 Salam deyirli dinləyicilər, yazın ki, o xiləl verilişə ifirdədir. Biz ərdəfə size bu veriliş fasəsi ilə ciddi, aktual, aydınlatma gücündü olan yazları təqdim etmək çalışırıq. Bizi dinləyələrin saycı azlıqı və çoxluğu deyil, onların diqqəti səsləndirdiğimiz yazları dinləyip analiz və müzakirə etmələr bizim üçün əhəmiyyətlidir. Hər birinize təşəkür edirəm. Bu gün sizin üçün səsləndirəcəyimiz yazı, o qədər və azıb yazlardan diki, diqqət almağınızı xaşa edirəm. Yazını size kisi ixtisarlı və iki buraq hoşumuza təqdim edəcək. İlniyin və sonra bu cünki Azerbaycanımızla müqaisələr aparır, nətcət sığaranır. Həylətə gələcəksiniz. Bu yazı sizi təkcə düşündürməyəcək. Bertol Brecht, Alman tiyatı nəzəriyətisi, şairi və dramaturgu. Həyqəti yazmağın 5 sətinliyi adlı yazsını o 1930-un zillərdə qalama alıb. Yazını dilmizə Ruslan kösərli çevri. Buyurun, yazını dinləyin. Tövürümüzdə yalan və cəharata qarşımlı barza parmağı, həyqəti yazmağı qətidmiş hər kəs, ən azı 5 sətinliyin ödəsindən gəlməldik. Həyqəti boğulun həyqəti qalama almaqı üçün iki növbədə zəsaret, həyqəti üstü bastırılmış həyqəti üzə çarmaq üçün ahıl, həyqəti silahı sevirə bilmək üçün bazarı bu silahı tətbiq edə biləcək adamları düzgün sesmək qabiliyəti və nəhayət həyqəti insanlar arasında yaymaqa ustalq tələp olunur. Həyqəti yazmaq despotik ölkə sakinləri olan yazıcılar üçün çox təhlükələdi. Hər sən doğma vətəndən qovulmuş və ya onu çöyünlük tərk etmiş, hətta burcaz yazadılar olan ölkələrin yazarları üçün də hissonlandır. Birinci, həyqəti yazmağa cəri olan cəsaret. Aydın dəki söhbət həyqəti yazmardan gedirsə, onun hər hansı şəkildə boğulması və ya təhrif edilməsi mevzu olabilməsi. Həyqəti yazan adam islənlən növ yanrəddidir. O, nə güzləri qarşısında başa ir, nə də zəyifləri aldadır. Güzləri başa yemək əlbət də çox sətindir. Hər sən, zəyifləri aldatmaq asan və sərfəlidir. Güzlərin gözündə düşmanət sevirmək şəxsir ifahı bilmərinə unutmaq deməkdir. Çünki, əllerinə düşən islənimkanda həqiqət çağrısını hər şeydən məhrum edip əzməyə, hətta öldürməyə çalışacaqlar. Güzlərin maraqınarına gəlim olan həyqəti yazma nəyin ki, mükafat müqafat? Əksinə, məhrumiyyətlər vədə etdiynlən bir çoxları təziqlərə tapcətirməyib gerizəkilir. Meydanda yalnız sarsılmaz dəyənət sahibləri qalır. Şöhrətik güzlərin sətirə altında axtarmayanlar, əksər hallarda onu həmişəlik itirməli olurlar. Əsahirətin sətləçliyi zamanlarda güzlərin adətən yüksə idellərdən dən vurur. Qalqın iradəsini zorlayanlar, çəlməbaşı xalqın iradəsindən anışırlar. Arxasında güzlərin mənafələri gizlənən sağrıslar cəmiyəti başına götürdüyü zaman, kütləni bürmüş eiforya qarşına çıxmaq, həyatın bəsi təyqətlərini yada savunmaq, onlarma ideyaları pərəm pərin etmək, cəsaret istəyir. Saadə insanları hədəfə alan irləns təbliğat, onları əsil həyatı rifahı-firabanlıq unudub, zülmə xilmət edən əfənk ideyaları uğru nəfədə karlıq etməyə səsləyən də, yəcağına ümud yeri həqiqət çarçıları olur. Onlar kütlərin cözünü öfürülmüş külü təmizləməli, təbliğat uyuşturutsun təsirindən aif malıdırlar. Kütlərin radyoları, qəzətləri cəhalət dokumu səfəndə, aydınlıqa qarşı hiiləcər üsullarla mübariza faranda, dünya bir təhsili mühumatlı əbəz etməyə, bəşəri dəyələri cözdən salmağa çalışanda, iləri çıxıb, dəyanın, demək çoxlarının cürəti satan iş deyil. Amma bunu müdləg etmək