 Laatste deel van Hoogstuk 8, van Willem Rode, deze liepevoxtopname behoort het publieke domijn, opname door Anna Simon, Willem Rode van Edie Heimans, Hoogstuk 8, Laatste deel. Een dag slechts bracht Willem in zijn oudershuis door, het is een dag van inig, hartelijk samen zijn. Ook van dal komt kijken, hij bekeek en betast de Willems boerenpak van alle kanten. Valt een kerel bij je geworden, je lijkt wel twintig, in plaats van zeventien jaar. En derf je zo alleen op reis gaan? Dat zou mijn jongen niet durven, zie je? En zo helemaal zonder geld. Hoofdschuddend ging van dal omheen, mompelend, wat is een mens zonder geld? Het scheiden viel zwaar, maar het moest, en alles schikten zich gelaten, hoewel met een bloedend hart in een lot. Willems moed en zelfvertrouwen, groot echter balzom in de wond, zo zelfs dat zijn vader, die tegenwoordig alles zo donker in zag, te midden der stormen, licht in de verte menen te bespuren, en niet twijfelde of zijn zoon zou eens in een veilige haven landen. Willem vertrak op dezelfde wijze als hij gekomen was. Eerst ging Rode op verkending uit, en toen er geen kapers op de kust bleek te zijn, verliet de vluchteling, voor dag en dauw, de ouderlijke woning. En het was hoogtijd, want in de loop van de dag scheelde een researcher met rode bakkerbaarden en grijsgroene ogen bij Rode aan en vroeg de meid te spreken. Daar Willem zijn gesprek met agent niet van stukje tot beetje verteld had, kon Emilia niet weten dat men de opgeschoten boeren jongen voor de vrijheid van de meid had gehouden. Zij antwoordde dan ook rondweg dat hij geen meid diende. Dan moet ik verzoeken u nog even lastig te mogen vallen, je vrouw, zei de man, en hij wenkte de agent die blijkbaar op dit teken gewacht had. Zonder Emilia's antwoord af te wachten, ging je de twee mannen naar boven om huiszoeking te doen. Al vonden ze hier en daar een veertje, de vogel bleek reedsgevlogen te zijn. Spijt en teleurstelling tekenen zich duidelijk op hun gelaten. De agent, niemand anders dan de boer van Willem's kaante, moppelde onophouderlijk neidig niets anders dan… Skobbejak, zo gladhakkig, zich voor een boer ruut te geven. De sukkel had zijn eigen domma het verraden. Hij had een researcher verteld dat bij Rode een meid diende welke een vrije had die een landsband van hem was. Ommiddelijk werd bij de buurtsecretaris geïnformeerd naar de naam van die dienstmeid, die onbewist als spion goede diensten zou kunnen bewijzen. En natuurlijk bleek het dat er geen meid diende, of dat ze te minste niet was aangegeven. De researcher kwam de zaak verdacht voor, en de slimheid van de agent, die hem nu zijn geheel gesprek mededeelde, in twijfeltrekkende, had hij voor lof gevraagd een onderzoek te mogen instellen. Terwijl de researcher op de hieling gevolgd door de agent, het huis als een bak doorsnuffelde, was Willem reeds ver te zoeken. Welgemoed, een vrolijk deuntje fluitend, stapte hij op de straatweg van Wageningen naar Arnhem voort. De trein had hem van het dorpje bij Amsterdam, waar hij instapte, tot Wageningen gevoerd. Vandaar liep er verschijtende wegen, en hij stond in twijfel welke weg te nemen. Een bepaald doel voor zijn reis had hij niet. Het aan het toevall overlatend sloeg hij de eerste weg de beste in. De spoorkostel had al zijn portemonnee reeds tamelijk platgemaakt, en naar zijn berekening zou hij, in die het nodig bleek, hoogstens nog een dag of vier op eigen kosten kunnen teren. Terhalve moest de groots de zuinigheid in acht genomen, en zo spoerig mogelijk geld verdiend, in plaats van uitgegeven worden. Wacht, er zit nog een cent los in zijn zak. Op de kleintjes passen, denkt Willem, die zullen we bij ons kapitaal voegen. Toch tot Willems verbazing schittert in plaats van een doffe, bronzen cent, een funkelnieuw gouden tientje in de stralen van de morgenson. Willem liet het van schrik, bijna uit de handen vallen. Hoe kon dat in zijn zak gekomen zijn? Een vergissing van de spoorwegbeamten was niet mogelijk. De vijf los de centen die hij terug ontvangen had, waren nog in zijn portemonnee. De gevoel van plotseling opwendende vrevel onverviel hem, en zijn verhoorlijk humeur leed er een ogenblik onder. Hij had immer stik was genoeg gezegd, dat hij geen geld van zijn ouders wilde aannemen. En nu had zijn vader, of zijn zuster, hem tegen zijn uitdrukkelijke wens, toch vanteer geld voorzien. Hij had grote lust het tientje in de sloten werpen. En zijn vader had nog wel gezegd, nu Willem, ik zal je niets opdringen. En had daarbij zo zondering geglimlacht, zo gij hem zinnig, en tevens zo pijnlijk. Willem herinnerde zich die glimlach, en nu, een dag later, werd hem de zinn ervan, eens klapsduidelijk. God, als ze eens geen reisgeld bezaten om mee te geven. Het hart komp hem ineen, zijn ouders leden geldgebrek. Daraan had hij nog nooit gedacht, en nu werd het hem plotseling duidelijk. Maar waarom getruerd? Voor het ogenblik kon hij er toch niets aan veranderen, en het zou immers beter worden als hij maar in zijn Australië was. Die hoopvolle toekomst lachtt hem tegen, en deed de jeugdgezwerver spoedig het treurige heden vergeten. Daar kind lag immer z'n goud maar voor het oprapen. Konden hem maar, Allah Jules Veren, in recht alleen door de aarde dringen, en bij de tegenvoeters uit de grond opreizen, in plaats van die lange bocht gebaan over de oppervlakte te beschrijven. Zijn ouders zouden enige jaren minder leiden, want dat ze leden, begreep Willem nu volkomen, ondanks de vrolijke gezichten die ze hem getoond hadden. Voor hen die in armoede geboren en getogen zijn, wordt deze een gesloten wond, waarop zij niet meer letten, die alleen schrijnt wanneer broodgebrek dreigt, en waarop ieder geldstuk pijnstillend werkt. Voor de verarmde rijke, beloed de wonde eeuwig, dien vergalt ze elk genot en maakt ze het leven tot een last. Willem draait het geldstuk in de vingers rond. Van wie kan het dan zijn? Eens klapt hij herinnerd hij zich, hoe Vandal zijn kleder betast had. Ja, het kan van de oude, een aal moest dus. Het bloed kookte Willem, en het tientje vloog door de lucht. Aan de overzijde van de sloot bleef het op een platte steen liggen en kaatste een zonnestraal naar Willems ogen terug. Hij bleef staan en sta er het blinkend muntstuk vanuit de verte aan. Het longte en lachte hem zo vriendelijk toe en scheen te spreken, weest dat niet zo dwaas, is niet elk geschenken aamoes. Het hart dat mij uw schonk is van zuiverder, beter goud dan ik. Ga je zou dat edele hart pijn doen, als het uw handelwijzer zag. Neem me mee, ik ben een steentje voor het gebouw van uw ouders geluk. Er kan aan tijd komen dat ik u voor de hongerdood behoeft. Beschouw me als geleend geld, dat je met interesse het zal teruggeven, als de fortuin u gunstig is. Een meesterlijke spon over de sloot, één terug en het tientje klonk, als bedankt het, tegen de weinige guldens in Willems beurs. Vijf minuten later was de onaangenaamde stemming verdwenen en weer gamde de lucht van zijn gezang. De bossen in de verte voegden er een echo bij. De vriendelijke landhuizen lachten hem toe. De leorikken stegen uit het gras, ook zij zongen mee, als verblijden ze zich in zijn moed, zijn zelfvertrouwen en zijn opgewektheid. Onder het voortgaan rijdt er bij Willem langzamerhand een plan voor de naast de toekomst. Hij zou eerst naar de hut in de schade terugkeren om de oude kranten en zijn vrouw haar wel te zeggen en polo te halen, dan over de rijnen en de Waal en langs de Maas naar het zuiden trekken. In de boerderijen langs de weg zijn diensten aanbieden en het zogeheel aan het toeval overlaatten waar hij kort of langer zou vertoeven. Hij was geheel zijn eigen meester. Niemand was er die tegenwerpingen maakte of zij een planner dorsbeoomde, maar ook niemand die hem raadgeven of op vergissingen opmerkzaam kon maken. Bij het aangename gevoel van onafhankelijkheid dat hem tot zelfstandig handelen noopte, kwam ook het minder aangename bewustzijn van de verantwoordelijkheid voor zijn daden. Het was niet voldoende plannen te maken. De hoofdzak was ze uit te voeren en de voels lagen ervan zoveel mogelijk te verzekeren. Het eerste en onbeertelijkste daar toe was voor het ogenblik een vertrouwbare en uitvoergekaard. In een boekwinkel ter Renkum schaf hij zich er een aan en bepaalde zo nauwkeurig mogelijk zijn weg, vastbesloten er alleen in geval van nood van af te wijken. Na met een geldersstoeterbrood dat hij in de winkel iets meren en een halve leverworst de inwendige mens versterkt te hebben, voorzog hij zich van een goede vooraat mondkost voor de reis, verkeerde Rijn en betoe de rucht toe en sloeg de weg in die door de trotsen, doorwertse en papendassen bossen naar het hardterveel je bevoert. Tegen de avond zag hij, nadat er reeds een poosje gedwaald had en in onzekerheid verkeerde, welke richting te volgen, een dunne rookwok boven een heuveltje opstijgen. Deze kon niet anders dan in de hut haar oorsprong vinden. Honden geblafd bevestigde zijn vermoeden. Reeds galopeerde Polohem tegemoet en sprong weinige ogenblikken later huilend en belafend tegen hem op. De bewoners van de hut altonen ze hun vreugde niet op zulke een luidruchtig gewijze als de hond, waarin even blijden als deze met Willems komst. Hoe vermoeid hij ook was van de afmattenen tocht over hoog en laag, men legte zich niet ter ruste, voordat aangekomen zijn wetervaarend de Amsterdam haar fijn had verteld. Een dag bleef hij nog de gast van de brave armen mensen. Vaarwel, zei Olde Jan bij het afscheid nemen en drukte krampachtig Willems vereelte hand tussen zijn eigen ontflees te handen. Vaarwel, men jongen, als we jou niet gehad hadden, waren we in de vergangen winter van kolde en gebrek omgekomen. De heer heeft jou eens uitverkooren om zijn wilddaden op aarde uit te voeren en het kan je nooit slecht in de wereld gaan. Je zult het ondervinden. Van nou af aan begeleiden je godsengelen op al je wegen. Valk Hansen zeiden niet. Ze veegte met haar voorschoot telkens en telkenswedig over de ogen. Het was zo rookrig in de hut. Jongen Jan vergezelde Willem een eindweegs en nam met een Reis met God, tot weerzins, afscheid. Langereens was Jan uit het gezicht en nog staarder Willem naar de heuvel waaracht hij verdwenen was. Om hem heen golfte de onafzienbare vaalswarte heide met haar spichtige kruid en haar serrale bemstruiken. Zijn gedachten voerden hem over heide en wijde. Daag in die richting lag Amsterdam met ouderlijke woning waaruit hem het noodlot als gevangenen had verdreven. Daag, aan de rechterzijde, de gruifschap met Kruisberg, waaruit een onbedwingbare zucht naar vrijheid hem had verjaagd. En hier achter die heuvels de armzalige hut waarin hij, de vluchteling, een winter in tevredenheid had doorgebracht en die het verlangen, het lot zijn, ongelukkige ouders te verbeteren hem dwong te verlaten. Voor hem lag de wereld open, waar een wereld waarin hij niemand kende, waarin niemand hem mocht kennen, waarin haar moeder zeel alleen zijn weg en zijn onderhoud moest zoeken. Daar streek Polo met zijn kop tegen Willems hand en keek zo verstandig tot de jongeling op alsof hij hem herinneren wilde dat hij er ook nog was en zijn meester tenminste in hem een trouwe met gezel en bondgenoot zou vinden. Voorwaarts, riep Willem Luid, om zich te vermannen en ontdrukte zich zo doende met geweld aan de gedachten die hem somber dreigdend te stemmen. — God, Engelen, begeleide je op al je wegen. Zo klonk hem nog de bevende stem van de oude kranten in de oren. Weldera naderde hij de vilpe zoom van het valen kleed en daarmee de was het bezwaardelijkste van de tocht volbracht. Aan de rand van het bos kwam een ree uit de struikend te woorschijn. Het vrije dier toonde niet tenminste schuwheid en bleef minder op het voetpad de wandelaar nu schierig aankijken. Maar daar kreeg de hond in het oog, weerp de kop in de nek, trokte dunne voorpoten onder de borst en was met één sprong weer in het struikvast te wenen. Willem liet Arnhem opzettelijk rechts liggen en bereikte niet ver van Oosterbeek de Rijn. Hij liet zich overzetten en betrat met een hoopvol hart de Betuwen. Nu was hij aan het begin van zijn nieuwe loop aangekomen, want Tan scholdert geld te verdienen en geld over te leggen voor de grote reis. Boven aan de rand van de zware dijk zet hij zich nedig om uit te rusten en tegelijkertijd zijn geld insna te zien. Zijn bezitting bestond uit vijf gulden en enige centen. Het tientje van Vandal en de ringzijner Zustig reekte hij niet mede. In elk geval was hij in de eerste dagen voor gebrek vrijwaard. Daar lag de rijke Betuwen voor hem, met haren tallozen welvarende dorpen wie er bevallige kerkdorentjes boven het groen uitstekend in het zonlicht schitteren. Hier moest wel werk te vinden zijn. Zijn hoop was niet idel. Hij was dan ook juist in de goede tijd aangekomen. Het kesterblukken was in volle gang en in elke bongerd waren een paar flinke handen meer een welkomen aanwinst. In de eerste boerderij de beste, waar hij zijn diensten