 Salam deyət izləyəcidər, hər vaxtna, səranınız xeyr olsun. Rallı kimi 23-ci tarif? Tanın kefirindik, asıl söz programının zanlı bağlanlısına başlayır. Bu gün dünya anadili günü. Bu gün biz dünya anadili günü haqqında danışacaqdır. Təbii ki, anadili nin önəm haqqda danışacaqdır. Anadili düşünün, nə önəm kəs beliyir? Anadili niyyətlə dünyada nə qədər dil var? Və onların nə qədər-i, canlıdır, nə qədər-i belədiyə problemi yaşayır? Bütün bunlar haqqında, dəyəli izləyəcidər biz tanışacaqdır bugün. Və bugün çox dəyəli qonallarımız var. Əslində bugün iki qonallarımız olmalıq, efirə qoşulub. Onu yəgin ki, əbvəl kefirlərimizdən yaxşıtan yırsız, çox cəsarətli bir alim, Azərbaycan Milleri Nər Akademiyasının Dikçelik İnstitunun Şövbəmdürü Profesor Filov Gəlimləri doktoru İdris Abbasofal Azırda bizim canlı yəmdədir. İdris Məllin, xoş gördü istəyəm. Xoş gördü, xoş gördü olsun. Xoq təşəkürə. İdris Məllin, son günlərdə yəgin keziləkçilək üçün də maraq olurlar. Bu, Azərbaycan dedir, anadili məsələ, Azərbaycan dedir, məhfəm minəvbəldən razı deyiləm. Dilin adı Bəllidi, dilin adı Məlumdidi. 90-cu yirlərdə onun adını kansusiyamıza böyüdlərdə yaşadılar. Bu, bu günki Söyhbətimizin mövhusu deyil. Amma çox ciddi diskusiyalara biz şahid olduk. Nələr baş, mən qayrəzəm o diskusiye. Söyhbət, Qanun Nəşriyyatının direktörü Şahbaz Kudu oğlunun asıqlamasından gelir. Geri gəlmişkən dəri ziləcidər, Şahbaz bəyin məhsə istəməyilə bağlı. Redaksiyamıza onun səsiyası dağıldı, əslində dəvət etmiştik məhfərəm. Cevab olmadı, biz onun səsini verəcək, adam nə də məhs deyip, niyə onun sözü fəyhli yoxulub, biz ərimizi vicdanımız, jurnalist vicdanı ilə buna bir aynat dəcəyik. Amma mən istəyərdim, Söyhbətimizin Şahbaz bəyin məsələsi ilə deyil. Ümumiyyətlə, anadəlimizdən bağlı başlıyor. Yaşatma, dövlətdirimizi qorma misiyası, kimin ödəsindədir? Bak, bu axtadan şək ilk öncə, bu çox önəmli məsələdir. Örmətli profesorımızda istəyərdik ki, məsələyə bir aydınlıq yətirsin. Çünki bugün Azarbaycan bir rəsmadı belədir. Amma mən diyərim Azarbaycan Türkçəsi, bu Dil-Türk dillər. Ailimlərdə, bizi, hətta profesörün yanda cesaret olmazsa, mən Dilçilər də Söyhbət hediyəndə elə şox toxununlar ki, özüm təcub yaşıyorum ki, bələ o Türkistanı böldülər və her Türkistandakı, her tayfiya, birinə Türkmən dili, birinə özbəl dili qoyurlar və ən zəif Türkçəsini gətirib olunur. Yəni, əslə, bu da bir başqa Söyhbətimizin məsudu. Azarbaycanda dilimizin durumu nəcə dilimiz kifayət qədər qorunur mu? Söyhbət, anadilimizdən girdi bugün anadilimizdə, təbii ki, dövlət dilimizdə, anadilimizdə. Bu, bu haqda sizin ilk öncə fikirinize eşiridək. Buyur. Dəşəkürəyəm, Rüfət bəy, hər şeydən önzəmən də bütün soydaşlarımızı bu cümün asibətilə təbiiç edirə, bələ haqq anadili cümünün asibətilə dil, hər bir millətin varlığı ön göstərtisi dey, onun, yəni, yaşamasının əsas amelidir, əsas mənbəlidir. Ona görə də və bu cümün asibətilə təbiiçlərinə sonra da, həmişə bu problem yaşanır, dilimizin, yəni, bu ölkən adilin anadilandırılması məsələs edilən, tüş dili adlanmaması, bu da zaman- zaman öz hərlini tapan bir şeydir, yəni, bu ad çox şey hərl eləm Rüfəs, əsas mahiyyətdir. İmahiyyət etivari ilə biz dilimiz, yəni, dilimiz hansı vəziyyətlədi, onun necə inşa fəllətdir əcih və s. Bir balazır ekskursiyyələmə istəyələm ki, imyətlə, türk dili haqqında elmək, bu qramatka çitabları, qramatka əsərləri, bu 1.070-ü cümzildən, 11. əsrdən başlayaraq etivariya yazılmağa başlamışdır. Yəni, siz bildiyiz ki, müahmud çəşqarının divan loqatı, türk əsərlidir. Loqat əsas mahiyyət daşır, amma əslən orada marfalojiya da öz əçisində tapıq. Amma belə tarixə nəzər salanda, heç vaxt son əsirlərə qədər, bu təsun əsidiyyəndə, müjzə çazınbəya qədər, müjzə çazınbəya qədər türk dili nün qramatkasını yazan həs bir türk əsrlə alim olmamışdır. Yəni, ancaq bizim qramatkağımızı ya Alman, yəni Macar, tutaq Ermənlər hətta bizim dilin qramatkasını yazmışdırlar. Yalnız 1839-ci ildə türk tətər dilinin immiqramat qazağıda altında, müjzə çazınbək, türk əsrlində insan o idiç, yəni o öz qramatkağımızı yazdı. Yəni, bu əslə belə bir qəvahət deyələ, yəni, başqa millətlərin bizim dilin qramatkasını yazma. Yəni, əsəni, ərab dil-i qramatkasında ilgimiz kimi farz yazmışdır. Sibəvəyi ərab dilinin ərab dil-i qramatkasının imamı sahəlidir. Yəni, bu belə şeylər olur tarixdə. İlk Avropada, ilk türk çolab şilt bərcəri saymaqlı hezav eləmək olar. Şilt bərcəri, yəni, bu o vaxtı ildırın bəyazıda əsrl düşmüşdü. Bu, Nika Polis dövüşündə, savaşında 31-3-yədə yaşamışdı. Və ondan ildırın bəyazı buna bir qramatkaq çıdabı, balaca, yəni, o qədər də mühdəvalı deyildi, yazdırmışdı. Və bundan sonra artıq başlayır, türk ilə aynı qramatkasında dair əsrlə yazılmalı. Yəni, 14-15-16 əsrlərdə hətta ən, yəni, bunlardan birini biz qeyd etməli, valleni, İtalyan-Aristakrat valleni, 1670-ci ildə səfəvlər dövlətində türk dilinin qramatkaqı çıdabını yazdı. Bu çıta, Avropa araşdırmaçlarının digətini dəl beləyir. Almanya'nın bu Mainz Universitetinin profesörü Heydish-Tayn deyirdik ki, yəni, bu əsər ümumiyyətə fərqlidir, bu, türk dilindən, yəni, İstanbul'da, Anadolu'da danışılan, yazılan türk dilindən nəsə biləz fərqlili çəs beləyir. Və bunu ad tapmar istəyirdi və onu o zaman, deməli, Middle-Azerbaycanya, Middle-Azerbaycanya, orta-Azerbaycan dili adı vermişdir. Yüzdür, bunun belə bir lingivistik və zorafi hər ağzlarına dək müəyyənləşdirə bilməmişdir. Amma bu bütün qafqazda və transqafqazda üç əhəmiyyətə malik olan bir dili idi. Həmin bu əcəmi-türk zəhsl adlanılan türk dilini, bunu əcəmi-türk zəhslindir deyirdinə, turkika-acemika, laxtınca belə adlandırıqlar, turkika-acemika, bu, böyük əhəmiyyətə malikçiydi. Yəni, belə beynəxat stavsub araydı artıq, səfərlər Şahabas dönəmində. Şahabas sarayında, bir şey deyə deyim ki, təsəvrəl onda rəsmi yazışmaların dilif harç diliydi Şahabas zamanında. Amma sarayda və ordu da ən üstün dil türk diliydi, türk dil dominantıq təhşil eliydi və bu da əsasən qızılbaşların türk əsirli olması ilə bağlı idi. Yəni, mən ona sözümü cətirmək istəyirəm ki, o zaman həmin əsrdə, həmin dövrdə, bizim dilimiz dövlət tərəfindən, dövlətin rəsmi dilik deyildi və dövlətin rəsmi dilik olmamasına rəvmən bucuna qədər yaşayıbcəldi. Bu dilik kim qorudu? Bu dilin qoruqçuları mı var idi və yaxud da bucun belə bir mind-toring şuraları var idi, bunu hərbə zorba çəsənlər, diptorlara hisslənənlər, onlarda səhvaqdaranlar, belə bir şeylər yoxuydu. Amma bizim dilimiz əhsirlərdən süzülük gəldi bucunümü zə. Hətta mən o ağaşıq Allah verdi, 500-il bunlan əvvəl elə gözəl əsərlər, elə gözəl numunələr yaradır ki, onlar bucunda əhəmiyyatını itirmir, yəni, 500-il. Onda yəni bu