiczeń, pod pretekstem tych ćwiczeń przewożone są bomby atomowe amerykańskie. Za chwilę już wylądują i będziemy mieli w Polsce całe składowisko amerykańskich bomb atomowych. Na przykład taka dezinformacja, one się potem określi w specyficzny sposób, rozchodzą, powielają je portalę, na które ci, którzy tworzą akcje dezinformacyjne mają wpływ, potem to się rozchodzi w sieci, też przez określone konta w mediach społecznościowych, no i nabiera jakiegoś tam wymiaru, do niektórych osób dociera, do niektórych mniej, ale zawsze do iluś odbiorców dotrze. Inny przykład to też dotyczący ćwiczeń Defender 2020, kiedy już się zaczęła pandemia, a te ćwiczenia jeszcze trwały. W Polsce już była pierwsza część lockdownu wiosennego. Pojawiły się informacje, że to właśnie żołnierze na to przynoszą tego wirusa i zarażają obywateli kolejnych państw przez to, że się przemieszczają w ramach tych ćwiczeń i że to jakby głównie oni są rozsewnikiem koronawirusa. To też było nieprawdą, ale też było cały czas w sieci funkcjonowało i to dziś można się na tego rodzaju informacje natknąć, a wczoraj chociażby znalazłam informację o tym, że szykuje się rozłam na to. To też jest nieprawdziwa informacja. I ten rozłam był oparty o to, że za chwilę ma wybuchnąć III Wojna Światowa. No i III Wojna Światowa to jest taka klasyczna narracja rosyjska widoczna w Polsce, kreowana m.in. przez sputnika Polska też od wielu lat, ale i w wielu miejscach w sieci pojawiająca. Można powiedzieć, że jak słyszymy o III Wojnie Światowej, która za chwilę wybuchnie, to, że gdzieś u źródła takiej informacji zapewne jest dezinformacja rosyjskie. Ja mam jeszcze na koniec takie pytanie, które dotyczy też właśnie w pewnym sensie i naszej podatności na dezinformacje czy fałszywe informacje, które są w sieci, ale też na to, w jaki sposób zmienia się współczesna polityka. Ponieważ pani pisała o tych akcjach właśnie kierowanych, czy jakoś w pewnym sensie pozostających w ideowym związku z prezydentem Trumpem i z tymi ludźmi, którzy wynieśli go do władzy. I pytanie jest, czy my jako obywatele, jako osoby, które chcą brać udział w życiu publicznym, możemy sobie w jakiś sposób supradzić z tego typu wewnętrznymi akcjami dezinformacyjnymi, z trollami w internecie, którzy mają nie tylko legitymacje partyjne, ale też często są urzędnikami państwowymi lub na państwowych posadach i ponieważ oni zakładam w jakiś sposób, omijają też te struktury cyberbezpieczeństwa, które powinny nas chronić. Czy jest jakiś środek, dzięki któremu moglibyśmy się właśnie na te dobrze zaplanowane akcje, które mają określony ideologiczny profil uodpornić czy przed nimi broni? Myślę, że podstawowo naszą bronią jest świadomość nasza własna i pewna doza nieufności niestety, o czym mówię z przykrością, ponieważ uważam, że dobrze funkcjonujące społeczeństwo to funkcjonujące, to społeczeństwo, które ufa sobie w pewnym stopniu. Tymczasem, żeby chronić się przed informacją, przed dezinformacją, niestety musimy się wykazać pewną dozą nieufności, ponieważ musimy sprawdzać tak naprawdę informacje, które do nas docierają, sprawdzać źródła, sprawdzać nadawców zanim podamy dalej, zastanowić się nad tym, co podajemy dalej, kto jest nadawcą, czy warto to podawać, czy nie warto, czy może lepiej poczekać, sprawdzić w innych źródłach, zobaczyć, jaki jest kontekst. Więc cała przestrzeń myślenia krytycznego i świadomego podchodzenia do informacji, która do nas docierają, edukacja w tym zakresie, to podstawowe działania, które mogą nas ochronić, które budują u nas tą odporność wobec procesów dezinformacyjnych. Po pewnym czasie ćwiczenia się w tego rodzaju działaniach, myślę, że przynajmniej część tych akcji dezinformacyjnych nie będziesz miała na nas wpływu, bo będziemy je rozpoznawać od razu, jak wy praktykujemy się w tego rodzaju działaniach. Natomiast też nie ma co ukrywać wszyscy w jakimś stopniu, jesteśmy na te akcje dezinformacyjne podatni, nie ma co liczyć na to, że nigdy się na żadną nie nawierzemy. Też warto pamiętać, że jeżeli się na coś nawierzemy i potem się okaże, że to jest nieprawdziwe, to można to napisać o tym na swoim portalu, usunąć coś, co podaliśmy, co jest nieprawdziwe. Czasem nawet przeprosić, to jest lepsze niż brnięcie w promowanie błędnej informacji.