aanbood, werden ze met graagte en tegenruimen beloning aangenomen. Een nachtsverblijf in de Hoiberg, of bij guur Weder in de stal, werd hem en zijn hond door elke boer gaarne gegund en zo groeide Willems kapitaaltje bij goede daglonen en geringen uitgaven snel aan. De kerst en best een pluk was afgelopen en nu begon de Hoi tijd, maar daarna werden de lonen lagig en de gelegenheid werk te vinden minder. Steeds zuidwaard te trekken de werkte Willem nu eens hier in week dan weer 14 dagen bij een boer verderop, zodat hij tegen de oogstijd talent was aangekomen en bij Nijmegen de Waalbrug overging. In het Rijk van Nijmegen was alles wat boer heette aan het Maaien en Weder kon Willem volop werk krijgen, zodat toen hij op zijn tocht de Maas bereikte, zijn kapitaal reeds tot 80 gulden was aangegroeid. Nu besloot hij een dag of wat niet te werken, maar aan eindweers de straatweg langs de Maas te volgen. Nog steeds bevond hij zich in Gelderland en naar zijn zin te dicht bij de Kruisberg. In Limburg werd de kans herkend te worden, meende hij, veel kleinig en na zijn knapszok goed voorzien te hebben, zette hij altijd even opgeruimd zijn weg voort. Ook Polo schien zo'n reisend levertje wel te bevallen. Hij rende nu eens vooruit, dan waarachter uit en kwam van tijd tot tijd zijn meestig eens eventjes de hand likken. Mook en Kuik lagen Weldra achter Willem terug. Genneb was poedig gepasseerd. Nu de Maas geen dijken meer behoefte om in bedwang gehouden te worden, verloor ook het landschap zijn Nederlands aanzien. De akkers en kampen Wijnland werden niet meer door sloten en grippels, maar door Dorenhagen gescheiden en hier en daar was het graan tegen de helengen der Heuvels uitgezijd. Willem kreeg de indruk of hij zich reeds in het buitenland bevond en de gedachte dat hij een ontvluchtige vanger was en elk ogenblik gevaarlief opnieuw ingerekend te worden kwalde hem nu niet meer. Hoe dik was al deze gedachte in Gelderland zijn opgeruimdheid in bezorgdheid doen verkeeren. Hij naderde een boerenhofstede. In de voordeur zond een Limburg herboer zijn pijp te roken. Willem goed in het voorbij gaan. Waar zal de reis naartoe? riep de boer, zonder de lange Duitse pijp uit de mond te nemen, in het Limburgs die elect hem toe. Naarmast richt, antwoorden Willem, staan blijvend. Zo, ik dacht dat je werk zorgt. Ik had in dat geval je nog wel kunnen gebruiken bij het Mayen. Je ziet me er nogal potig uit. Ik zoek ook werk, zei Willem, na de bijkomend en als je me plaatsen kunt ben ik tot je dienst. Ja, dat wil zeggen, niet voor vast. Voor een paar maanden op zijn hoogst ik heb vast de knechten genoeg in mijn dienst. Dat treft goed, ik wil ook juist geen vaste dienst hebben. Kom dan eens binnen, dan zullen we bij een glaasje brandemijn en samen praten. Willem volgde de boer in huis en Weldra was men het over het loon en werk eens. Het avondmaal dat hij met het huisgezin en de knechten deelde spaarde hem weder enige stijfers uit. Polo werd niet vergeten, daar zorgde de kinderen van de boer wel voor. De nieuwe knechte beviel de boer best en dienst vrouw betoonde hem ook vriendelijkheid. Ze stopte de aardige jongen nog wel eens extra spekpannekoeken toe. Maar de knechten en meiden was hij een doorn in het oog. Ze konden de vreemde snoesza niet uitstaan. Hij dronk nooit je never en konden hun veel te fijn praten. Strooplikken doet hij, zeiden ze, om de boer te paaien dat hij hem voor vast aannemen en dan misschien één van ons zijn congegeven zal. Ze staken hun neid dan ook niet onder stoelen en banken en gaven Willem op de grofste wijze te verstaan wat hij hun teveel was. Deze stoerde zich weinig aan hun ongerichtvaardigde afgunst en zogte zich bij het werkvolk bemin te maken. Dat hij geen dag die veel te zijn, zoals de anderen, die zo'n gouden boer of dienstvrouw hun terugtoekeerden, hun tijd verluiden, konden zijn echt wij niet vergeven en hun neid groeide met de dag aan. Ze plaagten en sarlen hem bij elke gelegenheid zonder dat hij ooit knechten of meiden de voldoening gaf dat ze hem kwaad hadden gemaakt. Dit dan niet weg, dat hem dik was te vuister jeugden, toch heb het wong zich en bedacht dat een aanval van drift hem reedt eenmaal in de gevangenis had gebracht. Hij pleeft dan ook schijnbaar badaard. Dit wakkerde echter de haat nog meer aan en nu werd hij alleen de verklaarde vijand van allen. In het geniep moest hij allerlei overlast verduren. Nu eens vond hij een halfdozeijn rupsen in zijn kannetje melk dat hem op het land werd gebracht. Danweer was de stromatras waarop hij zichs avonds neer wilde vlijen met deken en al druip nat gemaakt. Op een andere keer hadden ze hun vrok op de hond gekoeld. Willem was dan ook van plan de boer te zeggen dat hij verder op werk ging zoeken, toen er iets gebeurde dat een plotseling om een keer in Willems verhouding tot het werk volk bracht. De zondagavond werd gewonelijk door de meiden zoals door de knechten uit onttrek in een herberg van het dorp met drinken en dansen doorgebracht. Dat er weinig te diep in het glaasje werd gekeken was geen zeldzaamheid en meer dan eens was de herberg het toneel in haar vechtpartij. Een handige opruier kon dan de verhittige moederen en benevelde hoofden gemakkelijk overhalen om persoonlijke vrok te koelen zonder zichzelf het bloot te geven. Willem was verstandig genoeg dergelijke herbergen niet te bezoeken of in elk geval zondagsavond zoveel mogelijk te meiden. Als het hem thuis te warm was placht hij met polo een wandeling in de onttrek te doen. Op zekere avond had de boer zijn volk verzocht wat vroeger thuis te komen omdat de volgende morgen met de dag het koeren moest binnengehaald worden. Allen beloofden het en hield een woord op één van de meiden na. Ze kon van de danssaal niet scheiden. Ze zouden weg alleen wel vinden als de andere flauw genoeg waren om zich aan de boer te stooren. Als ze morgen maar weer present was ging het hem immers niet aan hoe lang ze in de herberg pleef. De baas was zeker wel dat allen net zo waren als die saaie, nieuwe knicht. Het was een donkere, zoelenavond en Willem, die nog geen slaap gevoelde zei hij tot de boer dat hij nog een luchtje ging schepen. Ga je gang, maar wij gaan naar bed. Kreeg hij dan een antwoord. Zodat hij de afstand een onderdrukte kreeg hoorde onmiddellijk gevolgd door schreeuwende en tierende dronkemans stemmen. Daarboven was het geroep om hulp in haar vrouw duidelijk te onderscheiden. Zonder zich een ogenblik te bedenken ging Willem zo snel de donkere weg het hem veroorloofde op het geluid af. Apollo hem na. Zo, nou ben je benauwd, he. Verstond hij duidelijk onder het naderen. Je hebt Jan versteden bonds gegeven om met Jan de Belg te kunnen vrijen. Overtuigde Willem dat de spreker de daad bij het woord voegde en de anderen hem een handje hielpen. Willem vloog meer dan hij liep. Hij had aan haar stem de nog afwezige meid van de hoever herkent. Hij dacht er geen ogenblik aan dat juist zij het was die hem het meest zarde en de anderen tegen hem opstookte. Zo verde duizenden zijn toeliet zag hij vijf of zes donkere gedaanten als razenden met stokken, laarzen en vuisten op een vrouw die aan een boombleek gebonden te zijn los slaan. Hij vloog meer herkent, rieper één met schorrenstem en zwijde en touw door de lucht. Ik zal haar kerven als een geslacht kalf scheewde een andere woestaard en liep wachelend met uitgetrokken mes op de gierende meid toe die van hopige pogingen deed zich los te vringen. Een ogenblik stond Willem als versteent. In het volgende viel hij als een boom midden onder de aanvallers. Deel de rechts en links vuisteslagen uit rukte de een zijn mes Ik zal je leren een weerloze vrouw te mishandelen, scheewde hij. Nu keerde de woede der aanvallers zich tegen hem, toch de halfbeschonken jongens waren niet tegen Willem bestand. Met een flinke duw weerp hij er een paar om weg die kruipend en huilend zich uit de voeten maakten. Polo vloeg een lange lummel die zijn mes zwaaiend kwam aanwachelend naar de keel. De anderen, die met de touw een stream over het gelaat gekregen hadden, troopen insgelijks af. Willem sneed de touwen waarmee de meid er door en bracht haar naar huis. Met geen enkel woord rept hij in het vervolg van het gebeurde. Vreemd genoeg sprak ook niemand van het werk volk erover, waarschijnlijk konden politie door alle vechtersbazen zo gehaat buiten de zaak te houden. Aan de houding van al het volk begreep hij echter dat het feit algemeen bekend was en Tevens, hoe zeer men zijn een moedige daad en meer nog zijn stilzwijgen erover op prijstelde. Sedat die dag was hun gedrag hiergens hem jaast het omgekeerder van vroegig. Ze waren geen waren, zo vriendelijk en voorkomend waren ze nu. Ja, als hij het toegelaten had, zouden ze hem het werk uit de handen hebben genomen. Einde van Hoogstuk 8. Eerste deel van Hoogstuk 9 van Willem Roda. Deze ben liever volksopname in het publieke domein. Opname door Anna Simon. Willem Roda door Eli Heimans. Hoogstuk 9. De wind er naderde met de rassen schreden en Willem begreep dat er wel draa voor hem geen werk meer zou zijn. De boerin wilde hem wel houden. De verleidige en gewillige knecht die zo geheel anders was dan het ruwe werkvolk was haar lief geworden als haar eigen kind. Maar de boer had er geen oren naag. De pacht was hoog en er was in het voorjaar werkvolk genoeg te krijgen. Hij raden Willem aan naar Maastricht te gaan. Daar was Svinters in de fabriek werk genoeg te vinden. Op een mooie novembermorgen pakten Willem zijn bundeltje en sloegte weg in naar Maastricht. Welgemoed wandelde hij voort en haast er zich volstrek niet. De hemel was heldig en met volle teugen dronk Willem de koude frisse lucht. Opnieuw ging hij een onbekende toekomst tegemoet. Opnieuw moest hij in woning maar hij zich thuis gevoelde verlaten. Maar het bezwaarde hem niet. Nog stemde hem treurig. Hij was jong en sterk. Het gevoel van een volmaakte gezondheid deed hem de toekomst rooskleurig inzien. Sommers werken op het land. Svinters in de stad. In zijn zakboekje geborgen. Voor gebrek leiden was hij voor eerst bewaard. Nog drie maanden zoveel en de reis naar Australië was betaald. De ring van zijn zuster kon misschien ongeschonden. Het tientje van wandel ongewisseld blijven. De vrees voor ontdekking verminderde meer en meer. Reeds was er een jaar verlopen en Willems uiterlijk tamelijk veranderd. Wie zou in die rood, wangige, stevige boeren jongen in de blauwe arbeiderskiel en met een lakend sepet in het afgelegen hoekje van Nederland en de persoon uit Amsterdam herkennen. De weinige voetgaars die hij ontmoette groeten hem vriendelijk en even hardelijk was zijn wedergoed. Slechts één ogenblik overviel hem een weemoede gevoel toen hij eraan dacht dat hij zich meer en meer van zijn ouders verwijderde. Maar niet lang evenwel kwelde hem die treurige gedachten. Hij ging immers naar een land waar zoveel een arm als hij heen ging en schatrijk van terugkwamen. En rijk worden was zijn enig doel. Rijk worden geld bij hopen bezitten. Niet voor jezelf, voor zich gevoelde hij niet de minste dorst naar goud, maar om er zijn vader mee te overstelpen en te kunnen zeggen, hier ben ik terug, nu heeft het leiden een einde. Nu behoeft u niet meer naar het kantoor te gaan om tegen een kareg loon voor anderen te werken. Nu kunt u je oude dag in ongestoorde rust en zonder zorgend slijten. Geheel opgewerkt door dit beleide verschiet zong hij zijn hoogste liedje uit. Door luidgeblaaf gaf Polo zijn instemming te kennen. Weldra herinnerde hem zijn mageraan hoe de boerin ervoor gezorgd had dat hij onderweg geen hoor behoeft te leiden. Het roge brood met geroogde ham smaakte overheerlijk, maar was slechts een grondle hurtje. Een flinke worst die de ballast van de zak vormde werd gevierendeeld en verdween voor 3 vierden spoedig in zijn horege maag. Het laatste vierde deel was niet te moeite van het opbergen waard en werd even niets opgepeuzeld. Polo nam een halve leven voor zijn rekening. Na al dus voor de inwendige mens gezocht te hebben, Weerp Willem zijn aanmerkelijk lichtige woorden de knapstak weer over de schoudig en zette zijn reis voort. In de verte achter hem kwam een boer kar aan hotsen. Dichter bijgekomen, pleek ze slechts door één boer bezet te zijn. Wacht, dacht Willem, dat zou een buitenkantje zijn. Hartop, hij baas, waar gaat de reis naartoe? Naar Meersen was het antwoord. Moet gealt met ook die kant op? Ja, antwoordde Willem, mag ik meerijden? Met genoegen, stap maar op. Dit was echt een gemakkelijke gezicht dan gedaan. De boer reed al wat minder snel, maar hield niet stil. Willem, weerp zijn knapstak op de bok en met de fixe sprong zat hij ernaast. Nu moest Polo poten maken. Knap gedaan, jongen, zei de boer. Gaat het gaan uit het stad? Ja, ik wil hem maar straks werk zien te krijgen voor de winter. Oh, dat zal gemakkelijk gaan. In een fabriek van een goud zijn altijd handen te weinig, maar het is jammer voor je frisse bakken die je hebt gevast niet in een fabriek