dil nezə dilə, əksinə bəlzən bu dil bizi qoruyub, nə ki biz dili qorumuşub, dil bizi qoruyub, bir millət kimi cətlə bucuna çıxarıb, tarixin səhnəsində qalmışır. Və əndi bucun Azərbaycan dili, tarixdən bu günümü zə keçil elədiyik, əslində artıq bu günümüz haqqında mən də danışmağını tələtlər, amma səhbə bilər dönəmində dövlət dili hər zaman mübaysəl olub, vəz dostlarımız deyir ki, səhbə bilər dönəmində dövlət dili türk dili olub, amma mən səhbə bilər dönəminin araşdırmaçları ilə belə danışdım, hətta filologlarla, dedilər ondan bağlı sənədimiz yoxdur. Siz bir alim kimi buna bir rast gəlmişiz mi? Əlbət də, əlbət də bu, biz 1620-ci ildə türk dilinin qramatikası çitabın biz bunu, ilə bu İtalyan şunas, Günel Bayram obaydan bir cəb, biz bunu həyata keçirmişiz, bu çitabı burada onun seyahət namilərinə biz, arxivə başvurduq, seyahət namilər var böyük, yəni, iç üç hissədən ibarət, yəni, hər gününü orada Piyaprodil Lavalli qeyd ediyim. Nezə cəddi, məsəl, İstanbul'dan İsfahan'a nezə cəddi, orada Şahabbasla necə tanış oldu və Şahabbas ona türk dilində hoş geldin, səfa geldin, qeydi, türk dilində və o bütün orada mənzəranı tam sıfaxlıqıyla, yəni, təsvir eləyir Piyaprodil Lavalli, yəni, məşhur səyahətli, yəni, bu orada qeydi, yaxşir və o, qramat qanında orada yazır. O, Şahabbasla tərzümətsilik deyilir. Yəni, təsvəvur elə o zaman səfəvlərin qərb ilə çox sık əlaqəsi var idi və bu da siyasi amillərlə bağlı idi, təbii ki, qərb səfəvlərə yaxınlıq eləmə ilə Osmanlı İmperiyasını zəhəklətmə fikirində idi və ona görə də zaman zaman, hətta Piyaprodil Lavalli ilə Şahabbasın orada danışıqlara var. Yəni, bu rəsm-i sənədlərdə bu ammısı, o dostuna yazdıqı məşhurublarda hamısı əkrisi olur ki, hətta məsələn, ne də, bu danışıq deyir ki, Şahabbasa deyir ki, Piyaprodil Lavalli, və siz niyə Osmanlıya filan yeri dən hücum eləmişsiniz, filan böycələri, ələkə etirmişsiniz, filan, və Şahabbas ona orada nəsə söyqvətlər olur ki, bəs bunu İspanya qıralıya İtalya dan da biraz köməklər olmalıdır, onlar istəsə bunu həyata çətsilər, filan, yəni orda hissi olur ki, sanki o sənya İtalya bunu Şahabbası bir provokasiya eləyir orada, sanki o Osmanlıya qarşı, və ona görə və orada məlumatlar var, ne də məsələn Şahabbas bir həyət göndərir, İspanya, 15 nəfərdən ibarət həyət göndərir, İspanya, onlardan üçün dördü cəri qaydır, və qalanı orada Hristiyanlılığı qəbul eləyərəyik qalırlar İspanya da, elə birçik bu bir, orda çox tarixinə almalar var, çoxdur, və Pedro Balli deyildik ki, rəsmi yazışma edili fars diliydi, amma saray dili ordu dili türç diliydi, Yəni, Şahabbasın özü də türk zədanış idi, hətta on 9 qadın var idi, onun baş hərəmi kürcü qadın idi, ən çox istədiyi qadın oydu, orda adın da deyir, mən və qəyataşım da deyir, və o hətta o kürcü qadınla bilə türk zədanışdı, Yəni, bunu İtalyan səyyah deyir, yəni buqaqların, buqaqlarım, buqaq, buqaq, başka tarixi mən bə mən görməmişəm, bunu baxməs o öz seyyahət namələrin də doğustuna yazdığı məşhulları da aydın göstərir. Gələk günümüze, gələk günümüze, orda bize bir müəllək ki, rəsmi təhəvələrin rəsmi dövlət dili anlayışı o dönəmi, türkdə değildi, amma, Amma o üstün müəlləkəyə müəllək, üstün müəlləkəyə deyilə, təbii ki, türkiydlər ona görəm. Bəli, bəli, onu seyyahda deyil, çox məh türk çoğulukları üçün müəllək. Buyurun, bugünkü durumu, niyə bizim dilimizin adı 95-ci il, 30-uncillərdə dilin adı dələk üçün müəllək üzür istirəm? Dilin azuncillərə qədər, stalinə qədər, tükdeli idi, sonra elədlər azuncili, 92-ci il də o tükdeli adı bərqə olundu, sonra yenidən 95-ci konsursiyasında adı Azərbaycan dilikimi qeyd olundu. Bu, niyə belə elədlər səccə? Bu, niyə elədlər? Bəncə hissə də məlumdur ki, bu, siyasi səbəblərdə daha soqdur, siyasi səbəblərdə bəndir bu hamsı. Məsələn, adı məsələt ki, Türkçəyə nən qonşuyduq və Azərbaycan bu zografiyada olanlar qədər Türkçəyə meyləyələyən, Türkçəyən canının çox sevən bir xap yoxdur. Yəni, mən inanmıyorum. Yəni, orta Asya da bu qədər bu Türkçəyə Türkçilərlə, yəni, Anadolu Türkçilərlə qarşı bürh məhəbbət yoxdur. Yəni, həmişə də Türkçiləyə elə bu zografiyadan irəli sürüklə. Türkçiləyə elə bir mənbəyə qaynaqı buradan oludur. Ona görə də bu, vaxtı ilə təbiiçə bunu qorxub siyasi harçın birə, Stalin dövrü filan, bunu nəyi dəyək, həb da istəyiblər bizi sürcün eləsinlər, qaza ısıdana filan belə bir şeylər də var taqərqdə. Amma adını dəyəşməyələ təskillik tapıqlar bilməkdir. Amma bu adını dəyəşməyələ mahiyyəti dəyəşməyə mümkün deyir. Yəni, yəni hərdansa mümkün deyir, o sızıb gələcə yox, qəldərdə, gen yaddaşında qalan şeylərdir. Biz Türkləri görəndə onlar o ləhcədə daha aşanda bizim rəhimiz rəqqətə gəlir. Yəni, elə bil ki, daha çox sevdirir, o dənca ələnçliyik görünür. O özü də bir... Yəni, biz də eyni zamanda o Anadolu Türklərinə çox dənca ələnç görünürük və orijinal görünürük. O ləhcəmizlə, özümüzün o spesifik ləhcəsi inən. Bunların hamsi bir türkdür, yəni bir ağızın budağlarıdır. O dənca ələnçliyin özü də çözəldi, çox çözəldi. Ola görə, bu Azərbaycan dili qoğunsa da yenə dərəm. Mahiyyət, bu inşafya, inşafya, inşafya liyə baxıcə, həqiqət sözün deyəcəydə. Azərbaycan dili adı inanda cəsində olacaq. Yəni, bu təbbi bir prosesdir. Həşin qarşısını alabilməz. Təşəqgürlər edir isməldim. Azərbaycan qoşulabilmir hələ ki, çalışır ki qoşulsun. Amma mən istəyərdim ki, söhbətimizi bu bir neçə gündü Azərbaycan demərim? Həm sosial şəbəkədə, həm dilçilər tərəfindən, həm jurnalistlər tərəfindən ciddi müzakirə abiyektinə çevirlən. Bu tanımış nəşdirir, Şahbaksu Doğulu'nun mən Azərbaycan dili lər və edilməsində, Türkiye-Türkçəsi dövlətdir olsan, Azərbaycan bir lər və edilisin. Bu mövzüye qayıdacıyıq. Amma ədalət namində, əgər etras etməsəniniz, mən istəyərdim ki, Şahbaksu Doğulu nə demək istəyib? Çünki sizin də çox sərt açıklamanız var idi bundan bağlı. Və qeydələmsiz ki, bu dildən imtina etmək üçün, gərək nadan qorxav olasam, belə bir ifadeniz var idi. Elə deyik mi? Dər və haqlası yənə edik. Amma Şahbaksu Doğulu nə deyib? Yaxut, gəlün onu eşidək, gəlün onun bir anlıqa eşidək sizinlə bərabər. Onun səs genə deyirəm ki, Şahbaz bəri biz dəvət izə, Şahbaz və nəsək gəlmədi, nəyə gəlmədi özü bilər, amma biz onun mövqeyini səsləndirdik. Buyurun. Bəz yerlərdə isə mərmadımdan belə bildimlə poster halına sallı, paylaşılır. Gəlməm deymişəm ki, azə bu əzən dəlilər qolunsun, belə bir poster bilər, türkət türk səsiq qəbul edilməlidir. Həllə bir dillilərin ilə mümkün deyir, yəni dili insanın yaşayan bir dilini nizə dəlilər, mən bu qarda danışmamışam. Ben bu qarda danışmamışam ki, nizə olur ki, qutuz ilə rizində kif sahəsində, dəgidəlimlər sahəsində, bir dənə də olsun, fərli başlığı, əsdiklər və kitablar