 Savam dəyəli dinləyicilər, bir müddətlik faasədən sonra yenidən efirdəyik, yaranmış və həllə də davam etməkdə olan maddi problemlə ruzbatından verilişin yaymını təxilə salmalı olmuşdur. İnanırıq ki, yazın ki, oxuyaq verilişinin davam etməsini isteyənlərin çöməkliyi ilə bu problemlərin öhtəsindən gələcək və verilişimize davam edə biləcək. Bu dəfədə maraqlı bir yazı ilə sizin qarşınızdayır. Dinləyin və dinlədin. Bir zamanlar, hər ətəlbəli çillərində böyük Rus şahirə neqrasovun, sən şahir olmay bilərsən, vaaçın vətəndə çolmaq borcundur. Sözlərinə oxumuşdun. Bu sözlərin dəyərinə o zaman yitərincə qəbul edə bilmirdik və düşünüyordur ki, bu, savet vətənnibizlərə sevdirmək üçün bir vasitədir. Zaman keşdik sə və biz müstəqilliş uğrunda mübarizəyə başladığı da, ziyallarımızın bu mücadədə müxtəlif xaraktir xususiyyətlərinin. İstər mənfi, istərsə də müsbət şahidi olduqca bir həqiqəti aydın olaraq dərk ettik ki, elə insanda ən böyük çeyfiyyət onun vətəndəş olmaq bəzarlığındadır. Əslində vətən sevgisi də vətəna bağlıq hissi də bu məsuliyyəti insanın dərk etməsindən başlayır. Yenə bir dissidin Rus şahirinin misralarını xatırlayıram, mən vətəni sevmək istəyirəm. Lakin buna imkan vermirlər, təsirli və ağrı dolu bir ətrafdır. Vətəni sevmək nəylə ölçülür? Bu ölçüləri düzgün qiymətləndirən olub mu? Əslində müxtəlik formalarda aşsarlansa da, məzmun ətibarı ilə vətən sevgisi bütün xalqlarda eynidir. Azərbaycanın görkəmlik dövlət xadimi Məhəmət əmin rəsul zada yazırdı. Belizqallarca yammağ, dağılmağ, ölmək, qərq olmağ, amansız düşmənin rəhemsiz həmrələrinə məruz qalmağ. Bunlar hamsı, məməkəti müdafiəsiz bir suretdə düşməni təslim etməkdən uludur. İlkindir birincidir. Bu çiç gitəli, fəqət böyüş qəlbli millətin düzduru işte budur. Vətəni yorumda ölmək var, dönmək yoxdur. Vətəni sevgi hissi ilə yaşayıp sözün əqiqi mənasında ziyalı olmağ soq mürət cəbişdir. Bir siyasəsi tanışım, çəsmiş səhvlərinin fərqinə varmadan, anlamınam ki, xalqın məni nə? Nə dəstəkləmir? Deyə şikayət edirdi, xalqın inamını qazanmaq və onu qoruyub saxlamaq, olduğu cəsətin bir məsələdir. Azərbaycanın ziyalı mədindəti tarixinə diqqət yedirib heyrət edizi faqlara raskəlirik. Ya millət yolunda özünü fəda edip o müvqeye ucalacaqsan ya da əsə ziyalı kimi qəbul edilməyə cəksən, bu bir həqiqəttir. Baxım mirzifətəli ahundu va, həsənbəyi zərdabiyə, əlimərdən və topçu başu va, əlibəh Hüseynzadəya, əhmət aholuna, məhəməd əmin rəsulzadəya və digərlərinə. Hələ mən onu demirəm ki, vətən üçün özünü həqiqi mənada fəda edən bu şəxsiyyətlərin hizbirinin məzarını Azərbaycana getirməmişik. Əlibəh Hüseynzadə kimi bir fikir nəhenci, məhəməd əmin rəsulzadənin böyüklüğünü ətraf etməyi də bazarın bu sözləri yazmırdı mı? Siz Azərbaycanın ən böhranı zamanlarında fəal bir müzahid svəti ilə çalışsınız, bir çox mühüm hadisələri yaxınlan gördünüz, müxtəlif səryanların isərisində olduğunuz və sərgüzəklərlə doğlu bir həyat yaşadınız. Əlibəh Hüseynzadənin bu səmimi sözləri ortalığa ziyalı olmaqın, əsilbətən sevgizə sahib olmanın formulunu verir. Ələ bu yanaşmanın digər təzahürünü Həsənbəy Zəhərdabinin talihində də görürük. Ərməni təşkilatlanır, Yehudi təşkilatlanır, Rus təşkilatlanır, bir cəridə qalan bizim müsəlman toplumudur. 