opgedaan. Maar die zult daar snel verliezen, mijn jongsgen. Zo van de vroege morgen tot de laatere avond, half naakt voor het helse vuur te staan. Ik ben niet je niks, verstaat je? Heb je van de zomer bij de boer gewerkt? Nu, dan voorspel ik je dat je het geen drie dagen uithoudt. Maar, er zal dan toch wel wat anders te vinden zijn? Ja, in de brouwerij misschien. Maar daar moet je eerst kennis van hebben als je genoeg verdienen wilt om wat te leven. In het aardewerkvak kunnen ze iedereen werk geven. El hebt genoeg nooit een fabriek gezien. Stoken kan men in een half uur wel leren. Maar daarvan kun je ook niet alle dagpiefs stuk eten. Verstaat je? Willem begon de toekomst minder-reus kleurig in te zien. Zie zo, ik moet linksaf. Gij gaat maar rechtdoor, dan zegt ge in een uur te wijk. Ik zou die raden daar logisch te zoeken. Daar is goedkoper dan te mastricht en grijpt daar niet zoveel kwaad volk in de herbergen. Zoals de boer gezegd had, stapte Willem een uur later de eerste huizen van wijk voorbij. Hij trof hem dat de opschriften boven de winkels meestal in het Frans geschilderd waren en vele huizen houtig gevels hadden. De tongval en de klederdracht en de bewoners van dit uiterste stukje van ons land deden duidelijk uitkomen hoe weinig de aardherbevolking met die daar overige Nederlanders overeen kwam. Willem bracht zijn knapsak in een herberg die hem maar nog al zindelijk uitzag, wat lang niet van alle kon gezegd worden. De woning beviel hem en Weldra was met het over de prijs van kost en logisch eens. Of schoonde herberg hier zou het beweerde geen slapers hield. Maar hij had juist een bedstede leeg en wilde Willem men in de kost nemen. Op dienstvraag of er wel werk te krijgen was, zei hij, voor een jongen die hand aan zijn lijf heeft en niet te luizen om ze te gebruiken is hem besticht wel werk te vinden. Willem dan deel aan de invoudige maaltijd en gevoelde zich spoedig thuis bij de invoudige lieden. Hij vernam Weldra dat de herberg maar een bijzaakje voor de vrouw was en de man zelf zomers met garen en band op boer opging en zwinters in de Simpitersberg werkte. Willem kon hun vertrouwelijkheid niet met vertrouwen beantwoorden. In een houtgevan zegt zoveel als ze mochten weten. Hij vertelde dat hij een zwerveling was of schoon bijde zijn ouders nog leefden maar dat deze door een ongelukkig toeval te arm geworden waren om hem de kost te geven of te laten studeren. Dat hij zich schaamde in de stad zijn er inwoning te gaan werken maar overal elders met lust de handen uit de mouwen zou steken. De goede lieden merkten het omgerijmde in zijn verhaal niet op en begonnen hard te krijgen voor de flinke borst die zo mooi sprak en toch zo minzaam was. De vrouw beweerde wat ze zouden vinden als Willem het weinige dat ze hadden maar voor lieve wilde nemen. Evenals de voerman raden ook zij Willem aan als het enigszins anders kon niet in een aardewerkfabriek te gaan werken. Iemand, gewoon in de open lucht te arbeiden kon het er niet uithouden. Haar man was er vroeger ook geweest maar was zelend die tijd ook nooit weer goed gezond. Willem, dan met een tot straks afscheid van het spraksame vrouwtje hij wilde nog gaar ineens wat van de stad zien. Polo mocht niet mede zover hij kon en bleef voor de deur zitten wachten. Op zijn gemak trentelde Willem de rechter over van de Maas langs. Aan de overzijde van de diepgelegen rivier met haar hoge kajmuren tot aan het snelstroomende water met gras en struiken begroeid lag het grijzen Maastricht. Ver boven alle huizen staken de torens van de Sint Servaas en van de Sint Janskerk hun zierlijke spitsen naar de blauwe herfst hemel op. Naar het zuiden tekenen zich de ontrek van de Simpietersberg met het spichtige toertje van die naam scherp af tegen de opkomende wolken. Na zich verlustig te hebben in het bekoorlijk gezicht dat het geel oplevert dacht Willem de Maasbrug over te gaan om de stad een bezoek te brengen toen het ginnende vluitje van een locomatief zijn aandacht trok. Daar achter die beuken moest het station liggen. Alle andere lofbomen waren reedskaal maar de beuken lieten nog geen doorzicht toe. De gele droge bladeren die aan de dunne twijger gertrilden schenen de takken waarop ze geboren en getogen zijn niet te kunnen verlaten. Al rillen ze van koude ze blijven liefst de gehele winter hangen indien tenminste de windstorm niet al te grimmig raast. Willem konden verzoeking niet weer staan in zijn kijkje in het station te nemen dat aan dezelfde zijde van de Maas ligt. Hij hoorde er ook al meer Frans en Duits dan Hollands en de Bevetjevrouw werd er met Madame aangesproken. Daar stond juist de trein uit Wenlo het station binnen. De conducteurs werpen de portieren open. Reisgers verkeuren en bon uitstappen. Voyageurs procolonien et bon desandre. Fukeun en bon omstijgen. Klinkt het in dritalen. Nieuwsgierig gaat Willem het perron op. Uit een wagon eerstklasse stapt een heer. Met de rug naar Willem toegekeerd neemt hij een koffertje uit de hand van een bleek jong mens aan. Het zijn de schooier en zijn vader. Omkeren en op de vlucht gaan is Willems eerst gedachte. Maar zijn benen weigeren hem de dienst. Geen lid van zijn lichaam dat niet beeft. Een half uur in handen de politie. Nee, onmiddelijk, want vlak naast hem staat een politieagent. Ze komen op hem af. Zouden ze hem herkend hebben? Het schemert Willem voor de ogen. Hij is een onmacht daarbij. Rakelings gaat de schooier die blijkbaar moeilijk loopt en voorbij de wachtkamer in. De heer Walling beladen met twee koffertjes volgt zijn zoon op de hielen. Willem is niet in staat uit te wijken en komt in het gedrang in aanreking met een de koffertjes. Een lummel, pond Walling binnen zijn mond zonder naar Willem om te zien. Goddank, het gevaar is voorbij. Willem haast er zich in de wachtkamer tweede klasse een glas water te drinken. Het was hoog tijd, want onverwachte ontmoeting had hem zo geschokt dat hij zich niet meer kon staan te houden. Instappen voor Aaken, klinkt het weer. Monsieur en voiture pour l'chappelle. Einsteigen voor Aaken. De nieuwsgierigheid deed Willem bijna zijn veiligheid in gevaar brengen. Hij draakte het gezicht tegen de glase van de wachtkamer en zag schuin in de verte. Eerst stapte de heer Walling in en hielp toen voorzichtig zijn zoon. De partieren klappen, de connecteur geeft het zijn, de bellen uit, de locomatief doet een schil gefluit horen en de trein zet zich in beweging. Er wentelde Willem een steen van het hart. Met elke zucht van een locomatief werd zijn angst minder, en toen de trein uit het gezicht was verdwenen, ademde hij eerst wedergeheel vrij. Wel beefde hij nog van innellijke ontroering, toch spoedig had hij zich van de schrik hersteld. Ja, die maakte wel daar plaats voor blijdschap, nu hij zich met eigen ogen overtuigd had, dat hij geen moordenaar was. En het slachtoffer van zijn drift, zowel niet geheel hersteld, toch weer sterk genoeg was om op reis te gaan. Zoals Willem terecht gisten, ging hij in een warmere luchtstreek de winter doorbrengen onder het zachte klimaat geheel te genezen. Met luchtige tred stapte Willem de eeuwen oude Maasbrug over, om, voor de avond viel, nog wat van de stad te zien. Aan het eind der straat van Maasbrug trof het hem dat de waren, zowel voor de grootste als voor de kleinste winkels op de stoeplagen uitgestald en de uithangboorden en opschriften in het Frans en het Hollands beide gesteld waren. De mensen zelf waren veel levendigig en spaken op straat luidig dat hem in Holland gewoon is. Uit de verte klonk muziek. Willem richtte zijn sreden daarheen. Aan het eind der straat bevond hij zich tegenover een reuzachtig vierkantplein, door een paar lindeladen en zeer oude beschrijvingen vermeld wordt. Aan twee zijden wordt het ingesloten door openbare gebouwen. De zielijke kerken van Sint-Jan en Sint-Servas en de antieke met vrije beeldhouwwerk versierde hoofdwacht. De andere zijden zijn bezijd met koffiehuizen en andere uitspanningsplaatsen die, wanneer zoals nu, in de vrije tent midden op het plein, de muziekkorps zijn toonendoet horen, altijd plaatsen te weinig hebben. Zomers, wanneer het dichter gebladerte der trotsen bomen een beschermend pak vormt tegen de velle zonnestralen en tegen de regen, wandelt onder de linden een dichter menigte, steeds in ene richting, onafgebroken voort. Nu zijn de bomen kaal en men zoekt weder te zon in plaats van haar te ontwijken. Toch de gewoonte onder de bomen te wandelen is ingewordeld, dus troom der wandelaars laat het overige deel van het plein geheel vrij en maakt het vrijtof tot een effentapijd met zielijk medaillon en bod de rand. Met genoegen zag Willem het vrolijk tafereel aan, verlicht als het was door de koesterende stralen van de najaarsson. En hij kon de lust niet weer staan voor eender koffiehuizen een lege stoel te zoeken en onder het genot van een glas bier de draaiende mensenstroom eens op zijn gemak te beschouwen. In de koffiehuizen zaten goede burgers, rijke winkeliers en werklieden die van de laatste muziekuitvoering nog eens willen profiteren, genoegelijk bijeen. De laatsten onderscheiden zich dan ook nauwelijks door kleding of manieren van de eerste. De vereelte handen alleen deden hen Willem werd om zijn blauwe kiel door de deftige garstson geen zins met de nek aangezien en even goed met een sifoplemmensje bediend als de dikke rentenier naast hem. Van op Maastricht's bier had hij echter weinig genot. Hij moest zeker een lelijk gezicht trokken en een beweging van uitspuren gemaakt hebben, want zijn bierman van het tafeltje die waarschijnlijk aan zijn tongval dadelijk de vreemdeling in hem had terkend kon zijn lachlust niet bedwingen. Willem wilde zich echt niet beschaand laten maken hij selectte de eerste zuure teug moedig door en droomt tegen heug en meug onder het gesprek met zijn bierman zijn glas half leeg. Toen hij er zover ermee was gevoorderd was het concert afgelopen en met de stroom gaf hij zich naar wijk om in zijn nieuwe kosthuis met de glaswater de lelijke smaak weg te spoelen die het zuure brouwsel had achtergelaten. De vrije dag was voorbij en de volgende morgen ging de zwerver er iets voeg op uit om werk te zoeken. Veel behoeft hij niet te verdienen. Voor vijf guldensweeks had hij kost en inwoning voor zich en zijn hond hij moedig opig behelpen. Extra uitgaven had hij bijna niet en toch, hoe weinig loon hij ook vroeg hij vond niet zo spoelig werk als hij verwacht had. In de Braalerei werd werkvolk afgedankt in plaats van aangenomen, zei de meester Knecht. In de winter drinken de mensen weinig bier hij moest in het voorjaar maar eens terugkomen. In de laken en verlenelfabrieken konden alleen werklieden geplaatst worden die enige kennis van het vak bezaten en hij was alleen op de hoogte van het boerenbedrijf. Voor schrijfwerk waren overal handen in overvloed. Alleen in aardewerkfabrieken zo werd hem overal waar hij te vergeefs aanklopte, gezegd, per stond de kans voor hem en hoewel hij na alles wat hij ervan gehoord had er niet veel lust meer toegevoelde besloot hij daar werk te vragen. Inderdaad werd hij aangenomen tegen een karig loon echter. Dezelfde middag moest hij reed op de fabriek komen om eens toe te kijken, de volgende dag om te helpen. Het kijkje vooraf was weinig geschikt om hem liefde voor het fabrieksleven in te boezemen. Hier waren werklieden bezig met blootte voeten, de klei te stampen of werkte deze voor fijner aardewerk door vrouwen en kinderen met de handen gekneed en van steentjes, plantenwortels en andere onzuiverheden gereinigd. Kinds waren mannen bezig de grondstof met water te vermengen. Anderen vormden met de pottenbakkerschijfjes en plankjes van allerlei vorm de week gekleid tot kannen, borden, kopjes en schotels. Bij de ovens, waar Willem zijn werk was aangewezen heerste onderondraagelijke hitte. Zwijgend met pleken uitgemergelde gezichten deden de arbeiders hun werk. Het maagere bovenlijf was geheel naakt en met bloottebenen stonden ze voor de vuurgloed, storten nieuwe brandstof in de oven, schoven de gevormde voorwerpen in de vlammen of vierpen zout in het vuur dat daar een damp over ging en zich als glazuur aan het aardewerk hechten. Het daglicht trong er weinig of niet door de zwart bewalmde, hoge plaatste vensters. De gloed die uit de ovens straalde overgroot alles in de omtrek met een bleekrootlicht. Die naakten, zwijgenden door elkaar weemelende mensen wie er bleken gelaadstrekken in vuur stonden en wie gehele lichaam scheen te branden, het knorsen der ijzeren ovendeuren, de flickerende, vreselijk knetterende, grommende vlammen en de vliegende schaduwen deden Willem zich verbeelden dat hij in de Tartarus, de onderwereld der ouden, was verplaatst waar de schimmenden afgestorvenen de straf voor hun eeuweldaden op aarde ondergingen. Drie dagen hield Willem het hier vol. Elke avond had hij zware hoofdpijn en, zoals hem voorspeld was, zijn gezondige laadskleur verdween. Vrouw Volsteke, die, zoals het uitdrukte, schik had in de