yazılmayın. Nizə olur ki, bizim nəfti sənaisi ülkəsinin ummasını baxməyirə, ən ağzıdə rizində yalnız bitik bir də nə, lüvət quraxıb də əsləm. Büyük bir kitabxuna var idi, də vudud. Nizə olur bilər ki, bir də nə də olsun, sözlüklər yalnız harfaqrafe lüvətindən başqa əvvəllər var idi. Nizə olur bilər ki, hər bir sənai baxmından, sonu də quraxılmayıbama, sələktivlər də quraxılmışdır. Astronomil məsəhəsində bir də nə də olsun, yəni yazılmayıbindir, başqa bir əsirdəyi, kosmik bir əsirdəyi, əmubu əsirdə ayır olan bir də dəslik var, kitab var, əsəhək istəri yoxdur. Və eyni zamanda evdə uşaqlarımızda bir gün Türkə Türkçəsində uxurlar, yazırlar, danışırlar, yəni. Çünki onlar gözlərini açırdı, Azərbaycanlarında dizgi yoxdur. Türkçə dizgi ilərə baxıblar və Türkçədə danışırlar, göz aralarında da görmüşəm, hətta mənlələ görürsək ki, böyülər bəndirir, Türkçə tanışırlar. Və eyni zamanda yalnız Azərbaycanlar deyik, elə İranada da İran-Azərbaycanları da, Təkirana Füksaflarına güləndir, dürdür növbə vardı, yəni Türkçə Türkçəsində meyil, Azərbaycan Türkçəsində olan meyildə daha çoxdur. Çünki zamanda bunu çağırdı yoxdur, gürdür də deyilməm uşaqlarımı evdə, Türkçəsində dilində, o gözlər dizgi ilərə baxıblar ki, və eyni göz aralarında Türkçə danışırlar. Yəni, Türkçəli bizim rejiyonun elimi ilinə sevirilir, bunu bir yolunu belədir, teklilinə sevirilir. Yəni, uşaqlarınız gedirlər, Türkçədə təhsil alırlar, gelirlər. Bu, bu Türkçəni, bizim adı insanlarımız başa düşmürsün ki, bu, burada Türkçə, yəni, alıbdur tim eliminə sahib, ilkisədiyat və sahib. Yəni, bu bir faktı bizimdir bunun qarşısını sünnü olan alabilməri mümkün deyil. Və yaxud, öz ıxısasma gələndə, bən əlbətdə ki, deyilcidə, mən kitabı yəni nəşirəm, hər gün mən kitabı ilərə yeni kitab nəşir edirəm. Yəni, bu Azərbaycansın çox böyük bir rəqəndir. Fikirləşirəm, Azərbaycanda əgəri 200-i də hər günə bir kitab nəşir edirəm. Yəni, kitad mülətünün zənginləşməsi üçün bizə hən azə bilir vəqt lazım ki, bütün sahələrdə kifayat qədər kitablarınız olsun. Bizim bu dildə, Azərbaycanda dilin, öz mədə də ciddi problemləriniz vardır. Yəni, sözlər çakışı, söz düzəldilə bilmir, filan yaxıbı, belə deyəni ki, bizim 50-60 min sözümüz. Və 80.000 son alfagrafi ilubətində 80.000 sözlər 2.000.000 İngilizcinin qabağında sərsən minlətki. Yəni, 1.000.000 ən soxtuşsa söz var, 2.000.000 ən soxtuşsa söz var. Yəni, belə olan halda bu dil nə bağlı, ah, heç bir iş görülmür. Mən bu məsələri, elə, dil nə bağlı, heç bir iş görülmür, bir iş görülmür, bunu bu qədər də, kimsə işikməyəcə. Yəni, inkişaf eləttirməlisən ya da inkişaf etmiş bir etkili qəbul etməlisən. Yolun yoxdur sənim. Yəni, komitəsi yoxdur qurumu yoxdur. Yəni, sözləri qəbul etməlisən başladı. Bütün yerlərdən, regionlardan, dil dəmdən, istifadə olunan sözlər diliniz ən girləşmədir. Tüş tüş cəni, sevilən bir dilə çəkidir. Uşarlarımızın sevdiyi bir dilə çəkidir. Yəni, şəxən, şəxən, uşa bir darı olunmur. O, o, siz, hissiyatı inəm birəz darı olunur. Onun dilini ansın. Bizim dəvləyizə ifrə qoşulur. Halı azırda, ifrə qoşuran. İzəxə, deməli, qoşuran. İzəxə hanım, salam, hər vaxtınız xeyr olsun. Hər vaxtınız xeyr olsun, akşamınız xeyr olsun. İrə, uzaqdan gəlir. İzəxə hanım, siz gələnə qədər biz şafvaz bərin bəzi sesinin yaydığıq, amma əvvəlcə dilin önəmi haqqında danışırdı. Mən istəyərdim həmin məqam haqqında ilə size sual verən. Sonra, o, iki üç dəqəsi qaldı. Onu birlikdə izləyə gələk, İdris bəyi siz birlikdə müzakirə iləyətəsiniz ki, çox ömür. Amma sanki, kanteksistən skarlı onun mən açılı bu qədər gözləmirdim. İngiliz dilində şafvaz bəydir. İngiliz dilində iki milyon söz var. Azərbaycan Türkçəsində 80 milyon söz edir. Təbək, Türkiyə Türkçəsində də milyonlan artıq. Bizim dilimiz nəyin şaf eləmir? Bizim dilimiz niyə torunuzlanıb? Məncə, bu çox ciddi bir həyazan təbididir. Yilcəxanım, bundan bağlı bizim buna oxşar bir söhbətimiz olub sizdən aylər öncə. Siz nezə düşünürsün? Qisa cevablandıraq lütfen. Nəyə görə? Çünki kirlərdə var, onlar da birlikdə müzakirədiyə. Buyrun Yilcəxanım. Mən tam olaraq əsində mənə yönləndirdiyiniz soalı belə başa düştüm ki, niyə bizim dilimiz inkişap etmir? Güzlün başa düştüm, soalımızın Rıfət bəyi. Birimiz dil inkişaf etdirilmir, olduğu kim diyək? Niyə dövlət dilimizi etdirilməsində maraqlı görünmür? Yəni, əslində mən bir az məsələyə başqa dür yənaşmaq istəyəm. Elbət də dil siyasəti, dövlət siyasətin bir parçasıdır. Bu danılmaz faktı. Dinin inkişap etdirilməsində mən hesab edirəm ki, əsas üç əlim müxtəlif sahələrin əlimlərinin üzərinə düşür. Diya ki, son bir neçə gündü çox müxtəlif fikirlər səsləndir bir bununla bağlı. Yəni, mən düşünürəm ki, diya ki, Azərbaycan elmi dili necə inkişaf edə bilər? Azərbaycan elmi dünün inkişaf etməsi üçün, diya ki, elimlər akademi, əslindən dirçilik, instu, oturup bütün terminləri yaratmalıdırmı? Və ya, dil də yerləşməsini mütəmin etməlidir? Mən bilə baxmran məsələyəm. Diya ki, məsələn, bir istir təhsil sahəlisində olsun elmi ədədiyət istir. Təbiyyət elimlərinə fiz, qadar, riyaziyyətdə, kimya, biologiya, istir mühəndislik, həni istir iqtisadiyyat müxtəlif elim sahələrin də fəliyyət göstərən insanlar öz sahələri üzrə, o dillə bağlı terminologiyanın istifadəsini də yaygonlaşdırmalıdırlar. Yəni, daha çox çalışmalıdırlar ki, öz sahələrin dəki yenilikləri, ilmi-dirminləri Azərbaycan bilinə qazandırsınlar. Məsələn, tərcümələr qaçınılmaz bir şeydir. Yəni, bugün Azərbaycan elminin çox inkişaf etdiyi sahələr var və yaxud inkişaf etməyən sahələri var. Bu sahələri üzrə, diya ki, xayrıcı dilli ədədiyyatlardan istifadə olunur. Bakın, bugünlərdə bizim universitetdə də bu məsələ çox aktual bir məsələ oldu ki, təhsirdə keyfiyyəti termin etməyin üçün bizim önümüzdə məhdudiyyətlər var. Nədir bu məhdudiyyətlər? İstifadə etdiyimiz mənbələr xarici dildədir. Məlimlərimizin bir çox mum xarici direk çoxu yoxdu, tələbələrimizin xarici dilli zəifdir. Bu halda nə olunmadı? Bu halda əlbətdir ki, o sahələrin mütəxəssisləri, bu ilməsələri Azərbaycan dili nə qazandırma oldu var. Və belədi Azərbaycan dili inkişaf edəcək. Və səlmən, öz məqalələrimdə Azərbaycan dili ifadəsinlə, mən türkiolog olaraq müqaysə etdiyim zaman, Azərbaycan türkçəsi, Türkiye türkçəsi kimi ifadələr istifadə etmişə və məqalələrimdə kitabında da bu şəkildə gedir. Yəni, tənqiddə olunabilər və yaxud yalnız yanaşmadırdı deyilə bilər. Yəni, həsə beləyərəm ki, bu alimlərin yanaşmasından çox aslıdır. Yavaş yavaş biz birdən bir 30-un cillərdən necə olurdu ki, heç kim qarşıq çıxmırdı. Azərbaycan dili türk dili idi. Amma bugün türk dili aradan keçmiş, yetmiş ilərizində elbətdir ki, həm siyasi və səviyyət, Rusyasi və səhəl və səhəl kimi, faktqdırlar