 Isang bahagin ng kasaysay ng Pilipinas na karaniwang hindi na ipapakita sa mga salaysay ay ang transisyon mula kilusang propaganda tungong revolusyon. Naipapabatid na mga historiador ang mga pangyayari at kahulugan ng kilusang propaganda o kilusang reforma nung ikalabing siyang na dantaon. Naipapabatid ang mga pangyayari at kahulugan ng revolusyon nagsimulanong 1892 at sumiklab ng 1896. Ngunit ang mga pagkakataon o mga kaganapan ng transisyon o pagtungo ng kilusang propaganda sa revolusyon ay hindi maliwanag na naipapabatid. Isang paraan para mapalitaw ang mga pagkakataon o kaganapan ito ay tingnan ang mga pagsusulatan ng mga propagandista. Sa paraang ito, maaaring makita sa kanilang mga liham, sa kanilang mga sulating ang naging takbo ng kanilang pagiisip sa huling yung to ng kilusang propaganda. Maaaring mapalitaw rin ng kanilang mga liham ang mesmong mga kaganapan nagbunsod ng naturan mga pagiisip. Ang mga pagkakataon nagsilbing mga hibla ng transisyon o pagtungo ng kanilang kamalayan mula sa propaganda tungo sa kamalayan sa revolusyon. Alalahali natin na ang kilusang propaganda o kilusang reforma ay sa diyang inisip at ginusto ng mga propagandista sa paniwalang ito ang magpapabuti ng kalagay ng Pilipinas sa ilahalim ng colonialismong ispanol. Ang kilusang propaganda ay isang kaisipan at pagkilos ng pagahangan para sa Pilipinas na maging provincia ng España. Monit paanoong napunta sa idea ng pag-revolution at paghiwalay ng Pilipinas sa España? Tingnan natin ng mga kaganapan nung panahong yun. Masarap ang simoy ng hangin sa Europa sa primavera o tag-sibol o sa English Spring, kaya-aigayang manglakad sa mga lansangan at liwasan, kaya ganda ng kapaligiran, sumisibul na mga dahon at bulaklak na mga puno at halaman. Monit noong mayo, uno. Labing walo, siyang naputisa, 1891 sa pagpasok ng España sa panahon ng tag-sibol. Lumiham si Dr. Jose Rizal kaya diodato areliano at ipinahayag ang kakaibang damdamin. Sa kanyang pagtanao sa pag-reretiro, sinabi niyang kailangan nanyang maghanap buhay at magtatag ng sarili. Ang Europa, sabi niya, ay mistu lang isang tapunan o lugar ng deportasyon. Hindi sinabi ni Rizal kong bakit? Ngunit sa panahong ito, nadaraman na na mga propagandista ang pagiging lubhang malayo ng Pilipinas sa walang patid na pagdating sa kanila ng malulungkot na mga balita na mga kaana at kababayan. Lalo na ng mga deportado, maraming napatapon sa ibadimang bahagin ng Apoloan. At si Rizal, na na sa Europa ay wala na mga magawa sa mga pangyayari sa Pilipinas. Ang sabi ni Rizal, sa bawat liham na dumarating dinadala ang bago at bago mga balita ng kasiraan na nagpapanatiling gising ang pagkamalay sa isang terror papularong. Nung panahong iton, ang kahuligan ng terror papular ay ang pag-revolution. Tulad ng terror ng revolusiyong frances na nag-anap noong 1789. May isang daang tauna ang nakalipas mula sa panahon ng kilosang propaganda. Totoong nagigising na ang kamalayan ng mga propagandista sa mga nangyayari sa Pilipinas, tulad na mga kaganapan sa Shenda ng Kalamba, sa Laguna, sa isang liham ni Lucia, kapating Rizal. Idi naing nito. Magbabalita ako sa inyo, sa iyo, ng tungkol dito sa ating bayang. Sigurong magdaranda ng puso mo, dahil sa kabulagan ng ating kababayan. Ngayon ay puro ang abuso, kaululan at ang despotismo ang nagahari. Aka laid muna lang kung pa paano ang mga nyayari, kung magpasyal sa kay ng karawahi ang mga katuwang ng praile, na sa bankito ang tenyente ng Guaya Civil at ang pangalamong tenyente ang pumaparoon sa praile. Kung may ipagutos sa Shenda, ang mga katuwang ng praile, ang Kapitan Huest de Pazpa ang pumaparoon sa Shenda. Ano pat bulok na bulok ngayon ang ating bayang? Yon ang sabi