nette en altijd beleefde commensaal, scheen er op een avond voor Willems thuiskomst haar man opmerksom opgemaakt te hebben, want bij het avond eten keek hij onderzoekend en hoofdschuddend Willem aan. Deze was vermoeid en had zwijgend zijn brood genuttigd. Hij wilde opstaan om naar bed te gaan, toen zijn ogen op een kleine hangkast viel waarvan de deur toevallig open stond. Op twee planken van het kastje lagen, netjes geordend, verschijnd in de grijsgele stenen van een korrelige stof in zijn vorm, ronde en hoekige, platte en hoge. Op de meeste stenen waren papiertjes met nummers en opschriften geplakt. Sommige waren in lichtrood vloeipapier gewikkeld. Vrouw, mijn jongen, kijk er gerust in en zie eens of je er kennis van hebt. Mag ik, zei Willem, die uit vrees vrij postig te zijn, zijn nieuwsgierigheid had bedwongen. Welzeker, wacht een ogenblik, ik zal het kastje even van de muur nemen, dan kunt gemijn museum eens bewonderen. Voorzichtig, alsof hij bang was om de vlakking te beschadigen, legde volsteken ze één voor één uit het kastje op de tafel. Met welgevallen bekeek hij sommigen van alle kanten, stopte ze met een bouwenveer af, alsof het een dierbaar kleinoot was en bleef in de beschouwing ervan verdiept. Ja, hij is geen zelfs de reden waarom hij ze voor de dag had gehaald, geheel vergeten te zijn. Nieuwsgierig bekeek ook Willem de stenen. In de bovenvlakte van elk voorwerp zag hij een indruk als met een graviersteen gegrift. Enkele indrukken waren bleek gekleurd. Hij had ervan geleken op schelpen, zowel van gewone als van zondelingenvorm. In één steen scheen een veer van een varenplant gegrifte zijn. Ook waren er bolletjes die van de bijbeschoud veel op zee sterren geleken. Willem zei volsteken eenskaps van het voorwerp dat hij zo aandacht op de schouden opziende. Kun je goed Frans lezen? Jawel, zei Willem, dat zal ik nog wel niet vergeten zijn. Dan gaat hij vanmorgen af, niet weer naar de fabriek. Verstaat je? Verwond het keek Willem op. Begrijp me niet, he? Wel, ik zal het je verklaren. Al de stenen die jij je ziet zijn versteeningen, fossiele zietgen, die ik in de berg heb gevonden en waar de geleerden handen vol geld voor geven. Maar wij werklieden strijken er niet veel van op. De geleerden gaan bij de gitsen in de berg op de kopen, die praten allen Frans en Duits, want de meeste vreemden die hier komen zijn Fransen of Duitsers. Als wij nu met iets dat we gevonden hebben bij de gitsen komen, kunnen ze ons wijsmaken wat ze willen. Dat is niks bijzonders, en dit is niet zeldzaam. Verstaat je? Ik geloof dat ze ons voor een prikje afkopen wat hun soms wel een schat geld opbrengt. Nu heb ik van de zomer aan een stalletje van een uitdrager boeken gekocht. Aan de platen kon ik zien dat ze over fossiele handelen, maar het is ook alweer aan het Frans geschreven. Nu kunt Gij als gewild mij helpen door met te vertalen wat er bij de platen geschreven is. De verzameling die gedaar ziet heb ik bewaard op Raad van Ingenieur in de Berg die mij heel veel van de fossiele verteld heeft. Het rechter weet hij er echt ook niet van. Van twee is helpen waar tussen wij beide geen onderscheid konden zien, bracht er één wij Frank op, terwijl de gitsen voor de anderen nog geen soe wilde geven. Maar niet alleen om geld te slaan zou ik willen weten wat er in die boeken te lezen is. De ingenieurs vertellen je zulke vreemde dingen die in de Berg gebeurd zijn dat genuusgierig wordt er meer van te weten. Als Gij me nu wilt helpen, studeren we van de winter savels in die boeken en gaan zondags in de Berg fossiele zoeken. De winst zullen we samen delen. Maar dat kunt genieten als gedoot af uit de fabriek komt. Heel garene, zei Willem, als u mij maar zegt waar ik dan in de winter van leven moet. Ik wil u niet beledigen, maar ik heb wel gezien dat u niet rijk is en de herberg loopt ook niet druk. Daar heb ik over gedacht en met de vrouw over gesproken met jongske. De volgende week begin het mergelgezagen in de Berg. Ik sta in een goed plaatje bij de ingenieur en zal wel zorgen dat ge als werkman aangenomen wordt. Ik ben misschien een gulder minder dan in de fabriek, maar mijn behoefte is zich ook niet dood te werken. Al is het geen kinderwerk. Wat geur minder verdient, zullen we met de fossielen wel weer uithalen. Kijk, dat moet men 10 francoprengen vervolgde volsteken zonder Willems antwoord af te wachten en wikkelde een scherpe zwarte tand met een stuk zandstenen aan uit een vloepapier. Dat is de tand van een rog. Er zit nog een stukje van zijn kakement aan. Die heeft zeker in de zee gezomen waar nu de Sint-Petersberg staat. Dat is maar een menig duizend jaartje geleden. Hier in de zee? Op zo'n verre afstand van de Noordzee? Voeg Willem ongeloofig. Ja jongen, van de ingenieurs zult je nog wel meer vreemde dingen horen. Dit is een versteende warm, 5 Frankwaard, zo goed als een cent. Hier hebt ge een versteend stuk hout. Dit is het versteende oog van een vis. En dit dan, voeg Willem, op een lang werpig, rond voorwerpwijzend. Als er een handvat aan zat, zou ik zeggen het was om messen op aan te zetten. Dat, zei de koopman in fossielen, medelijend over Willems onkunde glimlachend, dat is een versteende voelarm van een ingtvis. Kijk eens op de broek. Hij is hol en zwart van binnen. Het moet een baas geweest zijn. Die weet hoeveel visen en andere waterdieren in de kronkos van die arm verstikt zijn. Willem begon belang te stellen in de voor hem geheel nieuwe dingen. Ook de herbergier was van lieverleden van Koopman liefhebber geworden. Als hij eens met zijn versteningen bezig was, wist hij niet van ophouden. Hij toonde en noemde Willem al de voorwerpen die hij bezat, en voor die waarvan hij de naam niet wist, bedacht hij er zelf maar een, die een kenner zou doen schateren. Zo was het laat geworden. Dat blijft dus afgesproken Willem. Aanstaande zondag en de volgende dagen gaan we samen in de berg. Dan kunt Geens Hoogte nemen en Langzamerhand gewennen aan het verblijven onder de grond. Ik zal je nog wel het een en ander vertellen. Voor je dan aan het werk zet, sta je de handen niet verkeerd en gevoel je je niet als een kat in een vreemd pakhuis. Ga nu bijna bed. Je oogend vallen haast dicht. Wel te rusten. De volgende zondag, als het vinnig koud en een scherpe oostenwind, je grouwe wolken gillig van vorm als de vladen van een gescheurde sluig door het luchtruim. Willem en zijn kostbaas, vandaag zijn gids en meestig, verlieten wijk vroeg in de koude herfstmorgen voor één der ingangend van de Sint-Petersberg. Het was er één die alleen door de werklieden werd gebruikt. Zulig halverwege de helling van de berg en geleg van verre een reuzachtig konijne gat. Enig sinds huiverig tijdens de Willem voor de zwarte gapende opening terug. Gepoof niet bang te zijn, zij volsteken, die zijn aarzeling bemerkte. Hij gaf Willem een lantaar en stak zelf een twee meter lange armdikke vakkel aan. Ik ga hier al meer dan tien jaar welke morgen in en elke avond uit en ken aan de weg even goed als in Maastricht. Zie zo, nu voorzichtig. Pas op, het is hier glibberig en het gaat zoekjes aan naar beneden. Hou me maar bij de hand. Een warme lucht, Willem wil tegen. Kom aan, nu kunnen we onze jassen en dassen wel uit doen, leg ze hier maar neer. Het is hier zomer en winter even warm of koud, altijd acht graden. Dat het nu warm schijnt komt omdat het buiten koud is. Sommers rullen de mensen van koude als we de eerste stap doen. De niet zeer hoge en brede gang daalde langzaam. Willem, die of schoende vakkel flink behandel niet dan dansende stern en vuurige strepen voor zijn ogen zag, durfde zijn voeten haast niet verzetten. Thuels kunst vreesde hij in een gat of in een afgrond te stappen. Maar langzamerhand gewenden zijn ogen aan de duisternis en het vakkel licht. De gang was bemetseld en werd hier en daar door stevige palen geschoord. Voetje voor voetje ging het voorwaard. De binnenste van de berg. Kijk nu eens rond. Zij volsteek een aanpoos en hield de lange vakkel boven zijn hoofd. De eerste indruk was schrikwekkend en een ridding voelde Willem door de leden toen hij bedacht hier dag aan dag te moeten werken. Indien hij zich niet geschraan had, zou hij zijn grids gevraagd hebben met hem terug te keren. Door het flikkerende vakkel licht schenende dichtbij zijn de voorwerpend ver af en de verste dichtbij. Onafschienbaar schen de dubbele rijen brede, gele zuiden die zich naar de zijden uitstrekten en talloze galerijen vormden. Het gewelf was nauwelijks zichtbaar en het inwendigen van de berg geleken ruimen onderaardse tempel met machtige pilaren en hoge gewelven. Daarbij was de stilte zo groot dat ze hoorbaar werd. Het zuiste Willem in de Oren. Einde van Eerste deel van Hoogste Knegen. Laatste deel van Hoogste Knegen van Willem Roden. Deze liepenvoxtopname bevindt geen publieke domijn. We nemen door Anna Simon, Willem Roden, door Eddie Heimans. Hoogste Knegen, vervolg. Kom aan, nu gaan we een gang in, zij volsteken. Zijn stem klonk dof, geheel zonder galm of echo. Nu zult geweld aan de Duitsernis gewend zijn. Kun je de namen op kindse muur al lezen? Nee, zei Willem, ik zie wel strepen, maar kan geen letters onderscheiden. De gids sloeg nu met de brandende vakkel tegen een pilaar. De deel van alle zijden, en helderder flickerde de vlam. Zie zo, nu voorwaart, want we hebben nog menig uurtje te lopen, de ogen de kostgegeven. Als je wat weten wilt, vraag het maar. Nu ging het steeds vooruit. De ene gaanderij kruiste de andere. Ze liepen door elkaar als de mazen van de net. Nu recht, dan scheefhoekig. Soms liepen twee gangen bovenal kandig, dan weer was er één afgebroken en zo ondiep dat de vakkel de achtermuur verlichte. Zelfs de minste tegenklank, de voetstappen weer klonken niet. Ze waren nauwelijks hoorbaar, daar de bodem met een vochtig grijs stofbedekt was. De muren waren bezaaid met namen, met houtskool of rood kruid op de wanden der gaanderijen geschreven, van de bodem tot boven aan het gewelf op acht à tien meter hoogte. Volsteken, zei Willem, staan blijvend. Hoe komen die namen zo hoog? Daar kan toch niemand bij. Die vraag had ik al eerder verwacht, mijn jongen. Dat is heel gemakkelijk te verklaren. De gangen, muren en pilaren die je hier ziet zijn niet door de natuur gevormd, maar ontstaan door het uitgraven van de zandsteen of mergel. Waar we nu staan lag voor enige jaren nog steen. Begint maar nu de volgende week te werken dan zetten hier de arbeiders de zaag in de grond en zagen een vierkant blok uit van een halve meter hoogte en wat breder en langer. Zo wordt blok na blok uitgezaagd en weg gekruid. Eerst één blok, dan twee blokken, dan drie zodat er een trap ontstaat. Dan wordt de bovenste treden weer afgezaagd en van de trap gekandeld, totdat alle treden weggezaagd zijn. De gangweg lijkt vloers is, maar nu een paar meter dieper ligt. Komen hier nu in het volgend jaar bezoekers, dan schrijven ze hun namen ook een paar meter lager. Begrijpt ge? Wel zeker, zei van hem. Maar die gang daar, waarom is die zo ondiep? Daar zit te veel vuursteen in. Ziet ge die bruine streep in de gele zandsteen? Dat is de vuursteen die het uitsage belet. Ga maar eens mee de gang in. Hier hebt genoeg zo'n trap van blokken gevormd. Kleren maar eens op. Een zwart stof bedekte de bodem van de uitgehouden trap. Ha, wel, zei volsteken en schopte met de voet het stof op dat in zwarte wolken omhoogd wilden. Zou het gewel geloven dat hierin geen 300 jaar iemand de voet gezet heeft? Kijk, die boven treden zijn met het houweel bewerkt. Ze zijn uitgehaakt. Ge kunt de houwen duidelijk onderscheiden, en al kon ze niet zien, ge kunt het voelen. En hij streek met de toppen der vingers over de wand. Hier, Willem, riep hij toen eens klaps, hou de vakkel vast. Wat is er? riep Willem verschikt en greep de vakkel aan. Geef me dat landaantje eens. In een ogenblik brandt het kaartje. Doof nu de vakkel uit, doordat gewakkel van de vlam kan ik niet zien waar het zit. Verbaasd, keek Willem volsteken aan. Ik heb hem als licht jongen, wees niet bang. Zij gaan u nog niet aan woon. Straks zal ik eens voor altijd die vreser uitjagen. Maak daar staat op, dan zal ik de bergees doen verscheinen. Druk nu de vakkel tegen de grond, zodat hij uitgaat. Goed zo, lig me nu bij met het landaantje. Nu snijdt volsteken met zijn mes een klein richthoekgeplokje uit de wekensteen en knoopt het in zijn zaktoek. Wel Willem, onze dag is goed gemaakt, er zit wat in. Wat dan, voeg Willem. Dat weet ik nog niet, maar het is wat bijzonders, dat weet ik niet. Nu maar weer verder. Durft je zo meegaan of zal ik de vakkel weer aansteken? Het landaantje was niet groot en het kaarsje bijzonder dun. De duisternis is geen dordig gloeiende spijker nog dieper, het was of mensen tasten en snijden kon. Sich zelf zien of zelfs de hand die hij voor de ogen hield, was voor Willem geheel onmogelijk, ook bij de meeste inspanning. Van volsteken was alleen de helft van het gelaad en één arm verlicht. Vooruit ging het weer, nu