bunları bilirəyi tamamen unutturulur. Bugün biz deyə bilmək ki, biz Azərbaycan dili ifadəsinə qaldıraq türk dili ifadəsinə diye, türk dili diyen kimi, sədəcə Türkiyə respublikasını, Türkiyə Cumhuriyyətində danışılan bir dil kimi başa düşürür. Türkiyət sədəcə Türkiyə Cumhuriyyətinin vətəndaşı başa düşürür. Bakın, 70-ildən çox uzun bir müddəktə aparılan siyasəti, biz bərfa etməyimiz çox çətin görür. Yəni, buna görə hesab edirəm ki, əslində şəhfaz mənim de yamlış anlaşıldığı onun ifadələri, dəkidə konteksten çıxarıldı, mən tam olaraq vaqif deyiləm, onun yabbi müəvumatı tam olaraq okumamış amma. Qulam astıqın qədəri dəmən belə başa düştürür ki, konteksten çıxarı olaraq yamlış ifadə olunur. Dəşəkülə, elə düzəldin ki, düz ortaya düşsün. Qadırdan dışarı sizin göründəsiniz dəyəmət olmasınız. Məli, burada bir dəyərili izləyicimizin fikri var. Daha doğrusu sual verir. Həmən şəhvaz beyin aşıqlamasının davamı kimi dəyələndirəm mən onun? Əkibər eləkibər odur ki, rüfət mələm, texnoloji masir dünyada, texnoloji dili rəqabətlə integralsiyası və dayanıqlıqı necə olacaq? Yəni, həmən sözbətin davamı. Şimdi dünyada iki milyonlu İngiliz dilinin lüqətin də söz var. Onun iki yüz binə yaxını mənim bildiğim qədər sizin yalnızda effülloqların yanda cesaret olmasın. Biz bu texnoloji dünyaya necə integrasiya iləyəcəyik? Rüfət mələm, qısa bu məsəliyyə fikirinizi bildirin. Rüfət mələm, əvvələ onu deyim ki, bu İngilizində iki milyon var, ərəp dilində bir milyar söz var. Bunlar apsurdaloji adı. Bu, tam əmin olun ki, apsurdlu. O, əlmən bir üç üç silqundan qabaq elə bir yazda yazmışdır. O, həsabına yanaşsak, bizim də dilimizdə bir milyar söz var. Bunlar yenə deyilən. Bunların kifayətli bir dildə 60 min sözlə dünya yaratmaq. Nə bu, 5 milyar? Götürürlər bir dənə sözlə, İngiliz dili hardan alıq o qədər sözlə. Rus dilində eli iki milyon sözlə var. Rus dilinin a hərfi iləm, fı hərfi iləm başlayan bir dənə də sözlə yoxdur. Anlayırsız mı? Bir söz yoxdur, Rus dilində a hərfi iləm başlayan. Həs Ruslar onu niyə işlədirlər hamsın, aqroqadan alıqlar? Bizim dilimizi bilirsiniz, dilsilər, bu səlahiyyətlər, akademik şəbəkə, züh tutanları qəfəsə sağlıq var. Bu gün başlayıqlar müxtəq qurumlar yaratıqlar. Hətta bu dil qurumu neyini, nə iş görür? Monetoy linklər nə iş görür? Dəhşət de bunların işini araşdırmaq lazımdır. Onlar tutullar ki, Rüfət bəyi orada deyədi ki, filan sözlə, filan zürtələ hüzələ. Ə kəd işinlə, cüzünlə məşğulə ol, adama deyələcək, iş gör, kəd bayaq xanım deydiyi kimi? Nə qədər elmi, küpləvə, ədəbiyaq azərbaycan dilində tərcimi olur? Bir də nə də yoxdur? Çirirsen bir kipədi ya, həşnə yoxdur bizim dilimizdə. Kim düşün ahcaq? Azərbaycan dil idi mi? Yəni, bu dildi mi? Xeyr, bu dildir. Bu dilə məhsul olan şəxslərdir. Bak, bu pul bützəni yiyip dağdanlardır. 2012-ci ildə, iki milyon pul ayrıldı ki, bunlara kitablar çaba olsun, kətsin eləmərdir, bu pulubası bir ildilər. İndi, oturmuşuq deyəlik dilimiz kasıptı. Dilimizin adını dəyişsək, dilimiz inşaq eləyə. Dilimizin dövlət dilinin türkse qoysaq, onda inşaq eləyə. Biz birsiz biləsiz səhbirləmişdən aləm röyada tərək eləyir. Yə, yaqtmış ya. Bir əsas problemi görmək istəmirik. əsas problemi odur. Dilin inşaqı haqqın, dili tutub nəsə inşaq eləhtirmirlər ki? Türkçəyə nə səhədlərimiz artsıldı. 90-ci illədən bu yana üzübəri. Bizim dilimizdə böyük inşaq baş verdi. Amma başladılar bir sıra, o muxtəl, səlahiyyətli deyədiyim. Onlar başladılar bilmirəm, hara işlilirlər, nəy nə işlilirlər. Başladılar ki, yox, türkçəsi bizim dilimizi məhv eləyir. Nə qədər sözlər ki, eski bize? Dəstəkləmə, inə bilmirəm, nəy nə bilmirəm. İndi xatırlanıram, işlədir yi bunlar. Özümüzdən asıl deyilir, o bizim keçindizdə. Önləm, özləl, çox sözlər keçdir. Önümüzdə yenimizdə var, onları ağlıdır. Bəs bizim dilimiz onda niyə çasıb olur? Niyə çasıb olur? Çünki bu gün dil məmurları çıxır. Dil boruqcuları peyda olur. Hamsın məzələnirlər dillən. Onlar dilə 5 qəpili xeyrləri yoxdur. Səydəcə harqlasa manat külürlər. Manat külürlər ilə dil inşaq ilətirmək olaraq. Başlayıq, başı dilimiz çorlanır, vafəyələş, hər yətəldəncə etdir, aya man qoy muyun, təzəlin bir qurum yaradın oradan bir 30 nəfər filan akademinin adamını yerləşdirin, onlar da oradan söküp daha ısınlar, iş görməyə adayına. Diyarlıq mən yallıdı deyilər. İşin içində yəni, hansı bir dilsilik inusudunca ödürük, dilsilik inusudan nə iş görür orada? Placiat şi görən placiatrı müdafiələrdir, aqar vəzqiə qoydular. Mənə hücum təkən filanı bu akademikin, nöhdərəm akademik isə hər bəlin müdafiəksindir. Aya buna da bir qurum yaradın, bunu verin, qurumun sədri verin. Bələ olmazı, belə dil inşaq iləmi. Bələ, Türk dili, televizya bayaq deyilsiz orada, məsələn, serialılar filan. Biziz bu nə qədər bize xeyri oldu? Çəbtə hamsı qalmışdır Rus dilin, ümitlə Rus dilini bilməyənlər hamsı karsıdı idi, elimi səviyyəsi yoxuydu. Onlar indi bu cüm baxıslanki dil açıb daşınlar. Bayaq Qudu Şahbazoğlu daşınında deyilsiz. Şahbaz Qudoğlu. Şahbaz Qudoğlu bəli səhvilədi. Mən onun sonradan bir baxdığım şey yə ki, birinci cümləcədir ki, bu dil dəşlisi dövlət dilimiz tamamilə yana, Türkçiya, Anadaoğlu Türkçəsi olsun və s. Onun çıxşının həmin istəsi qalmışdır. Mən istəyərdim onu. Bayaq mən bir kez buxta onu gördüm rüfətmələm. Və bir de orada Şamakı ləhcəsindən yığılma belə bir söz işlətmişdir. Bu Şamakı ləhcəsindən yığılma deyilir. Bayaq Cokhan Sonu nözüş Alman 1607-ci əsirlərdə Latın dilində yazılmış İsvahan və Şamakı mənbələrinin istifadəyilir. Bir araşdırmalara var. Bu nəyə pislik ki, Şahbaz bə orda o yanlışlıqa yol verir. Amma qalan dediklərin hamzina razıya. Şahbaz əsirlərin orda hitorik suallar verir ki, 80-i zildə nə işşürdü, 30-i zildə hansı texniki tipbə əliyət, nəm çimliyə ayət, laq bilə dilsiliyə et, hansı əsərləri biz orkiyə boydu. Əslində Şahbaz bə orda böyük ətirazı var. Amma ətirazı ətirazıda da qalaydı. Təbbi bunun çıxış yolu kimi bu dildən keçək o dilə, bu dilin adam beləyə. Bu çıxış yolu deyir. Üstəcələ onun qardaşı xalq yasısı, sahib mələlə bizim halk yasısımızdı. Şahirimiz. O da məsəlbi çıxış elədi, müdafiə xarabdəyildi. Və amma bundan sonra sərt bir şey yazmışdım orda. Bir az yumuşaqmışdım onu. Sanki belə qahmar çıxma, rəmətlə səbri mələlə. Akademiklərdən doxslu qəni isəm. Nə görə akademikləri? Akademiyə cəyisən, ədəb-i ətünçlə başlı isəm onları kərifləməyə. Həqi qəti görə bilmirsən orda? Həqi qəti görə, görə, orda bax görür, əsərlər nəcün dədir? Nə demirsən, başlı tarif deyirsən? Mən ona görə, haq şahir için mən sizi qəbul eləmdə. Siz xaldın deyisiniz, siz orda akademikin şahirisiniz, akademizmin siz yasılı qəni isiz. Buyurun, siz də yanlışlıqları deyin. O üzül