nilusiya. Mistu lang binuod nirisal ang kahulogan ng ganitong klasin ng mga liham na nakararating sa mga propagandista. Sa isa pang liham kanyang sinabi. Nakapanghihilakbut isalarawan ang kagimbal-gimbal na mga pangyayaring sinaksihan ang aking pamilya sa kalamba. Mga taong may sakit na pinalaya sa kanila mga tahanan. Buong mga pamilya na kinakailangan magpagabih sa kaparangan. Ipinagbawal pa na mga dominikanong. Ang iba pangtaong bayang na magpatuloy at magkandong sa mga sawim palat na ito. Anang risal sa kanyang liham. Lumitaong sa mga liham nilirisal at mga propagandista at ng kanilang mga ka-anak ang usapin ng Shenda ng kalamba. Pag-ari ito na mga paring dominikanong. At pinangangasiwaan ng pamilyang risal bilang mga inkilino. At sinasaka naman na mga kababayang taga kalamba. Ipinapakita na mga liham ang mga pangyayari sa kalamba na isa sa mga kaganapan na pinagmulan ng pagguho ng pagasa sa reforma. At pagtungo na mga propagandista sa landas ng radical ng pagkilos. Oong ah, ang usapin kalamba ay lokal. Limitado lang sa isang bayang na sa isang lalawiga ng laguna. Gunit ang mga isyong pumutok sa sigalot o tonggaliyan sa lupa ay mga usapin pambayang tulad ng pagkawala ng mga lupain ng mga Pilipino at malawa kang deportasyon o pagkapatapong sa kanila sa kunsaan sa ang lugar sa Apuluan na malayo sa kanilang mga tirahan. Ang laban ng legal na mga taga kalamba, laban sa mga paring dominigano, tongku sa pagtataas ng renta sa asyenda at mispong pagbamayari na mga lupain ng asyenda ay tinoos neresal sa isa pangdiham. Ang dulong usapin, ang ultimo usapin sa litigasyon ito ay may kabuluhang legal. Hindi maaaring patunayan na mga private ang pagaari nila sa mga lupain sa kalamba. Ngunit, hindi rin maaaring patunayan ng mga kababaya natin ang karapatan ng lasalupa. Ang realidad ay iao nangyarin katotohanan sa kasaisaya natin ng pagpapaupa sa lupa at ang kakitiran ng batayan ng batas na nagpapahing tulot sa magkabilang paning na magpetisyon sa usgado. Una para sa pagpapalikas na mga umuupa kong hindi sila makabayad at ikalawa para sa pagpapasya sa pag-aaringat ng mga lupa. Ang ibig sabihin neresal at nang kanilang abugadong si Felipe Buen Camino makabuluhan ng komplikasyong legal sa labanan sa asyenda ng kalamba. Unang-una ang mga lupain ito'y inangkin na mga prilye sa mga sinaunang nagsakan ito sa kalagayan na wala pang malaya mga ito sa usapin ng legalidad ng pag-aari ng lupa dahil ito'y pinatao ng pananakop ng Hispanya sa Pilipinas. Ikalawa, arbitrario o sapilitan at labis-labis ang pagkaltas ng renta at iba pang buwis na lagpas sa kakayanan ng mga ngungupahan. Wag nangbangitin ang katunayan na silang mismo mga nagsasaka ang nagukul ng hirap at sa lapi sa pagpapaunlan ng lupain. At pangatlo, dahil sa di maliwanag nabatayan ng pagmamayari sa mga lupain, ang mga korporasyong religioso tulad ng mga dominicano ay nagangkin ng di mating kalang kapangyarihang magpalikas o magpalayas ng mga ngungupahan sa asyenda kung sila'y tumuto sa pagkataas ng renta sa visa at sa tulong ng mga ahensyang legal ng gobyernong kolonyan. Ang kabuluhan ng komplikasyong legal sa labanang na mga tagakalamba na mga asenderong dominicano ay maaaring nagsimulang magliwanag sa kamalayan ng mga propagandista, isang malaking impas o walang makagalaw ang naging tunguhin at hangtungan ng naturan labanang legal na ang impas na ito ay naging impas rin sa pagahangad ng reforma mula sa España. Ibig sabihin mukhang hindi talaga makakasulong ang pagahangad ng reforma mula sa España. Paano nga naman makikipagtuos sa legal na batayan ng pagmamayari ng mga lupain, kung ang buong kapuluhan ng Pilipinas ay inangkin ng conquista at dahas? Ibig sabihin ang legalidad