1872-i ildə müsəlman xeyriyyə zəmiyyətini yaradan bölgələrimizi qarış qarış cəzib insanları birliyə, maalifə, elmət sahıran bunurani insana kimdə səç oldu? Özü sonradan yazırdı ki, insanlarımızı bir araya getirmək məqsədi ilə aşdıqım, o qəltanlı dəftəri bağlayıb bir çənara qoydum. Millətə sabat, bilik yeni düşüncə vəlmək isteyən yüksək Avrupa təhsilili Ahməd Ahıoğullu təhkil edib elə vəziyyətə saldılar ki, sonunda faytanı qoyub, eva pardılar. Ziyalılarımızın bu azı talə məqamları təsiflər ki, həmişi onları izləyib və yine təsiflər ki, çox zaman toplum adi seyirci rolunda çıxış edib. Bir zamanlar qız qalasına bakıb təciblə bu qalanı tikan insanın adı məlum olmasa da o xoşbəxtdir. Çünki özündən sonra millətə ölməz bir abidə qoyub yedib deyən Üzeyir Hazıbəili el o dövürdə Leyli və Məzun operasını yazıb tariqdə əbədi yaşama xaqqını aldı. Üzeyir beyin vətəndaş mövqeyini araşdırıb, həmişə nümunə olacaq məqamlar tapmışam. Bahar rəqəmlərə 1920-ci ilə qədər 600-dən çox məqale yazıb nəşə edirən Üzeyir Hazıbəili savet hakimeti dövründə yalnız 48-ə qədər məqale yazdı və bununla da bu rejimi o qədərdə sevmədiyini bildirdi. Amma o bir iş deyətdi ki, bu onun millətə əvəssiz xilmət nə cəvrildi. Savet dövründə Üzeyir beyin bütün fəvaliyyətini Azərbaycan musikisinin yaşadılmasını həsrəddi. Yəni, Üzeyir beyin timsalında subut olundu ki, əsil ziyalı vətəni harda və nezə xilmət etməyi də bazarmalıdır. Parisə Azərbaycanı tanıtmaq üçün gədən və ağır mühazət həyatı yaşamağa məzbur olan qaldığı evin çirayasını bəzən verə bilməyən əlimərdən və topçübaşov şikayətlənmədən yalnız bir fikir söyləyərmiş. Yəgin ki, bir cümvətəndə bizi yədə salarlar. Əlimərdən və topçübaşovun irsini araşdıran bir xanım tədil qıqatcısı isə söyləyir ki, əlimərdən və topçübaşovun yaşadığı ünvanlara baxdıqsa gördüm ki, o həril şəhərin mərkəzindən kənarlarını doğru gedib yaşamaq məzbur yetində qalım. Çünki maddi imkanı şəhər mərkəzində yaşamaq imkanı verməyib. Anca əlimərdən və topçübaşov bir siyasətsi və ziyalı olaraq öz müvqeyini də geri çəkinməyib. Bir nisiə evvəl Azərbaycan mətubadında ziyalı necolma alır problemi müzaik edildikdə azın azalı faqlar qoyuldu ortalığı. Hətta bəzi tanınmış ziyallarımız deyirdi ki, bir şəx şahirdirse, yazısıdırsa onu cünah işləsə də bağışlama olar. Məmnun qaldıqın məqam oldu ki, məz kənz nəslə məxsus düşüncə adamları bu müvqeyə ciddi etiraz ettirilər. Fəmən gəlbə bir nəsil təvasının müxtəlif düşüncələr tartışmasının şahidi oldu. Belə görünürdü ki, çəsmiş nəsil hələ də səvet şuurundan xilas olabilmir. Elə, səvet insanı kimi də hadisələrə yanaşır. Yəlinəsil isə, səvet rejimin və qaydalarını görmədiyindən, başqa dəhərlərə sahibdir. Əslində, bizim bir toplum olarak ən ciddi problemimiz, cəmiyyətimizi səvet şuuru təsirindən xilas edə bilməməkimizdir. Belə bir statistikanda azı təsüf hissi ilə bildirirəm. Həsiablanıb ki, əgər çəsmiş səvet məmməkətlərin də ciddi islahatlar aparılmasa, 2045-ci iləkətər orada səvet şuurunun zələri xususiyyətləri qalacaq və insanlara problemlər yaratızar. Ziyalı olmaq, vətəndaş olmaq çox çətin və ağır bir işdir, anca bu dəhərlərə sahib olmadan yaşamağın da bir mənası yoxdur.