deyiniz düzələk. Yoxsa papulistiyyələmək, çəksək, Türkiyə, Rus başlıdır, ə, bu İran başlıdır, bu nəm nə başlıdır? Nə başlı olursana ol. Qanun başlı ol, ədalət başlı ol. Biz də düzələk. Vallahi billahi əcə, qanun ədalət, haq bərqə olunmasa, dildən nə biləm? Nə isə düzəkmək kiçində olun. Manat güdənlər o meydansu yəzək. Rəstsala. Yəni, bu real budu. Yəni, nə isə düzələt? O yeri 2-3 də gəldi onu izləyək, əzəxanımı da zəhmət olmasa, bu yer izləyək. Sabir məlumə də diyəri, ki, sizin problemləri zıqaldırsın. Nərə də aşağı yoxarı parlamayın? Qaldırsın orda qaldırsın. Akademiyə gəlir. Ordan bu sözünü diyen, akademiz dostlarına desin, arma əsabı, sabir məlumələm olardan biridir. Yəni, onu dinləyək, Şabaz bəyi. Bizdə kitab bazarında ne başlayırıq? Nəsələn, görməm ki, bəhalinin, çox isəsi kitabıq yanına, çox isəsi Rusya kitabı alır. Məktəblərin, keçən ürmumiyyətlə Rusya dilində məktəblərin əsasi az idi, növbələr var, ilə ələlər Rusya uşaqları. Çünki tüşsə olan məktəblər və hər kəs uşaqlarını götürdün, Rusya'ya qoymaq istədi. Bunun səbəbini ədə, bizdə öz dilimizdə çayət qədər ədə bilət yoxdur, dəsirlər yazılmayıq, uşaqlar yaxşı təhsil alabilmirlər, əgər bir uşaq yaxşı mükəmmən təhsil alabilirsə, nə də oran məktəbə yetməsən ki, bu məzibur də başqa bir hatirinatə bir yolu səsirlərdən. Yəni, kimdir ki, bizim dilimiz, mən bu yaşam sonra, də yazı yazabilərəm, nə danışabilərəm, nə dil bilirəmsə, bu dil bilgilərimdən indik istifadə edə bilirəm. Amma gəh, həsi olmasa, gələcəyimiz sabadlı olsun, təhsiləli olsun. Biz indikdən bu məsələnin, bu iştəməlidir bu, müvafiq strukturlar insanı iştəməldir, insanlar bu bari də danışmalıqla, təkiflər və eməlidlər, kompetör yarandır, kompetörlə istifadə edə bilmir, vizmədə bir ətkifar, gələcə yazsa, telefon etəkdir, global dünyaya bilərin hamsını sıxışdırıb, məhəli dilə çevirir, hansı dil böyünürsə, özlərində işdir isə, global dünyaya bilir, hansı dil işləmişsə, bu məhəli dilə çevirlərək, orda qalırız, məhəli çevirir, məziflərimiz var, televizyalarımız var, radyolarımız var, amma bu yöndə yəni, dillər ki, tərcəmək isti, ona görədən, kitab, azə bacandırında kitabı xunmur, yazarlarının kitablarını xunmur, yəni, tərcəmək istisə. Demələ, dilin özündə problem var, və bunu araşdırıq məhəli eləmək lazımdır, baxın, bax, adibim məhəs sədiyədənə söz deyin, bir insanın əhvalını bilməyədən ötdür, nəcəs, sənkək filminizə deyir, yaxşır, təmək, yəni, amma onun yəni, dil bunu xunmur, yaxşır, hətta əhvalıq üçünə, yəni, yəni, yəni, yəni, yəni, təhsil vermək bizdə var, təhsil vermək, təhsil aldım, təhsil aldım, əali təhsili var, yəni, aldım, verdim, övrənmək var, övrənmək var, təhsil vermək, yəni, dilin, dil, o da təyət tərisimizə, əni, baxın, sanki, sanki, o korruksiya yol açam, təhsil övrənərdə, yəni, bu övrənmək için bir təhsilə gedirdə. Yəni, demək, istəyəm ki, bir əhribdə bitallarına və də insanı böyükmək baxımından zilə formalaşmalıdır, fəksal da o insanın şəhsiyyətin formalaşmasına təhsil göstərə bilmir. Yəni, baxı baxıcan dilində danışmaq, sanki, bir haqqöktən ibarətdir. Baxıqirəm möhsün filmi də bunu göstərir. Riyallıda düz baxamın, bu film ona görə birdən birə məhəllilə çəsində dün dəri həyatımızda nədi hə, o jeniyyətlə, qaraşıo nəblimlə. Bu düz sözləsdə dən istifak bu, bu demək ki, bu həkildə məhəllilə bir dilə inəmdə haiaqşıdır, çoxdur. Nəyən ki, bizim ədəbəyətin yazdırıdır. Bizim ədəbəyətin yazdırıdır. Hə bu vaxt ilçiləri, bu düşündürməlidir. Yəni, nə var ki bilmir? Baxıq, xudu, səf deyir, nəblim bilmir. Bu məsələmizə, necə olur ki, Türkiyə, hər el kitab səlvisinə, Türk dil quru. Bir sözlük qoyu, milyon sözlüklə sözləri var orada. Baxıq, hər el kitab kimcə bilir, və insanlara bəyəzən qusus var deyir. Hə, bizdə bir dən struktur o akademiya var, bir o boydakademiya var, işinə nəşirləmir, onun böyüdür bir düzəsi var. Sözlükləri nəşridən və yaxudun ən illər böyüdür, eski sözlükləri, qətmən nəşir ula, də təkdir eləmişəm ki, bir mən nəşirdin. Hətta səsə qanara böyüdür, ama bir mən nəşirdin. Bu da agər dil işləm məsəl, bu inkişaf edər mi etməz? Təşəkür edirəm, mən düşünürəm ki, şapaz bəyin, bu qədər fikirlərini yaydıq, və bu kifayətdir. Nəyə görə kifayətdir? Ümum bellidir. Mən buradan neyi ortaya çıxar, məsələm, bir kimi mən dilin ləğmə olunmasını deməm, şəm fotolarda yayıqlar. Hətta tamam. Orta da çox ciddi problemlərə toxunu, mən düşünürəm, onun birzə güsuru dologi məsələrə müdaqləsi oğlu, məsələn, baxram məslərlərlə nəm bağlı fikirlər bildirir. Bu, rüslərlə nəm bağlı qaldırdığı döydüyü əyazan təblində. Elə deyilmiyəz, qanım? Siz nizə düşünürsünüz? Rüslərlə məsələr, üssüz ədləyəyə yaxın rüslərlə məsələrün açılması dövlət bunun maliyə iləşdirilməsi sonuncu da bizim müqadlarımızın və həmin rüslərlə məsələrlə tərci etmələri bizim sonu anad elimizdən o uşaqların uzağlaşmasına səyh bulacaq. Orda mən, düşünmürəm rüslərlə məsələrlə bitirən uşaqlarda əzərbaycının tüksəsində sevgi yaranacaq. Mən istəyərim, bu prəbət məsələrlə məsələrlə məsələrlə səsiniz bağlamız buyrun, buyrun, danışın da açıq da açıq, açıq məsələ, bilirsiniz məsələ, elbətdə ki, insan hasıd dildə təhsil alırsa o milletin nümayəndəsidir. Fikri çox, azərbaycan cəmiyyəti içerisində çox səstənir. Anca mən hesab belirəm ki, burada da biz hiç vaxt belədiyəkdə ifrata dökməyə vağzındı. Yox, tamamen bağlansın. Yəni, bu ailələrin seçimidir. Yəni, gəməkratik bir yanaşma ortaqya qoysa, hər bir ailə özür vadının hansı dildə təhsil almasını özü, qərar verir, özü seçirir. Yəni, buna təizik göstərilməsində də Üzür istirəməyiz, xanım. Mən orada qeyd elədim. Sövhbət əcnəbi dilin öz büzəsindən maliyələşdirilərək qalga təqdim olunmasından gedir. Rus sildəyək bizim üçün xarici dildi İngik hala hazırda. Onu niyə məsət dövlət öz büzəsindən mələşdirir və o məşhidəbləri öz dövlət büzəsi hesabına təhsil edir? Mən o görə, dedim ki, qaldı ki, hər kəsi seçə bilər. İngilisi soxsun Rusca. Buyurun, sözlünüz kəsmə olmasın. Yəni, mən dövlət niyə bu siyaseti yeridir? Çox detallı araşdırmamış amma açıqı. Ona görə, yəni, bir başa təddiqat səhəm dedik. O baxımdan çox konkret bir münasibət bildirə bilmirəm, elbətdə ki, yəni, başqa dövlətlərin təcrübəsinə baxanda və elə, ikinci, yəni, dövlət dili olmayan dillər, yəni, ödən işli təhsillə alınır. Yəni, bu bir dünyadaki bir riyalıqdı. Amma elə, ölkələrdə var ki, və elə, bu, bu şəkirdə ikinci bir dil kimi tədris alma, təhsil alma imkanı yaradır. Bu başqa hesab edirəm ki, bu, biraz başqa bir mövzunun mövzudakı bir sövpətdir. Amma bir məqamı qeyd eləmək istirəm ki, və elə, yəni, aldılı Azərbaycan Dünün inkişafından sövpət qeydirsə, biz o sahədə yenid edirəm, hansısa bir qurumun, gözləməli deyirik. Yəni, Azərbaycan