na ito ay lik halaman ng pananakop. Ang totooang mayari ay ang mga sinakop na nga wala ng napangyarihan sa mga lupain, ngunit siya talagang mayari ng mga lupain. Ganyong din paano naman makikipagtuos sa legal na batayan ng deportasyon o pagkapatapon sa mga Pilipino? Kuan talagang usapin ay ipinagtatanggul ng España ang pananatiri nito sa Pilipinas sa pamamagitan ng mismo ng conquista? Ano tanuman, malaki talaga ang kapuluhan ng Pangayaring Kalamba sa tinumo ng kilosang propaganda? Mula sa mga liham na mga propagandista? Makikitang nasira ang basehang assimilasyon na tinutan tungan ng kilosang reforma? Ibig sabihin, ahangarimo pa bang maging provincia ng España ang Pilipinas? Ayong keresal, wag isandalang bayan sa pader. Ngunit sa impas na nangyari sa komplikasyong legal sa labanan sa Shenda ng Kalamba, at sa mga nangyaring deportasyon sa buong kapuluhan na itulak ang mga propagandista sa hanggana ng legalidad ng kanilang pakikibaka. Lumalabas na walang katuturan ang pagahangan ng reforma? Bakit magahangan ng reforma sa pamahala ang naglukluk lamang, nag-invento lamang ng legalidad, batay sa pagangkin ng hindi naman sa kanya? Bakit mo hahangarin na maging provincia ng isang kahariyan na hindi naman dapat nariyan sa iyong lupain? Biroin mo nga naman, nagpasya ang hukuman ng polonyal na rahimen sa laguna, laban sa mga taong sila talaga naman may ari ng mga lupain, mula pa sa kanilang mga ninunok. Ipinatapong pa sila mula sa sarili lang bayang tinubuan sa kunsaan sa ang lugar sa kapuluhan. Kayak kung nakasalig o nakabatay lamang ang pagtatamasan ng karapatang politikal sa polonyal na batas, nagluklok ng barahas na conquista, paano pang may tatanghal sa parlementaryo, sa dambanang parlementaryo ng Cortez, ang mga karapatan na mga injo ng pantay sa kolonisador. Umabot na sa sokdulan ang idiyan ng assimilasyon at reforma, lalong lumaganap ang filibusterismo na gumatong pa sa higit na mga deportasyon at pagpapatapong. Ang kalagayan ng bayan na binuod ng Pangayaring Kalamba, ang pinagbukalan ang pinagsimulan ng pagpijit ng ka-isipan ng mga propagandista mula sa pananatili sa Europa tungong pagbabalik sa bayan. Ipinahayag ng ilang propagandista na ituloy ang propaganda sa Pilipinas. Ngunit ang nangyari, tuloyan ang nagbago ang perspektiba ng mga propagandista. Pumihit na ang ka-isipan nila mula sa reforma tungo sa idiyan ng revolusyon. Nong 1889 nagbabala na si Rizal. Ang sabi niya, sige, gumawa pa sila na mga pangabuso, magkaroon pa na mga pagpapakulong, pagpapatapon, pamamash lang. Mabuti nga, katuparan sa Tadahana. Ang mga kalupitan at kasakiman ni Naluwis 14-15 ay nanggatid ng revolusyon. Kung ang mga mamamayan ay ipatapon, mabuti nga, dahil sa mga islang silay mapagtapunan, may papalaganap nila ang kanalang mga idiya at makapagsasagawa sila ng propaganda. Noon taong ding yun, masaman na rin ang pagtataya ni Antonio Luna sa pusibilidad ng pagtatagumpay ng kilosang propaganda. Ang sabi niya, sagan ang akin, hindi ka panipaniwala ang magahain ng mga espanol sa atin ng mga karapatan at kalaya ang kanilang tinatamasang. Ang mga karapatan ay para sa kanilang. Ang mga obligasyon ay para sa atin. Pagdating ng 1891 sa isa pangliham, sumula si Rizal sa mga kapwa propagandisa at sa kaunaunahang pagkakataon sa Wicang Tagalog. Kung ang inaasahan ng ating mga kababayan ay tayo rito sa España, ay tuto silang namamali. Ako'y ayaw magdaya sa kaninuman. Kung walang salapi ay wala tayong malaking magagawa. Ang ating may tutulong sa kanila ay ang ating buhay sa ating bayang. Yaw ang kamali anang lahat na tayo yung makakatulong dito sa Malayo ay salang-salaman din. Ang gamot ay dapat ilapit sa may sakit. Dangan at di ko ibigpa ikliin