eens rechts dan Willem links af. Willem wist niet meer of hij de uitgang vroeg of achter, boven of onder zich te zoeken had. Hij onderfond al het onaangenamen geheel afhankelijk te zijn van iemand die hij wel vertrouwde, maar die toch ook een mens was en zich daar halve vergissen kon. Hij gevoelde zich gedrukt, alsof de berg met zijn gehele gewicht op hem rustte. Zwijgend, met gebukt hoofd, ging hij achter volsteken aan. Deze echter was op zijn praatstoel geraakt, raadde onophouderlijk door en had nu dit dan dat aan te wijzen. Nu komen we in de eigenlijke dolhof. Hier leiden de gidsen de reizigers gewonelijk rond. Kijk, daar staat de handtekening van Willem de Derde, onze koning. Daar van andere vorsten en groten. Daar, onderaan diepieluig, heeft Napoleon de eerste zijn naam gezet. Een klein geestig prijzisch officier heeft hij met zijn sabel later doorgehaakt. Voor de gidsen zijn alle naam heilig, nauwlettend zorgen ze dat geen schende de hand aanraakt. De toenmalige gids die de prijzen leiden was een Fransman. Hij werd door twee kameraden van die officier vastgehouden en terwijl hij tranen storten van woede moest hij het leidelijk aanzien dat de naam waarop hij zo trots was en die hij iedere bezoeker onder het eerbiedig afneemend van zijn muts, met een waardig Voila, le grande brug, monsieur. Toonde, onleesbaar werd gemaakt. Toen ik hier in de berg kwam leefde de oude man nog en ik heb hem dik was met bevende stem het geval hoort vertellen. En hij er dan in gebroken Hollands bij. Als ik toen maar ging vrouw en kinderen te verzorgen had gehad ik zou mijn vak al weggesmeten hebben op de vlucht zijn gegaan en de ellendelingen hebben laten doodhongeren. Zou men hier niet zondag grids uitkomen? Vroeg Willem onder het voortgaan. Even min als de drie paters waarvan gier de schilderij ziet antwoorden volsteken en wees op een pilaar waarop een onduidelijke houtskooltekening met het jaartal 1798 te zien was. We wilden drie monneken voor. De één stervende, de twee andere als de lijken met afzichtelijk vervongen gelaatstrekken. Die paters dachten met een draad die ze aan ingang hadden vastgemaakt de terugweg wel te kunnen vinden maar de draad werd doorgesneden op de scherpe rand van een vuursteen en ze kwamen ellendig om het leven. Aan de andere kant van de berg, onder het voort is door een Oosterijks insieur het lijk van een werkman gevonden. We moeten er zeker wel 50 jaar gelegen hebben het had de hoed nog op het hoofd en een paternoster in de hand het was geheel verdroogd, maar niet onbonden geen beentje was afgeknacht waarschijnlijk was van dit alles de droge lucht, de oerzaak en het feit dat er geen enkel insect in de gehele berg te vinden is ik heb ook in de steenkoolmijnen in de borinage gewerkt daar krieelde het van slakken en nachtvrienders en de oude gangen waren er per dekt met schimmelplanten, zwammen en paddenstoeden daar zou een lijk niet zo lang ik ben er zelf ook eens bij geweest dat er een man gevonden werd maar dat liep minder teurig af een topje boeren uit kan had in Maastricht Kermis gehouden toen ze zavonds de berg langs naar huis gingen hadden ze wat veel oud Maastrichts geproefd tenminste één van hen zag een ingang van de berg voor de holla weg aan die ze moesten passeren nadat hij wat te lang naar zijn zin gelopen had zonder een kroeg op zijn weg te zien begon uit te roepen en te schelden en toen hij eindelijk met zijn hoofd wat onzacht tegen een muur aan liep dacht hij waarschijnlijk in zijn bedsteden aan geland te zijn hij legte zich doodbedaard op een zandhoop te slapen en snorkte er wel draa als een os nu kun je het begrijpen hoe we de volgende morgens schrikten toen we bij het flickerende lichter vakkels in een gang dicht bij de plaatsarvestenen zagten een lichaam zagen liggen geen van ons durft er heen gaan want we dachten er niet aan hier een levende te vinden en de doden hier uit de berg hebben alle zulke aakelige gezichten dat heeft gaande paters wel kunnen zien maar opeens hoorden we een geluid met zich op de andere zijde de meesten van ons vlogen weg en schilden de geest, de geest maar ik en nog een paar kameraats dachten dat het geluid ben is het gerochel van een stervende konwezen en gingen er op af met de rozen op de kaken lag de boer zo gerust te slapen als deed hij in zijn hooiberg zijn middag slaapje toen we hem met ons vieren flink door elkaar schudden werd hij wakker en vereef zich de ogen uit de anderen waren in tussen van ons schrik bekomen en kwamen daarbij de ogen de boer opzetten toen hij daar een dertig tal mannen met brandende fakkels en lantaarens om zich heen zag hij ging overeind zitten zetten zijn ogen en mond zo ver open dat we eerst dachten dat hij zijn kaken verrekt had en wij een lachen uitbarsten waarschijnlijk dachten Domme Vlegel dat hij in de hel was en wij allen duifels waren want in plaats van ons te bedanken spong hij ineens op en zette het giddend op een lopen wij hem na we hadden hem goud te pakken en brachten hem meer dood dan levens boven de grond en vochten daarna zijn spoor dat duidelijk zichtbaar in de dikke stoflaag was gedrukt en tot bij een verbazing bemerkte ik dat de kerel gangendor gestrompeld was waar sinds eeuwen geen mens een voet had gezet wacht laten we even 3-mal rechts en 4-mal links gaan dan zal ik je het aardse paradijs laten zien nieuwsgierig nadat Eden onder de grond vochten Willem die door het verhaal van de boer enigszins uit zijn gedrukte stemming was gewekt de blinde gang met die wijtse naam bestempeld was ongeveer even lang als breed en vormde een soort van kamer de achterwand was beschilderd met levensgrote ruwe figuren van Adam en Eva de zijwanden stelde tourneerden uit de Bijbelvoer die op deze twee betrekking hebben onder andere de verdrijving uit het paradijs en hier zijn volsteken een andere gang intredende hier is de kamer de heilendse godheden allen waren tegenwoordig hier heb je daar bovenaan en Pluto, Mercurius, Natunus en anderen stekend aan de voeten van de oppergot zelfs Venus, Minerva en Juno ontbraken niet op het appel nu maar weer verderop, verveelt het je? nee, nog niet maar mijn ogen doen pijn de vakkel begon ook slecht uit de branden volsteken slug ze van tijd tot tijd met het vlammen de eind tegen de pilaren dit hielp eensklapps werd de vakkel uitgeblust volsteken, je hebt de lucivers steek gauw aan riep Willem, maar de arbeider had zich door lang van hem verwijderd blijf op de plaats waar je staat klonk een zwakke stem die uit de grond scheen te komen Willem begreep wel dat volsteken hem slechts bang wilde maken, maar toch kon hij het kloppen van zijn hart niet bedwingen nu hij alleen was, uit geluid hun er voetstappen hoe dof ook, en volsteken stem niet meer hoorde, begon het weer hevig in zijn oeren te zuizen stilte en duisternis, beide waren zoveel komen dat men er zich nauwelijks een denkbeeld van kan vormen Willem durfde geen voet verzetten uit vrees volsteken niet terug te zullen vinden twee minuten bleef het donkig en zweefden allerlei visionen zijn ogen voorbij draken met vuurige tongen en vlammende neusgaten geveleugelde spoken afzichtelijke lijken van monneken al die gedrochten begonnen zelfs een ronde dans voor zijn voeten het angst zweet gudsten Willem over het gelaat een tijdlang was zijn geleider reeds weg daar flickerde het in de verte uit een zijga en de spoken waren verdwenen Willem haalde weer vrij adem maar opnieuw had zijn keel toegeknieven van schrik het was volsteken niet een reuzachtige gedaande vloogde hoek om zwaaien als een bezetenen een vak op boven het hoofd en kwam het verbazende schreden aangerend het gezichtsbedrog door de vorm der gang ontstaan duurde zich zijn ogenblik wel draag stond volsteken naast hem en lachte hem hartelijk uit om zijn kinderacht geangst Willem lacht op het laatste ook mee of schoon zijn hart nog hoorbaar bonsten ja zijn volsteken voortlopend ik heb wel ouderen dan jij zien ze weten van angst als ik dat grapje uithaalde maar nu heb je de doop ondergaan en zijt je door de wol geverft gezult nu geen spoken meer zien in de berg al is het donker pas op kijk goed voor je op de brugweg rechts en links is een afgrond ha nu krijgen we de enige gang waar een echo is Willem we moeten terug zijn volsteken staan blijvend er is een orgelpijp leeggestart wat is leeggestart volg Willem die meende verkeerd verstaan te hebben ja wij noemen dat orgelpijpen zit die hoop gruis en stenen die ons de weg verspert kijk er zitten beeneren van dieren tussen die zijn er boven de grond ingeraakt dat alles zit in een soort van loodrechte koker die van het typste van de berg tot aan de top rijdt van boven vallen stenen, planten en dieren en dat verstopte pijp verleden winter was deze nog vol en nu zie ik dat ze leeggestart is durven we niet onder doorgaan omdat ik niet zeker weet of ze wel geheel leeg is somtijds vallen er nog stenen na anders konden wij door die natuurlijk schoorsteen van honderd meter lengte de hemel zien terug dan maar Willem dan kan ik meteen zien of je me ook gefopt hebt toen je me vertelde dat je op de Latijnse school gelegen hebt wat staat daar op die wand via fontis en daar weer hetzelfde via fontis nu wat is dat voor volsteken ja dat weet ik niet het betekent letterlijk de weg naar de fontein of de bron maar dat kan niet, er zal hier toch geen fontein onder de grond zijn die is er wel en één zoals je waarschijnlijk nooit hebt gezien of weer zult zien ja ik heb je wel gezegd dat ik je vreemde dingen zou aanwijzen zij volsteken met zelf voldoening Willem op de schouder kloppend zie daar hebt geweegd via fontis en daar staan de namen van de monneken uit klooster op de berg die haar dagelijks heen wandelden kan genoeg lezen Frater Ambozius Frater Paulus van Weerd Frater Lent de Leodio Frater Frans van Diepenbeek ik ken al die namen uit het hoofd en het is net over het oude bekende van me zijn toch staat er het jaartal 1341 bij luister nu eens zij volsteken Willem Staande die onwillekeurig zijn pas versneld had om de fontein te zien hoort geniet inderdaad daar klonk met gelijke een zilveren toon het was of er met een hard voorwerp tegen een fijn geslepen wijnglas werd getikt nieuwsgierig volgde Willem zijn gids daar hebt genuut de fontein waar voeg ben hem hier vlak voor je voeten en boven je hoofd ziet gedaar die doorgebroken versteende boomstam in het gewelf ja, dat lijkt wel wat op een boomstam maar als je het maar niet gezegd had zou ik het nooit geweten hebben en hier ziet gevoel je voeten de versteende wortels uitgeholen door de gestaardige drop tel maar eens, precies om de 6 seconden valt een druppel uit die boomstam in zijn wortel en dat gaat zo in eeuwigheid door is dat geen wonder hier in de wortel ligt een glas daar hebben kijzers en koningen uitgedronken proef het water maar eens het smaakt goed om zijn gids genoegen te doen dronk Willem of schoon met tegensin een paar teugen van het in de kon van de wortel verzamelt water het smaakt er werkelijk goed we konden nog wel 3 uur lopen eer ge alles had gezien maar de vakken wordt kort en ook zal moeder de vrouw met het eten op ons wachten mijn maag zegt dat het niet ver van 12 uur is het zal wel niet de laatste maal zijn dat je in de berg komt als schermarings en gewendshuid Willem dan gaat ge ervan houden, even als ik hoe ik er soms naar verlang kan ik je niet zeggen zie, hier hebt genoeg de voerbakken en de ringen voor het vee van de poeren uit de omtrek die hebben hier een oorlogstijd dikwijls een veilige schuilplaats gevonden tegen de woerste soldaten maar ook hebben hier in vroegere tijd veel dieven benden gehuist die de omtrek onveilig maakten daar moet geoude mensen uit Maastricht maar eens over horen vertellen nu doof ik de vakkel niet op mij te verschrikken, want gezond een schoon schouwspel zien volsteken voegde de daad bij het woord diepe duisternis omringde hen geef me de hand, dan gaat het snelig hier hebben we onze jassen de hoek omslaande zagen ze in de verte boven hen een grote helderblauwe sluier hangen hoe dichter ze erbij kwamen daar is de groter en schitterender werd hij de steenklompen waren met zilveren vannies omzoomd de sluier werd wit, sneeuwit en sneeuwit werden ook de wanden van de gang daar waren ze buiten de berg oog verblindend schitterende alles hun tegen de huizen en bomen schenen uit lauter blinkend eis te bestaan dit duurde zo enige minuten voor ze de helling van de berg waren afgedaald had alles zijn gewone kleur weer aangenomen enige weken later werd Willem als werkman in de mijnen van de symbiter berg aangenomen zijn eerste werk was de blokken nadat ze uit de berg waren gezaagd van een teken te voorzien wat aangaf op welke wijze ze in de berg waren geplaatst geweest vergist je niet zei de ingenier die blokken zullen tot gruis vallen als je het merk verkeerd zet ze bestaan uit verschillende dunne lagen die de zee aangespoeld heeft het is met die dingen als met een boek dat je plat op de grond legt dat ze teviger door worden