Dünün də təhsil aparan istir, orta məktəb olsun istir, alim məktəb olsun istir, tədqiqat instituqları olsun. Yəni, hamı eləni, başın altına qoymalıdır və öz dilini inkişaf üçün çalışmalıdır. Belki də, hərdən bir, də, cəmiyyəti bu şəkirdə bir silkeləməyə lazımdır. Sosial şəbəkələrdə, əcətaş yaratara, tədqiqətini çaktırılsın bu məqamlar və müzakriya səbəb olsun və hamı düşünsün, bu haqda düşünməyə başlasın. Ki, baxın, bəni bir təhlike ilə qarşıya yıxma. Bir çox fikirlərlə, Azərbaycan Dünün də təsdəndirdi bir çox fikirlərlə razıyam, amma dilində xüsusiyyəti bundadır ki, üstlub çox onəmi, neyi necə ifadələməyiniz və qarşı tərəfsizin fikirlərinizdən neyi anlamak istiyirsə, onu anlıyor. Çox uzun-uzun fikirlər, ifadələr haqlı olduğu məqamlar göz ardı edilər, ək sədəcə ilk cümlədən yola çıxaraq iktiharm etmək da doğru bir yanaşma deyil. Məsəl belirəm ki, dədiyi şeylərin böyük əksərəti həyqətdir və hamımız zaman-zaman bundan şikayət edirik və gündəmə gətiririk. Məsələn, sizin dediniz kimi dövrət bütçəsindən maliyyələşməlidirmi, maliyyələşməlidirmi, nə qədər maliyyələşməlidir, nə qədər və tandaşlar özdəri qarşılamazlar. Yəni, bunlar müzakirə obyekti olabilər. Amma mən nəsə belirəm ki, biz bəzən çox əssisiz vahiməyə də qapılırıq. Çünki, Savit dönəminin o ağır illərin də belə bizim dilimiz, Azərbaycan dili anabilimiz öz gözəlliyini qoruyub, saxlayıb. Bu, bitirə bilmiyiblər, yox olmayıb dilimiz. Hər şəyər əğmən. Yəni, müstəqildik dövrümüzdə keşəndəfə ki, sizinlə belirlikli olan beliştə, mən yenə də demişdim. Azərbaycan dili ilərdə hesab elirəm ki, həyəqətən. Yəni, artıq, biz ortax bir sünnü bir dil yaratma çabasında olmamalı deçim. Dil öz özləyindən öz yoğunu, aharını, elimi inkişap etməyədik. Bakın, elimi inkişap ettik, Azərbaycan dili de inkişap edəcək. Yəni, bunun üzərinə vurgu etməlini, bunu daha çox gündəmə gətirməliyik ki, bizim Azərbaycanda, deyək ki, məsələn, o Benafax, Tatslo, Web of Scops da, Azərbaycan dilli bir jurnalımız varmır. İnsanlar, bu məqalələr çap edən insanlar Azərbaycan dilində yazılan məqalələrdən istifadə edərək orda öz fikirlərini səsləndirirlər mi? Bakın, elimi inkişap edərsə dil de inkişap edəcək. Bu, baxımdan bütün məsəyə kimi üzərinədik. Bak, bayaqları şahvaz bəyədə gəlirlərdik, global dil alanması. Bak, bu məsəyə təkçə alimlərin müzərinə düşüründü, İdris Bəylilər bu həyazan təblini çalır, sos-signalı bir bu alimin əməyəqsi normal olmalıktayla deyilməyəcəxanım. Bak, bu alim kimi istəyərimsində bir alim kimi istəyərimsində bunla bağlıq. Dilin cilalanması təkçə alimin mənim üzərinə düşüründü. Dilin, bilirsiniz məsələyə elbət də ki, məsələn, dil qurumları var, dilin ən əllakıdə dil siyasətini rən və dövlət bücəsindən maliyələşən qurumlar var. Yəni, bunların belədiyə edəməyəm bir ühdəlikləri də var, məsüriyyətləri də var. Bunla önləm gündəməyə gəlməyə lazımdır. Yəni, mən Azərbaycanda həmişə özəl sektirdə fəaliyyət göstərdiyəmə görə açığı də, deyəkimən bir elimin akademiyasında fəaliyyət göstərməyəmşəm nəyi göstərməyəmşəm, qəbul etmiyiblər. Yəni, biz gələndə bizdərə ehtiyac olmadığını və dövlət qurumları xarşıdə təhsiləri var. Niyyə? Çünki, Türk yətəsini görmüştünüz. Bəri də, də, də, özümüzün çox köklü diyiçlərimiz var, türki oluklarımız var və s. və s. Yəni, mən İdris Mənimilməyən çıxışlarını zaman zaman izdəyirəm və mənim də yarabı yerimdi ki, mən dövlət bücəsindən təhsil almış biri olaraq, niyyə mən bir dövlət qurumunda faydalı olmamalıdır? Niyyə təhsil və verməməliydim? Əlbət, özər sektirdə Azərbaycan'da faylət göstərdi, Azərbaycan təhsilini elmünə təhsil və vermeye çalışırıq, amma dövlət qurumunda bəki daha çox faydalı olacaktır. Yəni, bu mərqamlar əlbət də, mən və mənim kimi kəbi təhsil işçisinin yaralı yeridir. Yəni, ümid edir ki, bizdən sona ki nəsivlərə göstərilən münasibə daha fərqlidir və ən azından elmdə də bu belə olacaq. Yə ki, bugün Azərbaycanın müxtəlif sahələrin də həriçdə təhsil almış çox yaşam ütəfəsislər dövlət dəhirlərində faylət göstərində amma ne hikmətlisi elmər akademi əslində girebilmirlər. Bu yoldaşda, yoxu kimi görünürük və ziyətlərdir. Cəkürdər ezəxə hanım, demərin bir izləyici sualı var istiyyərim idris məlmət müval niyə. Çünki əslində bayaq qaldırılan problemlə səsləkşir. Rüfət Bədlilə bu qədər önəm belirlərsə, niyə dəməy olar? Bütün şirqiyyətlər şəq qabur etmək üçün mütləv Rus dilini bilməlsən deyir. O zaman, niyə qadadan etmirlər ki, azərbaycanda Rus dilini tələb etməyik. Teşəkürəyirəm, dəyərdirəfi ləxanma. İdris bəd, bu da bizim ağrılı yerimiz. Bakın, dili sevdirmək üçün dili sevdirmək üçün məli rəhmətlik ələqə kürsəli haqqında belə bir fikir yazmışdım bəd. O qədər kür haqqında şeirlər yazmışdım ki, mən ona al qoymuşdum. Kür sevdirən şahir. Bir şahir kəbəzdən yazar, bir şahir qəzərdən yazar. Sevdirir də şahirin misiyası bulur. Və s. dili sevdirmək kimin misiyasıdır? Pedagog. Bunla sevdirir. Amma bu məsələ artıq dövlət siyasətidir. Niziyyəni şirkiyətlə Rus dilini biləni qəbul etməlidir? Bura harad ki, bura guberni adı, bura Sövvət sosialist resulqalarından biri deyir. Mən, ciddi problem haqqında örmətli profesyonum kirləşidir. Buna da mən əşitmişəm, bu da görünürcə bir qulps halocasının və eləcəlidir. Həmişə şirkətə incilis və Rus dililərin bilən səhərcəsindən görür bir işə. Birləz də görməmişlikdir. Bilmirəm, o əhdiyaz varsa, həkikətən əhdiyaz varsa, bir xarici alakalara filan, o başqa məsələ. Amma elə hər bir şirkətə sən bu dili bilməsən sonura belə şey olmamalıdır. Yəni, rəsim yazışmaların, dili, rəsim azərbaycan dililərdə, bu cil. Yəni, bu əhkiya şöqdə hətta görürsən, elə kütusərlə baca da, nəbini maxı, hər yerdə baxsan, azərbaycanca soruşursan, sənə Rus səzala verinləm. Mən özüm şəxsən rəsl aşılan buna, başa düşmürəm. Yəni, mən, nəyə görə, bir də beynimi çevirmələyəm, o Rus dili üzərində buru maliyəm və cətinliyilə öz və tənimdə, öz evimin içində. Bu, mənə öz müllətimlə. Yəni, başa düşürəm, mən cəli düşürəm başqa bir ölçə, əznə bir ölçə. Orada qırıx-qırıxd olsa, xanssa dildə qansı öz fikirimi ifadə eləyətirm. Amma mən bu sönü cəlləyəm, mənə Rus sə. Bir iki dəfə belə xallar olun, mənə qəstəxanada, düşanda, soruşqə Rus sə deyəndə, başlamışam, mən də, həllə bil, arabəyi başlı düzümə bağlıb, biraz kəsib bir iki tümlədə, yenə də arxası zə. Yəni, müşəxtəhim, mən də də qansı, mən də Rus sə də qansısa, mən də ərab sə də qansıramdə, hər kisi də BMT rəsmi dilədir, gəl başqa-başqa dillərdə də qansısa. Amma gəl onda, azərbaycanssa, bir ortax də yücə, və bu də mən haqqın satışı, mən öz ona dilim də qansısa. Bir əz də bəl, də övlət ona çizdiq fikir verməl deyə, o də övlət səlahiyyətlərdə bunu nəzərə almağıldılar. Çünki bu də