lazımdır və yaxşı ki, az saydı olsa da həqiqət çarçıları vardır. Mübarizədə məhlud durma düşənlərin, məhlubiyyətin gerçək səhəvləri barədə həqiqəti söyləməsi də təsərət tələbedir. Təqiqib olunan insanlar çox vaxt öz səhətlərinə görmək, dərk etmək qabibiyyətini itirirlər. Təqiqib olunanın gözündə şərin təzahiri, təqiqcilər isə şərin daşizləri kimi görünür, özlərini fəzlətli sanır və yaxınız buna görə təqiqib olunudurlarını düşünürlər. Amma onların xeyru onda mübarizəsi iflasa uğrayıb, deməli, zəif, yararsız tutarsız olmuştur. Həysab etmək olmaz ki, nəməklik yarışın təbiq hasəs olduğu kimi, zəhirlik də xeyrinüzü xəsəsidir. Belə yerdə mədlik tələbi onlara etraf etməyə, biz uduzduq, ona gəli yox ki, xeyrişi müdafə edirdik, əslə, biz uduzduq ona görə ki, zəhirlik. Həqiqəti yazan adam şövb həsiz ki, yalanla daim mübarizə parmaldır. Amma həqiqət, qəliyiniz, təmtəralı, müzərrət olmama aldır, Çüncü onu yalnız bir qapısı var, rasyonal düşünücə. Yalan isə instikləri, hisləri, ehtrasları hədəfə alır, onlara əsir götürməyə, ünətməyə çalışır. Ələ buna görə, yalan yalnız səhalət üzərindən boylana, yalnız həqiqəti dəfnətməklə öz məqsət nə varabirlər. Dəyəndə ki, bu adam həqiqəti söyləyir. Nəzərə tutulur ki, buna qədər bir çoxlarını danışlıqları yalan və yalanlaşılmazlıdır. Bak, bu adam isə doğru danışır. Yəni, nəsə bir həqi inkar olunmaz, praktik əhməti olan şeydən danışır. Yalanı əsaslandırmaq üçün, yüzlərlə qondarma dəlil ilə rəsürlə bilər. Fəqət, biricə aşaq empirik dəlil, onu altrist etmək üçün kifayətdir. Söz azazlığı nisbətən möhkən bərqara olmuş ölkələrdə, dünyanın eyibəzəldiklərinə, qaba gücün hakimətinə qarşı ümmü sözlə də şihrətlənmək, sağlam düşüncənin bir cümvürlə qalib cələcəini bəyin etmək və yüksəsarə tələbətmir. Amma bir çoxları özün eləparır, sanki bunlara qarşı toplulərə tuşlanmışdır. Hərçənd, tuşlanan sadizi təyatır durumudur. Onlar üçün həqiqət, gəlişi gözəl sözdən başqa bir şey deyildir. Rəqəmlərdə az qala dil açıb danışan, faqlarda haray salan həqiqətləri onlar niyəsi görə bilmirlər? Çünki bunun üçün çalışmaq, araşdırmaq, öznə zəhmət vermək lazımdır. Bu isə onları zəlbətmir. Zahirən, bu adamlar həqiqət aşı qəkim görünsələrdə əsində mühüməyəgətlərdən çox uzadırlar. Onlar bütün dünyaya qarşı tələblər irəli sürür, ədə alət tələbedir, hərçən, ədə alətin təmini üçün ümumi sözlərdən başqa həsin etmirlər. Əksinə, dünyanın ədə aləsizliyi fonunda yaranan qəlimətlərdən onlara diyaqlı tişələr satır. Bəlçə elə buna görə onların fəaliyyəti quru sözlərdən və ona kəsmir. İkincisi, həqiqəti dərkətməyə gərək olan ahu həqiqət hər yerdə boğulur, bu yüzden həqiqəti yazmağa xçətindir. Adamların əksələti belə hesab edir ki, həqiqəti yazıb yazma mağ. Bir tək insanın xarak derindən, yəni, zəsaretli olub olunmasından aslıdır. Unumla, insanlar həqiqəti yazmağın ikinci müşürlünü, həqiqəti axtarıq tapmağın çətin olduğunu nəzəri almalılar. Həqiqəti axtarıq tapmağa o qədərdasaq məsələ deyil. Hər şeydən əvvəl məhz hansı həqiqətlərdən danışmaq gərəkliyini aydınlaşdırmaq lazımdır. Məsələn, dünyanın bir soq ölkələrində despatik güvvələr hakimiyyətdə qalmağa, öz sərvətlərinə artırmaq və qoru-yubsaqlamaq üçün hər üzül haqsızlı gedirlər. Zamanı gələncə bunun partlaşa səhəb olacaqı, ölkərin aqibətinin sual altına düşürəcəyi bir həqiqətdir və tariqən sayısız