maar zet je het op de snee of op de rug en plaats je er 1 kilo op dan zak je het in elkaar Willem betonen zich een vlugge leerling en spoedig daarna was hij een handig en vleidig werkman eent dan Willem zijn hond mede na de berg doch het dier was onder de grond zo bang voor het lichter vak als dat het hem onophoudelijk voor de voeten liep hij liet hem in het vervolg thuis waar hij vooral volsteken die nu ook de gehele dag alleen was, gezelschap hield menige lange en koude winteravond wacht hij aan de haard van de vriendelijke insieur door die toen hij Willems weet gierigheid opmerkte hem allerlei werken over de Sint-Petersberg en het mijnwezen verschafde, onder andere een kaart of platte grond van de gang van de Sint-Petersberg die zoals hij zeide naar podium de eerste had doen vervaardigen op aanraden van insieur tekende hij een gedeelte van dit plan op grote schaal na van deze kaart en een compass voorzien waagd hij zich spoedig alleen in de verwijderdste gangen en kende Weldra de weg in de berg evengoed en wilig beter dan de oudste mijnwerkers daar die alleen hun geheugen kon raadplegen de winter snelde om voor Willem en zijn kapitaaltje vermeerde de gaande weg de fossiele oogst viel voor de werk die de beter uit dan enig jaar te voeren de lente kwam, aangediend door sneeuwklokjes en krokussen het kleine hoefblad vertoneriet op de eerste warme dag zijn geel bloemkorfje, schitterend op de veeltachtige bladderloze stengel de roodbruine knoppen der Ipen zwollen de castanjebomen wilde hun buren niets toegeven en sloeg aan het kleverige omhulsel van een knoppen terug om de bijna witte, bij een gevaule bladeren te laten zien hier aan daar keek een welriekend viooltje schucht er tussen de dunne grasprijes uit als vertrouwde het de zon nog niet recht het was meer hachtje dan haar zusje het manneliefje dat haar knopjes nog gesloten hield zij hadden ook de gehele zomer tijd een ooyevaag en een zwalu hadden er ook maar opgewaagd of schoon ze even min als het viooltje een hoge zonnetje vertrouwen de ongevleugelde trekvogels voor welke Maastricht een der verzamelpunten is wilde een eerste kat uit de boom zien en afwachten of het ernst was met de lente en zolang de toeristen nog niet kwamen konden de werkzaamheden in de berg ongestoord worden voortgezet toen Willem eens toevallig uit de diepte van de berg opdoek was het tot zijn verbazing buiten, warmer dan in de berg de zon scheen hem in het gelaat en vlak bij de uitgang vloot een vogeltje zijn welkomstlied als een hulde aan de terugkeerende lente toen Willems komst opgeschrikt klapt het met de weekend en dan nu reizende dan dadende in golvende lijn zijn een vlucht Willem adende met volle teugen de heerlijke lente lucht in en staarde de vrolijke zaar na hij rekte de armen uit boven zijn hoofd en zwijdde ze in het rond als wilde ook hij zijn vlucht nemen uit de donk gemijn die hem nu erg durf en donpig toescheen van die dag af vlot het werk niet zo goed meer de vrije natuur waarvan hij eens het ontwaken had aanschoud lokte hem een onweerstaanbaar geweld de zondag die hij buiten kon doorbrengen was hij niet voldoende en zavonds na de arbeid was hij te moe om aan een wandeling te denken volsteken en zijn vrouw en ook de ingeneur die meer zijn vader dan zijn meester was zagen de levensluchtige jongen eensklaps in zwaarmoedigheid vervallen gemoet geen week langer in de berg blijven Willem, anders wordt geziek geëet en drinkt bijna niet meer de ingeneur zou dat je vandaag wel zeggen met Willem naar de mijn ging Willem gaf geen antwoord waar een zucht ontsnapt te zijn post een oogblik later zei hij ja volsteken, ik kan het ook niet meer uithouden, hoe gaar ik ook wil dat geloof ik al jongen ik heb het wel meer van boeren jongens in de berg gezien dat ze in het voorjaag het heimweek kregen en ziek werden van verlangen naar het gras en de koeien maar als je zoveel van een vrije leven houdt waarom wacht je dan nog niet een paar weken dan komen hier al vreemden van de morgen tot de avond en daarbij een schone cent verdienen of heb je zoveel haast van ons weg te komen nee, op mijn woord niet dat weet je wel beter, daardoor heb ik het veel te goed bij je gehad maar je zei er daar zo wat ik ken de ontrek op een prik van Walcomburg tot Luik toe, gids worden zou net een krolfje naar mijn hand zijn je bent er als voor geknipt je kunt je wat de taal betreft redden met elke vreemde en van de ingeneur heb je zoveel geleerd en de verschillen komen snuffelen goede diensten kunt bewijzen die heren komen ook gewoonlijk in het voorjaar ik doe het, riep Willem opgeruimd mijn besluit had vast, ik blijf nog een poos bij je een gedachte speelde hier Willem door het hoofd en de hoop die deze gedachte opwekte gaf hem zijn opgeruimde stemming terug onder de veerde vreemden kon er wel eens een zijn die zo met hem ingenomen was dat hij een meenam naar Frankrijk of Engeland dat kon hem heel wat reiskosten besparen voor Willem was de gedachte hij was bijna een daad geworden het liefste ging hij naar Engeland daarover liep de gemakkelijkste weg naar Australië van Southampton op een schip en dan met zo'n Engelsman die om het avontuurlijke van de tocht wel mee zou willen gaan de luchtkastelen zouden zonder twijfel muren en torens gekregen hebben indien de mijn ingang uit verder bouwen niet had belet het was Willems laatste dag in de Sint-Petersberg hij nam afscheid van de vriendelijke ingeneur die hem beloofde het hem te laten weten in die neuvreemde kwamen en zo gebeurde het het was m'n voorjaag zoals m'n ergedeerd jaren geen gekend had van alle zijden stroomde natuurforsters en natuurliefhebbers naar de voorbijde schone streekend ombastricht en Willem was binnenkort de tijd de meest bekende, de meest geliefde en de meest begunstigde gids einde van Hoogstuk 9 Hoogstuk 10 van Willem Roda deze Libyfox opname behoort het publieke domijn opname door Anna Simon Willem Roda van Edie Heimans Hoogstuk 10 voor de sociëtijd op de Sint-Petersberg zaten op een vrije juli-morgen enige heren gezellig te kouten onder het genot van een glas mastritspier en van het verrukkelijk ver gezicht op de Limburgse heuvels en het Schone Maasdal het gesprek liep over allerlei onderwerpen dwaalde van het weer op de politiek, liep vandaar over op het reizen en eindelijk op de Sint-Petersberg aanleiding tot die overgang was er genoeg al was het alleen de wetenschap dat men er zich op bevond en diep in de aarde onder hen de toeristen hun verbaasde blikken op de gele zuiden en donkere gangen lieten rusten Thuylkens proglommetroepjes van de stad of van de kant van Luikkomende alle met een gids aan het hoofd de berg en verdwenen dicht in hun naarbijheid in de gapende opening de heren maakten zich vrolijk over de verbaasde gezichten der mensen die uit de donkere berg plotseling in het helle zonlicht kwamen met vriendelijke wedergoed beantwoorden te de gidsen en het voorbij gaan even de pet lichten Goeie vandaag, Willem Man, je wordt rijk als dat zo voor het gaat Dat moet ook, heren, zei Willem, en ging goedend voorbij gevolgd door een troepje zingende en stoeiende studenten allen hadden hun en jassen uitgetrokken aan de wandelstok over de schouder gehangen en sprongen in hun hamsbouwen rond Eén van het gezelschap koudende heren maakte de opmerking die heren studenten zouden toch wat minder turtle zijn, denk men, als onze Willem straks in de bergens in de steek liet Oh wat, ze zouden ook zondig gids de weg al terug vinden, meende een officier Daarover gist u in als u dat verbeeld zei het gehoor nog nooit in geweest vriend Daar ben ik ook niet maar ik hoop maar eerst daar door Willem de weg te laten wijzen ik heb een ijzersterk geheugen en willen eens zien of ik met behulp van een aantal merktekens op de wanden en met een klos stevig touw tot leidraad niet weer uit zou komen was het luid de antwoord van de officier het gesprek werd tamelijk luid terug te voortgezet op korte afstand van het tafeltje waar aan de redekaven in de heren gezeten waren zat een zeer lange en magere man zijn gelaat was voor het ogenblik onzichtbaar daar het geheel verscholen was achter een vuurood reisboek alleen staken zijwaarts onder het boek de vlasachtige punten van een paar bakkerbaarden en boven de rug van het boek de zuurkoolkleurige topener kuif uit voor zover zijn lichaam boven het tafeltje en tussen de vier poten daarvan zichtbaar was bleek het bedekte zijn door een buitengewoon engsluitend leverkleurig jasje een dik zwart koord verriet dat de ijverig lezende man een lonjet toch waarschijnlijk niet alleen omdat het bij zijn kleding paste want het boek moest bijna zijn neus raken zo dicht hield hij het voor zijn gelaat van de boek was slechts een zwart fluwele randje zichtbaar de lange benen die ver onder de tafel uitstaken waren van de knieën tot de voeten in zeem leren stopkausen geknoopt de voeten zelf staken in stofkleurige klimschoenen op het tafeltje lagen naast twee leren tassen aan lange zwarte riemen waarvan de ene blijkbaar een reiskijker in hield een rond grijshoetje van geruute wolle stof en voorzien van een sluig bijna van dezelfde stof als de hoed een geruute shoal die om de knop van zijn zonnenscherm was geknopt en bovendien een paar parel grijze handschoenen de eigenaar van al deze vrije zaken is geen zeer verdiept in zijn lectuur toch terwijl het gesprek ter heren voor hem over de gevaren van een tocht zonder gids in de berg tamelijk luid werd gevoerd kwam van tijd tot tijd een hoog plank voorhoofd met een paar hemelsblauwen glinstrende ogen boven de rode grijschits uitkijken die ogen tentelden met een zonnelingen glans toen de officier opstaande verzekerde dat hij het toch eens alleen wilde wagen al had het in de laatste tijd nooit iemand gedaan als er om gewetterd zou hij het zonder draad van Ariad naar wagen alleen om het genot in zijn levensgevaar te verkeeren daarop verdiepte de lange vreemdeling zich weer in zijn bedekker de heren stonden op, gingen heen er ook nog eens geen verlaten daar het langzamerhand etenstijd was geworden nu reest de geel grijze reiziger staatig op en keek behoedzaam rond daarop zette hij langzaam zijn hoedje op sloeg de sluier over de rug hing over de rechterschouder de kijkers over de linker zijn een rijstas over de arm zijn shoal trok zijn handschoenen aan stak zijn zonnenscherm op en wandelde uiterst kam het pad af dat naar de ingang van de berg leiden in de sociëteit was niemand te zien van dicht te doen aan de ingang gekomen is geen de donkere grapende god de verreemdeling te doen aarzellen althans hij bleef een ogenblik staan maar ook slechts een ogenblik toen sloeg hij met zijn parasool een paardenbloem die aan de randwies van de stengel haalde een doos met grote waslucevers zoals die door de toeristen in de tunnels worden gebruikt uit zijn tas en stapte altijd even bedaard met vaste trep de gang in de volgende morgen was geheel mastricht in rep en roer en als man zonder gids de berg ingegaan en niet teruggekomen op last van de stedelijke regering door zochten Willem en nog twee ouderen gidsen alle gangen waarin gewoonlijk de bezoekers geleid werden te vergeefs de waghals was nergens te vinden hij moest dieper de berg ingegaan zijn tot laatende avond ondernam en in verschillende richtingen tochten in de berg aanzienelijke personen vergezelden de gidsen en spoorden hen aan tot verderzoeken wanneer ze de moed lieten zinken alles zonder gunsten gevolgd men begon te twijfelen of werkelijk iemand in de doel was verdwaald opnieuw werd aan het station en een omgeving gevraagd niemand had de man die dag weer gezien en toch was het geval der toeristen in deze tijd van het jaar nog niet zo groot of hij zou tenminste door iemand opgemerkt zijn geworden zijn uiterlijk onderscheiden zich genoeg om de opmerksamheid tot zich te trekken de volgende dag verliep met herhaalde pogingen zonder het gewenst gevolg in die men stelselmatig alle gangen wilde doorlopen zou er daar minstens 14 dagen nodig zijn en in die tijd was het ongelukkig zeker verhoord doodmoede ging Willem de derde nacht na het verdwijnen van de reiziger te bed hij sleept wel in, toch een benouden droom deed hij met schrik ontwaken duidelijk had hij gezien hoe de Engelsman op het zwarte stof met de doodworstelde de akelige gelaadstrekken die hem met gezicht van de schooiër toen deze werd weggedragen voor de geestriepen beletten hem opnieuw in te slapen hij stond op, strakt de lamp aan en voor de honderdste mal in drie dagen nam hij de platte grond van de gang uit haar hand dicht bij de ingang was nog een gang die niet doorzocht was hier weer in, daar nog een zijgang 10 minuten van de ingang bij de societie moedeloos liet Willem het papier op de grond vallen onmogelijk alles te onderzoeken maar waarom zoveel moeite te doen voor iemand die Willens en Wetens zijn verderf tegemoet was gegaan want Engelsman kende het gevaar hij was te dacht te voeren door Willem oh, als hij die man in zat kunnen redden een zat hij aan