övləti yaşadan bir attributda böyük bir attribut, yəni, bu dil attributu. Qaldır ki, bu dilin inkişaf etirməsin, mən başa düşəmirəm. Bu nə deməkdir? Dili inkişaf etirək, dili tutaq inkişaf etirək, dili tutaq qoryaq, dili tutaq qəfəsə salaq, bu ifadəl əlmənə çatmır, Dili inkişaf etirmək nədir? Məkdəblərdə nizam intuzam, al-məkdəblərdə nizam intuzam dilinizi, dəs və sahibləri, dəslihləri, normatim qramatikalar, məsələn, diliz, dilizə. Orta məkdəbi bitirən, hər bir şacir imla qaydaların gözəl bilməlidir. Öz dilində. Bilmirsə, sonra buna nə bilməm, yüz mani toringələ, aparolu filan elə belə, o xeyri olmayası. Çok güzel diktorlarımız var. Mən inanın rüfət məlum, mən soq diktorları maçı, onları belə eşlendə soq xoşumcə, cəni dinliyim bunları. Soq güzel tələfüz eliyində görür, məlumlər onlar, fəni etiqan yaxşu elədiqlər, tələfüz qaydalarına, intanasiyanı, amma öğrətməyənlərdə var. Eləmən özümlərində görür, bu yaxınlardan da baxsın, məlumlər olmuyor. Məlumlərini özü bilməyibləri, o dili, özü doyulərlərlər, yarımsız biliblər, alınma sözlər, düzgün tələfiz eləyə bilməyiblər. Sonra soqdu problemlərimiz. Bax, ilk növbədə məksəb cəzalandırılmalıdır ya tələborunmalıdır. Yəni, səni borcundur, nəyə buna təhsil edirmişsən? Ali məksəblər, bax, elimlər apadəmiyəsi deyiriz kimi. Fəni, sizin mükəmməl, səbit, normativ dərslihləriniz, qramatikalar. Hərə bir söz deyir. Qam məsuliyyətindən deyələm ki, bu dili çorlayan, bu dilin evini yıxan, üç növbədə akademlik şəbəkədir. Dilsilərdir, dilsi alimlərdir. Bax, dili bunlardan korumak, dili o boş-boş qışqırılları, gəlin dilimizi koruyaq. Bu, artıq bu cünbən yenə deyirəm. Dili çorlayaq ifadəsinin ekvalentidir. Dili koruyaq, dili belə eləyək bunlar. Koruməyəsən, işini gör, işi yerinə yetir, sonra deyəm. Yəni, bunu koruyaq korumaq, üçün bilirsiz nə lazımdır? Qurum yaradaq, oradan da birəst dövlət bir cücəsindən, biraz da poparaq, əh, bunlar hamsı bilirsən belə ucuz belə növdəkirlik deyir, bunlarla qorlaq, belə olmaz. Birinci, demək, təfərkülümüzü düzətməliyik. Yoxsa dilimizdə söz azdır, ulan dildə söz soxtur, bu apsurtdur, tamamil apsurtdur. Dilimizdə soqlı kifayət qədər söz var. Bütün ən muasir elimləri, yəni qabriyaqcaq dərəcədə bizim sözlərimiz var, tərimlərimiz var. Zaman-zaman bu, ərab dilindən keçən tərimləri, nezə ki, tüşçə-tüşçərisinə keçir, eləcədə bizə keçir. Yəni, bizdə bəzən, tutaq elə sözlər var ki, semantik dəşirləyə uğruyubdə, mənaları başqa üçün keçir. Məsələn, tutaq müddəhim sözü, məsələn, ərab dilində haçim demək isə bizdə mühaççıma oğluna deməkdir. Bu da, ərab dilində bütün dilində var. Fars dilindəki, ərab dilində bizim dilə bəbir, fars dilindəki, nəbirdə bizə... Bu olur, bu yəni ki, Avropa dillerində də var. İngiliz dilinin yarı sözləri, franslı sözləri, nəbə onun ki, yunanlan, onun ki, bu bilində. Bu qəbahət deyək ki, bizdə söz alaq, qorf müyəq, yəni hansı söz, demlə, mədələ o sünni şəkirləri kətirirlər, label, birinci label, ikinci label, mən səviyəm və label mənə qəzirlər. Bunu demrəm. Yəni, məsələn, kreativlik keçti, kreativ, hüquq pasportaldır, qəbul olundur. Elə sözlər var. Soq, yəni problemlərimizi bu bir saatdə ifadələmək mümkün deyir. Dilçilik, inusutunda mən alimləri cəuələn, profesor, disertasiyalar yazılı, tamamilə absur, biabırsılı, 5 manat oradan, buradan alma xadrinə, sonra tanımış özün, profesor sahir, iddiasiyaya irad tutur. Sən nəyə görə təhlilə vəznə analiz yazmısa? Bizim dilimizdə təhlil ola ola, sən niyə analiz sözünü işlətməsə? Pişir və el nəyə görə, nəyə ona irad tutur? Sənin disertasiyaya redaktiyaya ehtiyazı var. Cətir mənə min manat verin, yəni bu qədər düşük-düşük işlərinə məşhul olmaq, nə demək? Yəni birinci biz mənəbiyyətdən başlamalıya, mənəbiyyət başla il də var, həyat da var, yəni hər şey var. Biz ondan əsas şey qoymuş oyana başlamışım, ayaq ilməti göstəri, o ay, dilimiz əldən gedir, ə qoymu onu beləyəliyək, dilimiz əldən gedmir, qanunumuz əldən gedir, ədalakımız əldən gedir, mənəriyyatımız əldən gedir. Düzgünlüyü, dürüstlüyü, o istiqamətdə bəz o muharbər qəhramalıq göstərsən, onda biz nəyəsən ayrı olabilərik? Çox əşəkdir ediriz mənim. Şarjımız da bunlar. Dər bəyin maraqlı bir şey yazıb, gerçəyədən bazar vacanda çox ciddi problemi var, ediriz mənim. Yəni bizim keyniki ilüqətimiz çox böyük məhdur. Aftanabil ustalarında ümumiyət ana dilimizdə olan, heç bir söz istifadə olalım. Bəyin, eləmdər bəyli yazıb, bütün keçmə sözlər var, razdat qana, tiyagan necə tərzum edək, bəkə yox, onların təbii ki, azərbaycan türkçəsində qarşılı sözləri var. Yətta, Türkiyə türkçəsində hamsı var. Mən görmüşəm soruşmuşamdır. Yəni kim təqdim eləməldi? Nə bilim, şarabı oy, nə, nə, hara gelirsən, eyni sözlərdir. Bak, bu problemlər bu problemlərlə bağlı, mən istəyərdim ki, hər kəlimləndə bir çağrış eləyək ki, bu problemi kim həll etməldi? Yəni ki, ediriz mənim, deyəcək ki, təbii ki, akademiya bu məsələdə vakamativliyə eləməldi, önə düşmədik. Yəni, akademiyanın istəyi var mı? Bu istəyi, bu istəyi deyiləyə, akademi onların dədəsinin akademiası deyil ki, dövlət qurumudu, nə də yəni istəmin? Nə də istəm isəm çıxıcı? Sən bura cəhəb isəm rüşvet alma qanıza? Cələm isəm bura dövlətdən yazılsan, ki, mənə 2 milyon pull lazım, 5 milyon pull lazım, o pullu silip xərsləmələsəm, silbə qoymağsan, ortada da dediyiz kimi, nə bir düzəm mələlə bir xaydağlı, əsər təvcum eləmisi, nə də bir şey? Hətçinə yox deyə ortada. Bak, onu planlaşdırırlar dövlətdən və sahət tələbu olur. Dediyiz, o aftamabil tərmirləri, nə biləm, təlsilik tərmirləri, yəni tərmirləri, luvəti yılıçılır bir yerə məsələm, bir ilərzində bu iş görülməlidir, təhvil verilməlidir. Dədə çababat deyisiz. Hər bir sanayi ilə bağlı, terminologiya, əzi xanımın tekliflərdə işidək, əzi xanımın tekliflərdə işidək, son dura sonda yenə işidəcik. Mən əsində vədə dediyim fikir təkrar eləyəcəm. Mən fikirləşirəm ki, eğer maşın qayrı maçısa aftama bir sanayi edisə, bu sahəylə məşqo olan, mütəxəssislər, eğer yeni termin yaradılma alısa yeni terminə onlar getirməlidir. Və çünki onlar daha çox istifadə elədikcə yayqınlıq o şəkirdə qazım alıcaq. Diyək ki, elimlər akademiyası və yaxud hansı bir institut oturub bir terminlər lüqətə hazırlayabilər. Amma o sözlər istifadə olunmayacaqsa, pasif şəkirdə qalacaqsa, bu dilə bir tölfə olacaq belə bir şey iddia edə bilmərik. Yəni, bilirsiniz ki, məsələn, türkiyədə də, türk dil qurumunun məyən dövürlərdə bir türk cəlləşmə cərəyanında çoxu su yeni sözlər yaradıldı və o sözlərin bir hissəsi hiç tutmadı, istifadə olunmadı. Hansılar daha çox istifadə olundu. Elim dünyasında diyək ki, təhsü dünyasında özünə yir tapan sözlər daha çox istifadə olunmağa başladı, daha çox tuttu. Tirminalogyə