ang buhay ng aking mga magula, di ako sana umalis sa Pilipinas anong mangyari. Yaw ang limang buwan na itinerikaw sa kalamba, ay isang halimbawang buhay, isang librong magaling na dilalo sa Noli-Metangere. Ang parang napaglalabanan ay ang Pilipinas, doon tayo dapat magtagpok. Ipalayo ng Dios na wag mamatay ang aking mga magulang at muling makikitanin ninyo ako sa ating bayang. Doon tayo magtutulong-tulong, doon tayo sama-sama magdusa o magtagumpay kayak. Ang karamihan ng mga kababayan sa yung mga bayang ay takot dahil layo sila sa sunong at matapang lamang habang layo sa Panganim at nasa payapang bayang. Wag umasa ang Pilipinas, umasa sa sariling lakas. Yanong sinabi neresal. At tulag na sinabi ko ay sa kauna-una ang pagkakataon sa Wicang Tagalog. Buhay sa bayang, ito na ang perspektiva pagbabalik sa bayang at pagtuhu na sa isang bagong perspektiva ng pagkilos. Noon taong dingyon eminongkahin ng Grasiano Lopez Haina kay Jose Maria Basa na makipagusap sa mga mayayaman sa Maynila ukul sa pagpapatakbo na isang pahayagan sa ilalim ng isang Revolucionariang Partido. Human, sa kanyang pamantayan wala ng makukuha ang Pilipinas liban sa Revolucion. Hindi na lalayo ang iniisip ni Edelberto Evangelista. Hinimok na sarisal na isabuhay na ang anumang idea ng pag-organisa laban sa gobierno. Ang sabi niya ang ibig kong sabihi isang club Revolucionario. Hindi bat ang mga separatista ng Cuba ay mayroon ito. Hindi bat ang mga progresista ng España ay mayroon din. Ang mga piraso ng Salaisay na nailahad ko hango sa mga liham na mga propagandista ay halimbawang mga hibla na mga kagana pang nang papakita ng transisyon ng kaisipan ng reforma tungo sa kaisipan ng Revolucion. Mungkahi kong tawagin itong panahon ng kalamba. Ito ay panahon ng pagsusuri ng mga propagandista sa katuturan ng kanilang kilo sa reforma mula sa mga kaganapan sa kalamba. Ang laban ng legal sa usapin ng pag-aari ng mga lupa-in sa kalamba at ang mga pagpapatapon o deportasyong isinagawa ng Rejenmeng Espanyol upang parosahan ang mga tumutul sa pagkataas ng renta sa lupa. Itong panahon ito ren na aking iminong mungkahi ay panahon ng pagtoklas ng mga propagandista sa hangganan ng pagahangan at pagkilos para sa reforma at assimilasyon ng España sa Pilipinas. Ito ay panahon din ng transisyon ng mga propagandista mula sa idea ng reforma tungo sa idea ng Revolucion na nagsimula sa hakbang na lisani na nila ng España at magbalik na sa Pilipinas para dito isagawa ang pagkilos at pagbabago. Sa historiografia ng Revolusiyong Pilipino ang pagtoklas o pagtukoy sa isang tinatawagong panahon ng kalamba bilang isang transisyon ng kamalayan ng mga propagandista mula reforma tungong Revolusiyon ay mga aaring bumago sa tradisional na pagtrato sa Kinosang Propaganda. Ang Kinosang Propaganda ay hindi nagwakas na lamang at pinalitan ng Revolusiyon. Dumaan ito tumulay ang pagbabago ng kamalayan sa mismong utak at nangdamin ng mga propagandista na ganapang isang transisyon sa pag-iisip at pandama sa gitna ng pagtuos nila sa ibad ibang mga kaganapan. Isang panahon ng kalamba na naging tampok ang laban ng legal sa asyanda ng kalamba at umantong sa isang parliamentary impas bagay naman na sumalamin sa kabuan ng legal na paglaban sa rehingemeng kulon nyal. Ang kagiat na buongan ng transisyon ito ay ang pagkilalan ng mga propagandista sa isang nagdudumilat na katatuhanan hindi posible ang reforma. Sinunda din ito ng paggagising na bumalik na sabayan sa buhay sa bayan na doon magsama-sama mamatay o magtagumpay kaya pinakasokdulang hantungan ng transisyon ito ang pagtatatag nirisal ng Laliga, Filipina at Minabonifacio ng kataas-asaan kagalang galangang katipunan ng mga anak ng bayan na ang