mens aan de rand van het graf gebracht als hij nu die man eens levend uit zijn reuzeugde graf kon bevrijden maar dat was immers nog niet onmogelijk voor een vijf minuten verlopen waren was Willem aangekleed en in de donkere nacht op straat, een half uur later stond hij van twee lange vakkels een zakje brood en een flesrum voorzien voor de opening van de berg daar binnen leed een mens op verschrikkelijke wijze of had hij iets uitgeleden al wijgerden de benen na drie dagen onverpooste inspanning en bijna hun dienst Willem stoorde er zich niet aan hij had een gevoel als kon hij op dit ogenblik een vroegere misdaad poeten en verzoenen en dat gevoel schonk hem telkens nieuwe kracht toch moest hij van tijd tot tijd op de grond gaan zitten om niet van vermoeienis neer te vallen drie uur lang had hij reed gezocht en geen spoor van de vermis te ontdekt hij was van een uur van elke ingang verwijderd en besloot wat uit te rusten een eeuwen oud stof bedekt een voet hoog de grond hij gevoelde dat de slaap hem drecht te overmannen en om die te verdrijven begon hij met schorrenstem te roepen of schoon hij wel wist dat het geluid zich in de berg niet ver voortplanten zijn keel begon hem wel draad te steken zuchtend wilde hij opstaan om terug te keren en tevends een ander gedeelte te onderzoeken toen hij een tof zwak geluid meenemen te worden was het zijn doorkoorts verhitter verbeelding of werkelijkheid ademloos luisterde hij een hand tegen zijn borst als wilde hij het kloppen ervan beletten hoor, daar was het weer een geluid als van iemand die roepen wil en er geen kracht meer toe heeft het was hem over plotseling koud water over zijn hoofd werd geworpen als door een veren beweging gebracht sprong hij op van welke zijde kwam het geluid Willem hoorde het weer duidelijk nu schen het van links zo even van rechts te komen nu van achteren, dan van voren hij hoorde het van alle kanten tegelijk het hoofd duizelde hem hij drukte zijn gloeiend gelaad tegen de koude muur om zijn bedaardheid en zijn gedachte terug te vinden en meester van zijn zenuwen te blijven hoor, nu was het steunend duidelijk het was in dezelfde gang waar hij gezeten had hij keerde terug en de vakkel met zijn bevende handen zo hoog hij kon houden om de grootst mogelijk oppervlakte te verlichten vloog hij de gang in ja, daar gins aan het eind lag een voorherp welks omtrek niet te onderscheiden was de vakkel viel Willem uit de ziddere handen zijn knie in klikten op de tastkoop hij voort, geen geluid hoorde hij meer eindelijk voelde hij iets een mens en plotseling kreeg hij al zijn geest en lichaamskacht terug hij schudde het lichaam door hokander geen geluid hij tilte de armen op ze ploften als lood met een doffe slag op het zand neer toen hij ze los liet god, zou hij nog te laat zijn gekomen zou dat geluid het gerochtel in stervenden geweest zijn zou hij weer een lijk met vervongen gelaadstrekken moeten zien Willem durfde haast geen licht ontsteken toch hij spakt zichzelf moed in en stak de vakkel weer aan onbeweegelijk lag de ongeluk geop de grond het gelaad naar Willem toegekeerd het was doodspleek, toch niet misvormd de ontstelde jongen nam zijn flesje rum hij huiverde bij de aanraking van dat koude gelaad hij tacht de rum in de mond te gieten toch de tanden waren stijvel elkaar geklemd radeloos kneelde hij naast de ongeluk geneer dikke tranen ronden over zijn wangen hulp halen, een dokter roepen was onmogelijk dat zou minstens twee uur tijd kosten en indien de man niet reeds gestorven was zou hij het binnen die tijd zeker zijn eens klaps herinnerde Willem zich dat hij gezien had hoe Emilia toen zijn moeder eens in onmacht dreigde te vallen huidde polsen en de slapen met brandemijn had gevreven snel kreeg hij zijn zaktoek rum zou wel even goed zijn zo hard hij kon, vreef hij polsen, slapen en voorhoofd van Engelsman vijf minuten van inspanning ging er voorbij zonder gevolg toen liep hij in rilling door het koude lichaam Willem schikte eerst toen stied hij in juigdoon uit en verdoppelde zijn pogingen hij voelde dat het onbewegelijke lichaam onder de hand warmer werd het zweet gutste hem langs het gelaat hij let er niet op eindelijk slaakte de bezwijmde een diepe zucht en slug de ogen op om ze dadelijk weer te sluiten nu beproefde Willem opnieuw zijn patiënt voor het rum in de mond te gieten en hoor op leidschap, het gelukte de jongeling richtte hem op in de houding, een stukje brood geraakte ook hoewel niet zonder moeite naar binnen sir, sir, awake! riep Willem, zo hard hij kon you're saved! de Engelsman vloeg voor de tweede maal de ogen op en keek verwonderd enige ogenblik in het rond toen scheen hij zich iets te herinneren van wat er met hem was voorgevallen hij stak Willem de hand toe en zij nauwelijks hoorbaar I thank you what a clock is it? Willem doop de kleine stukjes brood in de rum en stak ze de Engelsman in de mond die zich niet voeren als een mus en de mond alwijd opende voor het hapje klaar was langzamerhand kwamen de krachten van de uitgehongerde man terug en kon hij zijn armen weer bewegen aan lopen was nog geen denken toch ook de benen werden met elke minuut sterker de bloedsoenloop herstelde zich ook daar en wanklend op Willem's schouder steunend deed de Engelsman ene gesreden het lopen was hem evenwel nog onmogelijk Willem bood aan een paar draagers en een dokter te halen toch de gereden wilde niet alleen blijven er bleef dus voor Willem niets anders over dan rustig een uurtje te wachten tot de zwakke man weer lopen kon hij gebruikt het overschot van het ontbijt en zette zich tegen de muur de Engelsman ging naast hem zitten en ging vijf minuten later waren beiden de een door inspanning en vermoeidheid de ander door uitputting in slaap gevallen ze scheen net te gelijk wakker geworden te zijn beiden gevoelden zich gesterkd en verquikt de tweede vakkel werd snel opgestoken en Willem hield de Engelsman zijn boeltje met elkaar rapen de parasool en de pleet, de tas en de kijkers lagen voor de hand, één handschoen ontbrak de tweede legt een stomgetuigenis af van wat de man had moeten leiden de vingers waren er afgeknacht ik kon niet eten meer zei de Engelsman calm toen Willem het overschot opraapte voetje voor voetje werd de tocht uit onderwereld naar het licht ondernomen de vreemdeling moest nog steeds op Willem steunen om niet te struikelen toen ze buiten de bergtraden kwam juist de zon op en overgood bomen en velden met vloeibaar goud de vogels kwinkeleerden de bijen en muggen gonsten bonten vlinders ontwaakten en vladden naar de bloemen waarop daudropels schitterden als of het zoveel de diamanten waren nu scheen de Engelsman zijn koude kampte te verliezen hij was blijkbaar ontwoerd, wankelde en moest gaan zitten Willem bleef naast hem staan met beide handen geept toen de Engelsman zijn hand en zij in zijn moedertaal met iets trillend in zijn stem ik dank u toen haalde hij de handschoen zonder vingers uit de zak stak er zijn naamkaartje in rijkte beide Willem over en zei behoud dit en toon het mij wanneer gewild dat is een geaccepteerde wissel tot een onbepaald bedrag Willem ging hem lachten ik zal het bewaren als een nagedachtenis maar wil geen beloning meneer ik heb een schuld afgedaan die met geen geld was te betalen de Engelsman keek nu schierig op zijn onverschilligheid was geweken is het een geheim? voeg hij hier wel of schoon in een andere stad ieder het weet blijf dan vandaag bij me en maak me dat eens duidelijk, wil je? met genoegen zei Willem, maar laten we nu opstappen u moet een genetieraad plegen de Engelsman stond op en beide sloeg de richting in naar de stad waar alles nog sliep dicht bij de poort kon de Engelsman niet verder zijn krachten waren uitgeput Willem bood aan eens te beproeven of hij hem dragen kon tot aan het naaste hotel de man was zeer lang de kouders zat, sleepen zijn benen nog over de grond gelukkig was hij niet zwaar zo ging de tocht verig daar klonken voetstappen en mensen stemmen door de stille straten een stoet van verschillende mannen waarbij overheidspersonen en enige officieren sommige te paard zich aangesloten hadden naden, twee gitsen gingen voorop ze hadden bij Willem aangeklopt en hem natuurlijk niet thuis gevonden het plan was de gehele volgende dag en dus noods nog langer de berg stelselmatig te doorzoeken en ze vragen met voetsel meegenomen daar verscheed Willem met een vermiste op zijn rug op de hoekterstraat een luid gejuwel en hurrageroep ging uit de stoet op dan vloog meer dan een liep op beide toe en wendste hun beurtelingsgeluk de Engelsman was inmiddels afgestegen hij had zijn gewone kant te herkregen en ging met onverschillige blik voor zich uit zijn koolbloedigheid bekoelde Thevens de geestrift van hen die hem wilde zoeken en tamelijk stil en kalm ging de optocht naar het hotel in de drapery zo bleek volgens het kaartje de naam van de Engelsman te zijn ten einde wat rust te nemen echter niet dan nadat hij beloofd had smiddag terug te zullen komen hij vond bij zijn terugkomst in het hotel de Engelsman in een gemakkelijke leuningstoel zitten zijn loordschap had zijn nauwsluitend reisgewaad met een zeer gweide roodvluwele chambercloak verwisseld in welke zakken zijn haar armen tot aan de ellebogen verborgen waren hij wees Willem een laagstoeltje in zijn onmiddelijke nebeiheid Willem had in het Engels gegoed de Engelsman antwoordde echter in het Hollands jij kan spreek Hollands ik verstaan jou zeer wel ik heb geweest in Holland voor een lange tijd en ik kan spreek het zeer wel ook Willem was te beleefd om te laten bemerken wat hij van zulke Hollands dacht dit is geen Lord Gravery te bevallen die waarschijnlijk wel wist dat hij het niet zeer wel sprak maar Willems Engels misschien niet goed verstand en daarom nog liever Hollands hoorde hij nog wat meer aan zodat in de sierlijk gemobileerde bekamerch een gezellig halfduister heerste en begon het gesprek met te zeggen jij bent niet een boerenzoon ik denk, jij bent niet wat jij lijkt mijn vriend jij kunt vertellen mij al wat jij wil ik kan zwijgen Willem was blij de iemand gevonden te hebben bij wie hij zijn hart eens kon uitstorten zijn geheim brandde hem reed lang op de tong nu begon hij zijn geschiedenis te vertellen in het begin was het ontsamenhangend maar later kwam hij beter op dreef hij verhaalde achterin volgens met kleuren en geuren wat er in de voorlopend 2 jaren met hem, zijn ouders en zijn zuster gebeurd was Lord Gravery was onbeweeglijk blijven zitten hij vertrok geen spier van zijn galaat dat even min als zijnen naar de muur staarende ogen enige deelneming in Willems lot verriet alleen toen Willem vertelde hoe hij neidig van dals die guldestukje over de slootweerp had er iets geflikkerd in die ogen en jouw naam voeg hij toen Willem geëindigd had en met hooggekleurde wangen voor zich keek te laat bedenkende dat hij wel wat al te vlug zijn vertrouwen had geschonken aan een vreenderling al was hij dienst reddig wat is jouw naam hij haalde Lord Gravery toen hij bleef zwijgen Willem noemde die Willem, je bent een goede jongen geef me jouw hand, zei de Engelsman en terwijl hij evenig de glazen van zijn larnet afreef had ze voor een dikke laag stof opzat voeg hij verder en wat is de naam van het geveilleerde huis dat was de eerste oorzaak van je ongeluk was het een Amsterdamse firmen nee meneer, haal een koe te Londen indien zich een adder voor zijn voeten had opgericht en hem wel aangesist Lord Gravery had niet verschrikter en sneller kunnen opspringen zijn gelaat tekende schrik en woede tegelijk het larnet ontgleed zijn vingers en met grote schreden liep hij de kamer op meneer toevall wonderlijk toevall, brom daarvoor Willem onverstaanbaar in zijn moedertaal kent u die heren, vroeg Willem die zelf opgeschikt was door de plotseling de beweging van de lord deze zat intussen iets weer voorkomen kalm met zijn larnet te spelen nee, de heer Haal kende ik alleen bij naam maar de koe kende ik zeer goed dat is een slecht een zeer slecht mens zei hij met een pijnlijke trek op het gelaat het gesprek stokte na een stilte van enige minuten en jij wilt niet dat ik jouw geld, veel geld geef nee meneer en voor jouw ouders dan mijn vader neemt even min een aanmoes aan als ik en jij gaat naar Australië vroeg de lord langzaam ja meneer dan gaan wij te samen Willem zet een gezicht, alsof hij het in Keulen hoorde donderen u gaat ook naar Australië oh yes zei lord Greyberry die altijd zijn laureate maar niet schoon kon krijgen Willem sprong van blijdschap 3 voet in de hoogte en toen de kamer rond zodat de bibliolo op de étagère rinkelde en zelfs een lang gestaard zwart gesnoorde Chinese in de tafelbeet Willem hielp hem voorzichtig weer op de been lord Greyberry vreef nog steeds voort en vervolgde jij spreekt ook Duits, niet waar Willem knikte en Frans ook met een nauwmerpaar glimlachje hernam de lord even goed als Engels beter sir zeer goed de trein vertrekt om 6 uur 35 het is nu 2 uur laat ons voortmaken u vertrekt nu al