baxmından bugünələ qarşılaştığımız bir məsələ var idi, bir matral iş diyərkən, yə ki, İngilizçədə səhvistadə deyə bir ifadə var. Baxdıq ki, belə bu öz-öyrənmə deməydi. Və, türkə-türkçəsində də bu şəkildi istifadə olunur. Mən, girdi VTP-dəyə giriq, baxdıq ki, belə, azərbaycan dilində öz-öyrənmə deyə keçib bu söz. Yəni, bir terminolaraf, təhsil irtiraturaf terminologiasına bu söz dəxil oldu. Çünki, o, bilirsiniz, mütəxəssiz tam olaraq ifadə irtiyi terminlə arqasında deyənan mənağını daha yaxşı müəyyənləşdirə bilir. Onun istifadə yerini daha yaxşı müəyyənləşdirə bilir. Ona görəmən fikrimcə gəl bütün sahelə rüzər mütəxəssizlər məsir elmin naliyyətlərini azərbaycan elminə qazandırmaq və yanaşı o ifadələrin də azərbaycan tükçəsində qazandırmağıdır ki, dilimin zənginləşsidir. Yol buradan gedir, yoxsa akademe də oturuk terminlər hazırlayacaq var. Bu terminlər istifadə olunacaq, bu daha dolaylı bir yol kimi gəlirəmənə en yaxşı yol, daha sürətli yol hərənin öz sahəsi ictisası üzrə öz dilini zənginləşdirəməsində qidmət etməsində görürəm. Də, zəxanım mən akademiya da düməli nülüqət yaradılması terminlər yaradılması yadma yaxın aylarda doğuşan məsələsini sağldı yəgin edirəsin məlidim xatırlı yer oldu. Yox, bunlar bu əslində akademiyaanın istiqaməti elmi təlqüqat instituqlarından ibarət. Yəni, bəlçəsiz realda doğuşanla məşquuldular ya filan bu anlamda demədim. Yədim, yəni ki işin həcmi bəli olur. Yəni, doğuşanı necə səsləndirilmək? Yəni, bu var idi. Sədə bunun üzərində yox yeni terminləri yaratma doğuşan ətrafında. Bu, terminlər tərtib eləməkdəyin. O özləndən termin yaradanmaz var. Yəni, orada 10.000 işçi var idi. Yəni, böldürlər eləm və təhsinlə azirliyin. O, təxniki təbiyyət elimlərini. 10.000 işçi kontincentu olan bir yəni böyük bir qurum, nəhenç qurum buydu bu? Yəni, bunlar istənilən səhədər nə ki, terminalı hocaya hər şey hazırlayabilərdən? Bəsələn, taq çorda tib üzrə terminlərimiz cədib deməyəcə edici ancaq bunu hər çimlər hazırlasın. Bəs, bu akademiya da o instut var. Əcər o tib binan bağlı, botani kaynan bağlı, fiz kaynan bağlı varsa, bunlar yeri cələndə əzam olunlar. Məsələn, cəd bərisiliyə cəd nəbəli maşın qarma sənayesində səncət sənə, sən əzam eləyilik mütəxəsisi, məsələn, sən qoş eləmişsə, səncədəsən, məsələn, taq çi aviyasiya laq belə zab oldu varsa, aviyasiya zab oldu, orda öyrənməli sən. Bələ yıxıb tədqatı bu deməkdə, yıxıb cətlət bələm. Burada onu tam mər şəkçində təqdim eləmərsən, son onun dəyanızaq yeri akademiya olmalı, amma cəyallıqda akademiya o funksiyon yerinə yətirmir. İndi bu, başqa bir məsələdi. İndi bu, onun taq çi iş görməməsi, yəni aqsaması, cəridə qalması, bu tamam ayrı bir şeydə, amma onun əslində təinatı akademiya budur. Akademiya daha belə hansının fölgün də dayanan bir urum olmalıdır. Bələ. Bütün dünyada məsələn belə, məsələn, şərq ölkələrin də adi bir sözü dələşmək üçün misir, ərab dili akademiya əslava. İlk də sözü dələşmək üçün, bu bütün akademiya ışıq qərar və yətlə. Amma bizdə akademiklər 2004-ci də dedilər metafora yazılsın, sonra üstündən 5 il çətinə sonra metafor, sonra yenə metafora. Nə biləm? Nə biləm? Sonu da neyini yeş? Bələlər dedik ki, oğullar pafrostu, oğullar papur izindir. Nəcə qoğuruya? Nəcə yəni demək? Mən sənətin məllimlikdə və yaxudun məllifəm qramatika yazmışam, qul almışam o müqabilində, demişim, mən üzərməcə. Sabah orada ətibarsızlıq yarananda böyük səhvlər ort yasanda çaba firməriyəm. Nəcə yəni məllət çaba? Nəcə yəni eləyirlər cəzə yox, qanun verəcdikdə elə biləm sanki cəzə də nəzərdə tutulma yox. İstəlihlərin eləyirlər. Vizdan məsələsi deyil, vizdan yoxdur. Deməl nəyinə məli lazımdır? Cəzə tədvü gələməli lazımdır? Sən dövlətin fulun yəcəksən əvəzində də millətin mənəviyatını mən də durub baxıcaq. Onda dövlət əl dən cədirə. Onda əslimənə də biz uduzuruz. Mən heçlə, mən yenə də cətirbizxaram ki, o adamlar məhsuliyyəti dərkiləm əldi. Ən ağzından ya öhdəsini götürməm əldi. Yə də yazıb ki, mənə məsələn, filan qədər verin, əllimi verin, mən bu işi görəcəyəm, bu işləri yətirəcəm üçəlməl qayıdada. Və yətirmirəm. Şorunu yıram, millətin evini də yıxıram. Mənə də həsini eləmirəm. Bu oğlumu sağlıdır, yədirəm. Eynə bu akadem şəbəşə kimi də. Bələ, bu soqdur. Yenə də çəkirəm. İdris Məliləmi, İzəxan'ın gündə zaman-zaman bu problemiyim. Yəni soydaşlarımızın dil problemi elərinə bağlı qaldırırdıq. Bu dinə də bir zamana gəlir, artıq uzeyi də belə dil ilə bağlı problemi yaşıyorum. Mən bunu həm İzəxan'ın, həm İdris Bey, hətta inkar etsələr beləmən gördüklərimi deyirəm. Azərbaycanın qüzeyində dilimizdən bağlı problemi yaşırıq. Niyə problemi yaşırıq? Məşdəblər problemi dedik. Yenə deyirəm. İstələn şəqs, istələn dildə okuyabilər. Mən tərəftə arayam ki, dövlət mükəlləf deyir özgəl dilində məşdə pul ayırsın. İndi, güney azərbaycanda biz deyirik ki soydaşlarımızın ana dilində məşdəbi yoxdur. Biz elə bir zamana də ölkə prezidenti güneydəkilərə soy mesaj verirdik ki, baxın orda ana dilimize məşdəbi yoxdur. Bəs, özü ölkəmizdə də ciddi problemi yaranır. İzələn bağlı. Sokara mənim yaxın qoğumum gətti dedilər sən xarici bilirsənmı dedim, məhendi isəm öz vətəlində sokar dövlət şirkətidir. Eyni zamanda diyər mədəniyyət nazirləyinin rədorlarında, nəruçcadan, niyə azərbaycanda yacılar birləyində adlı yazıblar. Ana dil mükəmməl bilməl deyirlər. Bunlar hamsı şərtdir. Şərtdir və mən düşünürəm ki, və alim Çinli vəzifəni yerini yətirdiyi kimi? Dövlət babada öz Çinli vəzifəni yerini yətirməlidir. Və təşəqdür eləyərək Büyünki canlı yayımı bura da sona çatdırır. Mən sonun çox dəyərli bizim rulu şahı olsun diyək. 1998-ci iblər də güldən köşdür. Böyə alimimiz Məmə Təhz-i İxtabının bir ana dilimizdən bağlı çox gəzəl bir şehri var. Deyir ki, bir də anam ağab ki, yox yox öyrəttir şarlıqda mənə haq ki, yox. Faslinin ana dilimizin üzərində o basqla bilində bir xaldıncı də yazıb bu şehri. İlk dəfəki çöre verdim, dəlində mənə düzdağın ən əməşdağın demədim. Çox uzun şehrin mənizləcələrləm ki, o şehrin müklək tabun okuyun. Bu, dilə olan sevgini düşsəh sevədə göstərir. Ruh şahı da olsun, bugün Məhəmə Təhz-i İxtabının də anam yaşayan soyləşlərinize da sayıq və sevgilərimizi bura da gündəriq. Və təbii ki, şehrimizin sonunda qardaş Türkiyədə həyatını itirən, yenə də dünən həyatını itirənlər oldu. On milyarlı insanın ən rəhmətdir, yək onlara və qardaş Türkiyəmizin baş sağ olsun, deyik. Çox təşəkürlər, bir daha Dünya Anadili günü qutlu olsun. Dələ alimlərmizə sayıq və sevgilərlə, buyun ki, canlı yaymını sona çaktırır. Çox sağ olun, dəlizləyicilər, sonunda xarşı eləm əfiri paylaşın, bəyənin ki, daha geniş adutoriya fikələrini çatsın. Tanrı və təhəlimizi, tanrı çox sağ olun. Sağ olun.