ahulugan ay makita ang tunay na ina sa lupang tinubuan kaya at inang bayan. Noong 1892 nanpahayag si Antonio Luna ng pinakamaliwanag na posisyon na mga propagandista sa mga pangyayari sa kalamba na nakapagbuod sa malali na epecto ng mga pangyayaring ito sa kanilang pananaw sa reforma mula sa España. Ang sabi ni Antonio Luna nalaman naming ang usaping kalamba at lahat ng mga pangyayaring at ganito ang aking iniyusik kina kailangan mag-organisa ngayon ang mga Pilipino sa ibang anyok upang maghandang ipaglaban ang kanilang mga karapatan kung kaling silay sa lakay ng dahas habang hindi pa naman iniiwa ng Madrid sa pagkat ang politikang ispanol noon ngayon at magpakailanman ay ang maghari sa pamamagitan ng dahas kami ito ang una nilang hakbang ay hindi magtiwala sa kanilang kolonya lubha silang nakatitiak dito kung kaya itinulak nito mag-a-class sinovales at sa ganung paran din magkaroon ng pagbabangon sa kadite kailangan ang propaganda ng assimilista ngunit higit na dapat maging aktivo ang separatista ang unay hindi matamok o kung ating matamok na halos imposible lalo tayong mapapasama ang practical na paraan ay maghanap ng mga tagapagpatuloy upang alisin ang pasanin sa balikat ang sabi pa ni Antonio doona pinalalawi ko kung gayon ang aking iniisip na dapat tayong sama-sama kumilos para sa kasarinlan maging mga apostoles upang humikayat ang mga tao at mangalap ng pondo ako nga ay babalik ng mainila at lagi kung isasaisip sa lahat ng aking pagkilos ang aking tungkulin bilang isang separatista sa mga sinabing ito ni Antonio doona dalawang malagang concept ang kanyang sinabi kakakatawon pwede mong sabieng siyang kumakatawan sa mga propagandista binanggit niya sa letang kasarinlan at alam natin hindi yan ang agenda ng kilosang reforma o propaganda pero ngayon pinakita ko sa inyo na mula doon sa pagahangan ng reforma kumantong doon sa idea ng kasarinlan at ang sabi niya nga sa kanyang mga ang aking tungkulin bilang isang separatista sa makatweb paghiwalay na talaga sa España ang hinantungan ng kilosang propaganda So ano ang halaga dito ng karanasanila sa Hacienda Calamba Dahil sa karanasanila sa Hacienda Calamba nakita nila na walang saisay na makipaglaban na ispañol sa larangang legal sa pagkatulad na nangyari sa Hacienda Calamba ipinasok nila sa hukuman ang kanilang hinaeng na hindi dapat sila mapaalis sa Hacienda sa pagkat sila naman ay talagang tagaroon sa mga lupaing ito pero papana mong mawapatunayan yan sa kalagay ang kolonyal ang legalidad ang nagtatakda yung mga nanakok kaya talagang lalabas dito na anumang laban ng legal ay walang saisay at ito ay mararamdaman nila sa ispaña nakikibaka rin kasi sila sa paraang legal magkakarundi ba nang saisayon katulad sa Hacienda Calamba mukang hindi rin yun manyayare na sila ay mabibigyan na mga hinihininila sa pagkat ang gusto na mga ispañol ay manatili at papahanong silang mananatili ay nagnagmula doon sa kanilang pananakop dito sa Pilipinas at yun ay hindi mo malalabanan sa balangkas ng legalidad kaya sa palagay ko nung nakita yan ng mga propagandista sa Karanasana nga Hacienda Calamba ito na ahudiat na anumang pakikibakong legal ay mawawalang saisay Dag-dag pa dito atunaya na kung kailan pa sila pumunta sa ispañol kung kailan pa sila dumulog sa ispañol ay lalong tumindi yung pagataki sa kanila ng mga ispañol at ang mismong tinamaanang ay ang pamilyang risal kaya ano pangahantungan ng kilosang propaganda pagwawakas paglalaho at pagtungo na sa isang masradikal na pagkilos at ito na nga mune bago dumating ang sa revoluson itinat pagbuna nila dalunan risal ang Laliga Filipina pero antunguhin na rin ito ay ang pagsasarili at ang pagtatatad ng isang bansa nahiwalay sa ispañol