dəfəvərizə suqut etmişdir. Bu həqiqəti dərk etmək üçün tariqdən məlumatlı olmaq, despatik hakimiyyətlərin qanlı imperiyaların niyə suqut etdiğini öğrenmək və gönümüzlə müqais edib nəccələr çıxarmak çifayətdir. Bir həqiqət də var ki, bütün despatlar başqaların aqibətini öyrənip onların suqutuna aparan səhələri təkrəl etməməyə çalışmaqla özlərini qoru-yə biləcəklərini zəndedirlər. Onlar umudurlar ki, yanlış yol həmişə yeni, əvvəllər görünməmiş idarı olunmaz vəziyyətlər vədidir, həçki mözünü bundan səhort edə bilməz. Farkı həqiqətlərdə var. Məsələn, stul oturmaq üçündü, yalış yəri qöydən yalır və sahir bu qəbildən, bir çox yazlılar məhz belə həqiqətlərdən anışırlar. Onlar batancəminin coərtəsində divarlara natura dən rəsim çəkən, rəstama bənziyyirlər. Belə yazlılar üçün bizim burada bəhs etdiyimiz problemlər aqdual deyil, cuman elə buna görə onların vizdanı çox sağ çiç görünür. Dünyanın ədaləsizliklərinə eğitinasız olan bu adamlar, zülmə məruz qalanların haraini eşitməzdən gələrək, sağ çiçə dəyanıq öz rəsimlərin çəkməkli məşhuldurlar. Öz davranışlarının mənasızlığı onlarda dərin pəsimizm doğrur ki, bu doğrara hisdə mənfəhsiz başa gəlmir. Bu pəsimizmin özünə doğuran həqiqət yalnız o adamlara ayağındır ki, kənada dəyanıq həmin rəstamları ve onların işini müşahid edirlər. Müşahidə onu göstərir ki, onların götür qoy ettik həqiqətlər, stul və yaqış həqiqətlərindən uzağa getmir. Yaqış irə göydən yaqır, və salam. Biz əşn edə bilməri. Dicər bir kategori yazsılar var ki, onlar mühüm həqiqətləri qalma alma istəyir. Ənə güzlərin qazəbindən nə də məhrumiyyətlərə düsar olmadan səkinir. Bununla belə mühüm həqiqətlərə varabilmirlər. Çünki bunun üçün zəruri biliklərə sahib deyirlər. Bu adamlar çöhnədən qalma balaqətli şuarların, ön yarıqların əsridir. Onların təsüründən həçir çıxabilmirlər. Dünyada baş verən proseslə belə adamlar üçün çox gəlizdi. Onlar lazım faqlar bilmir, hadisələr arasında sahəb alaqələrini görmirlər. Bir tək mərdana mühaçmələrlə işbitmir, gərəktir ki, biliklər əldə edip şəraviyyətə uyğum metodlardan istuad edəsən. İdim igyası dəyişikliklərin yaşandığı mühasır dövrdə yazı qalamı alan hərkəs, dialektikaya, məndiqə, iqzadi reallıqlara tariqa cərəyən cəbələ dolmalıdır. Əzmkarlı göstərməklə laxızımı bilikləri kitablardan və reyal həyətdən əxsətmək mümkündür. Daha sadı üsurlarla da bir çox həyqətləri haşirətmək nəsib olur. Onlar adətən böyük həyqətlərin detallarıdır. Onları toplayıb elimi metodlara təhlədərək, proseslərə çöşlü aydınlı qətirmək olar. Axtarışların məsurlar olmasu üçün metodlar düzgün səcilmərdir. Bu çox vazibdir. Əlbət dəli şeyləri var ki, onlarla xususi metodlar tətbiq etmədən hətta axtarmadan da qarşılaşırıq. Bəzi yazarlar, məs, belə xoşbəxtə sadıqlar ümid vəsləyir. Gündəliç xəbələri nəzərdən kətirməklə hansısa həyqətlərin mahiyyətini vardırların düşünürlər. Lakin nəzər alınmalıdır ki, mətbubatlı yer alan xəbər və məlumatlar yalanla dolu olur. Beləcə, xırdafakların dalınca düşən adamlar üç həyqətlərə yaxın düşə bilmir. Buna görə də öz publikasını, konkret təzahürlərlə bağlı doğul məlumatlandırmaq, nizə davranmalı olduğunu bildirmək imkanında olmurlar. Anca məsələ, təkpunla da bitmir. Həyqəti aşarlamak istəyədadı və yazmaq cəsaratı olan adamlar daha üç çətilliyin ötəsindən gəlməyəldirlər. Ardı növbəti vəlişimizdə.