ik kan al niet weg, ik moet afscheid nemen zei Willem, met de handen in het haar van de ene stoel naar de andere loopende niet weten we wat te doen de Engelsman sprak doodbedaard een regenaardige half zingende toon je hebt 4 uur tijd voor afscheid nemen en briefschrijven aan je ouders en aanpassen andere kleren van gentlemen ik zal ze laten brengen hier nog altijd wilde het stof niet van zijn laarnjet glazen weken dat is gemakkelijk gezegd zei Willem maar ik heb nog slechts de helft van mijn reisheld bij elkaar en als ik daarvan kleren koop jij kan ook bij mij jouw reisheld verdienen ik geef jou 100 pond 1 week in Australië zal ik jou wel aan een betrekking helpen Willem zet de mond en ogen wijd open en sloeg de handen in elkaar hij was niet in staat een geluid voor te brengen tevaal vond het golden in de week schilder hij toen hij van de schrik bekomen was maar dan zijn mijn ouders in korte tijd rijk wat betekende nu de 200 gulden die hij overgehouden had bij de ontsagelijke som die hij in 1 week zou verdienen hij had grote lust de lange lord om de halst te vallen maar deze kon het linker glas maar niet schoon krijgen Willem begreep zeer goed dat die koude kanten zegt een panzer was waaronder een warm en edelmoedig hart klopten en toch bekoelden ze ook hem die geveindste onverschilligheid werkte aanstekelijk en wat moet ik daarvoor doen ik wil het verdienen daarvoor jij moet wezen mijn tolk, mijn kassier mijn secretaris, mijn vriend en mijn redder als ik in gevaar ben het laatste neem ik niet betaald dat doe ik op de koop toe alright je hebt nog 3 uur en een half tijd maak haast Willem vloog meer dan hij liep het hotel uit en de straat op naar zijn kosthuis hij schreef een korte brief aan zijn ouders waarin hij hun zijn buitenkantje meedeelde maar niet vertelde hoe voorstelig de Engelsman zijn geringe diensten wilde betalen want hij had een aardig plonnetje voor een verrassing in het hoofd hij nam hartelijk afscheid van volsteek en dienstvrouw die hem herhaaldelijk de hand drukten en hem veel geluk op zijn verre reis wensen Willem beloofde spoedig wat van zich te laten horen toen hij bij zijn weldoener terugkwam was deze juist bezig enige grondens op de hotelreking te beknippelen die volgens zijn oordeel veel te hoog was gesteld dit deed hij vreemd opzien na het bewijs van mildheid dat hij zo even ontvangen had in een andere kamer wachten een kleermaker met een halve winkel van jassen broeken, vesten, hoeden en laarzen Willem paste aan en koos onder toezicht van de lord wat hem goed voorkwam een paar uur later stapten de twee reisgers in de trein en nog een half uur later kwamen ze in het eerste station op Duits gebied aan in de laatste tijd waren er soms weken voorbij gegaan zonder dat Willem eraan dacht dat hij nog altijd gevaarliep opgepakt en naar de kruisberg tegezonden te worden en toch viel hem een pak van het hart nu hij zich in het buitenland bevond en daarhalve de kans weer gevangen genomen te worden veel geringer was te meer nu hij in gezelschap van lord Greyberry voor hun vertrek had lord Greyberry Willem zijn reistas overgegeven en dienst eerste werk was geweest twee kaartjes eerste klassen naar keulen te nemen en te betalen een blik in de partefijen deed hem van angst beven ze was vol engelse banknoten en wissels hij durfte de tas niet meer op zijde te laten hangen, hij legte ze op zijn knieën en bedekte ze met beide handen in ieder gezij naar medereisgers vermoeden hij een dief die het op de schat gemunt had welke hem ter bewaking was toevertrout lord Greyberry was weer in zijn reisboek verdiept dat hij om het half uur met de reuzachtig londens nieuwsplat verwisselde zeerde te begin de reis had hij nog geen woord gesproken Willem wist niet beter te doen dan uit het raampje van de voortsnennende trein te kijken en voor de toekomstplannen te maken die nu niet geheel meer in de lucht gingen nog voor het geheel donker was gebruikten zij het avondmaal te keulen ze bezochten de dom en sleepen nog diezelfde nacht in een prachtig hotel welk slaapkamers uitzagen op fraaie tuinen en op de nevelachtige onttrekken van het zeven gebergte einde van hoogstuk 10 hoogstuk 11 van Willem Rode deze liepenvoxtopname poort op het publieke domein opname door Anna Simon Willem Rode van Eddie Heimans hoogstuk 11 aan de ombijtafel zat naast Willem een reuzachtige Duitzig naar zijn kleding te oordelen moest het een jager zijn want die bestond uit zijn donkergroen jachtbuis een grijze kniebroek slopkouzen en lagen met ijzerbeslagen schoenen aan zijn gordel doeg hij een brede hartsvangig met hertshoornen gevest in een hoek had hij een buks neergezet die door een geel lederen voedraal tegen stof en vocht beschermd werd en nu tijdelijk tot kapstok diende voor een veel te hoed met een haneveer versierd het was een spraakzaam man die zich weldera als koninklijk jager bekend maakte en vertelde dat hij op reis was naar de ijvel waarop grote schaal een drijfjacht op wilde zwijnen zou gehouden worden zijn er nu dan nog zoveel wilde zwijnen in die streken, voeg willen die als elke jongen reeds belangstelde in alles wat op de jacht betrekking had en vooral nu het een jacht op wilde zwijnen betrof garen het verhaal daarvan eens wilde horen lord gravery dronk schijnbaar zonder op het gesprek te letten zijn zes de kopje thee of er veel zijn, antwoordde jager als er niet elke winter een drijfjacht werd gehouden zou daar gewis geen boer meer zijn land kunnen bebouwen die zwart postels graven en woelen in de nacht zijn gehele akker om zonder dat hij iets van vermoed dan moet hij opnieuw gaan graven en poten en die rakkers vermedigvuldigen zich zo sterk en zij zo moeilijk onderschot te krijgen dat de boeren op dit ogenblik met de handen in het haar zitten deze winter zijn er nog 30 stuks afgemaakt maar nu is het weer zo erg dat de landbouwers zich tot de regering gewend hebben om hulp nu zal tegen de gewoonte een drijfjacht in de zomer plaatshebben kijk maar eens hier, ik heb eer gisteren deze oproeping gekregen terwijl de jagers zijn broodje had las Willem op het gedrykte velpapier de regering van het rier nodigt bij deze de heer Whiteman uit zich met alle jagers, houtvesters en drijvers die onder zijn bevelen staan de vijfde van deze maand smorgens voorzondsopgang in het dorp bushwilig te bevinden om in vereniging met alle jagers uit het district een drijfjacht op zwartwilte te houden Lord Gravery kijk het papier ook in hij kende juist zoveel Duits gesprek met de heer Whiteman te begrijpen en de oproeping te kunnen lezen aanstond toen hij Willem op een fles morgenwijn voor de jager te bestellen deze bedankte de heer Lord onderdanigst schoof zijn teekopje en melk aan opzij en in minder dan 5 minuten was de fijne fles voor 3 vierden geledigd Lord Gravery klonk met zijn teekopje tegen het gevulde glas van de heer Whiteman en wensde hem zo goed en zo kwated ging een voorspoedige en gelukkige jacht het ijs was gebroken een gesprek waarbij Willem als tolk tussen Engeland en Duitsland dienst deed ontwikkelde zich Willem had zijn reisgezel nog nooit zoveel na Alcanderhoere spreken al had nu ook de jager het leeuwendeel van het gesprek het bleek dat Lord Gravery in jachtzaken en vooral wat de zwijnenjacht betrof geen verremdeling was hij voeg of Whiteman ook honden had meegebracht niet nodig meneer in verschillende steden van de Eifel en ook de Trier houdt de regering der stad er een eigen troep honden zodat de zwijnsjacht afgericht zijn op na kunnen wij van de partij zijn voeg de Engelsman op de man af en sprak daarmee uit wat Willem zeer graane wensde toch niet durfde vragen de jager zette een bedenkelijk gezicht hij mopelde iets van levensgevaar verantwoordelijkheid dat het slechts jagers van beroep aan de jachtpartij deelnamen en dat alleen de opperjachtmeester liefhebbers mocht toelaten en dan een onervaren jong mens die misschien nog nooit een buks heeft afgeschoten hij zei er met een half medeleidende half minachtende blik op Willem bij wel wist en zeker kan ik met een geweer omgaan en goed mikken ook viel Willem in vreesende dat door zijn onervarendheid het plan in duige zou vallen toen ik 15 jaar was kreeg ik al een bukspresent en daarmee heb ik op één dag een haas en een eend geschoten hij zei er niet bij dat de haas al aangeschoten en de eend toevallig een tammer was de jager proest het uit van lachen een haas en een eend en dat wel op zwijnen jacht gaan waar komt nog iets anders kijken hoor juist daarom zou ik zo gaar ineens meegaan, zei Willem een tweede fles werd op een wenk van de lord de jager gebracht de milde geever bewonderde in tussend met kenners ogen de buks van de jager tegen zoveel mildheid en vriendelijkheid bij een schattrijk man was de jager niet bestand maar het is zo gevaarlijk zei hij weefelend het verzoek toe te staan gevaar moet er zijn antwoordde lord Greyberry anders is het moorden de jager beloofde de verantwoordelijkheid op zich te nemen afgesproken zei Willem een man, een man, een woord, een woord natuurlijk, ik zal u dan over een paar uur komen hanen zorg voor buksen en koop vooral lederen slopkouzen, want anders wordt in de struiken uw broekspoede gaan vladden gescheurd ik zal mijn makkers en de opperjager zeggen dat u zulke fijne wijn laat schen daar doet een jager veel voor tien angkers, als het nodig is zei lord Greyberry, op zijn gewone kalme toon een white man keek verbluffd op en met overtuiging zei hij u kunt toch een hele jacht meemaken al duurt ze ook drie weken, daar sta ik voor in dat is niet nodig één dag is voldoende antwoordde de Engelsman met een fijn glimlachje tegen het middaguur stapte ons drie taal, nadat Polo aan de zorg van de conducteur was aanbevolen in de trein, die hen tot op enige uren van de verzamelplaats ter jagers voerde lord Greyberry en Willem hadden nog tijd gevonden, zich een volledig splinter nieuw jachtcostume met toebehoren aan te schaffen na het verlaten van de trein stapte Willem deftig met zijn buks op de schouder en zijn wijtas en veldfles opzijden tussen zijn beide jachtgezellen op de weg naar Bushweiler voort hij was niet klein en toch gelijk hij een kind tussen zijn bijne vleugelmannen Holland tussen Engeland en Duitsland maakte de jager aan straks als de nood aan de man komt op beide hulp regent, gaf Willem de antwoord bij het vallen van de avond bereikten zij de eerste huizen van het dorpje reeds uit de verte klonk hun gelach en gezang tegen meer dan honderd jagers en drijvers zaten voor verschillende herbergen aan de weg en zongen dat het een aard had bij de aankomst van ons drie taal verstoond het gezang van de vrolijke jagers van alle zijden werden de aangekomenen met nieuwsgierige blikken bekeken Wightman had de voorzorgenomen vooruit te zenden naar het randevoe om een vriendelijke ontvangst voor te bereiden deze voorloper had er iets zoveel verteld van de onnoemelijke schatten waarvan de Engelsman bezitter was en van dienst verquistende mildheid dat Velen onder de jagers zich reed bij voorboud overtuigd hielden dat de vreemdeling minstens een prins van de bloeden moest zijn die in Cochnito reisde vergezeld van zijn adjudant toen Lord Greyberry met Willem naar de bijbare gekomen, zonden de jagers op en salueerden op militaire wijze Greyberry goede terug met de genadige handbeweging zoals forstelijke personen dat gewoon zijn je het versterkte de heere jagers in hun mening met een lid van de koninklijke familie uit Engeland te doen te hebben de prins van Wales misschien verluisterde een der jagers zijn buurman in het oor het woord ging van mond tot mond het misschien bleef natuurlijk achterwegen en Weldra stond bij de jagers vast dat ze de hoge eer genoten de prins van Wales van aangesicht tot aangesicht te aanschouwen de Lord rijkte de opperhout vestig en leider der jacht die inmiddels buigend als een knipmess naden was getreden zijn kaartje over met Lord Greyberry werd er als een aangenomen naam beschouwd waaronder de prins reisde deze opgeep spoedig voor wie men hem hield hij verwaardigde zich in alle deftigheid aan het tafel toe plaatsen te nemen en nodigde de enige der jagers uit zich naast hem te zetten Willem vond de commé die vermakelijk om de wandaar jagers niet te verstoren en zich achter de stoel van de Engelsman zonder dienst bevelen af te wachten liet hij de waard hoepen en gelasde hem tamelijk luid de jagers zoveel te drinken te geven als ze verlangden een driemaal herhaald HOOG beloonde de prins voor zijn verheervigheid de wijn stroomde over de tafels en door de altijd dorst gekeerde der jagers nu ging het aan het opstijden de ongelooflijkste heldendaden waren opgedist en voor goede waar geslikt niemand schinde geloofwaardigheid om een vijf te trekken een jong ventje wiens baard aan het uitkomen was en die onophoudelijk over het stoppelveld zijn er kindstreek bleek boven allen uit de munten door de vaardigheid waarmee hij het jager Latijn sprak verbeeld u hoogheid gisterenavond zit ik op post aan leraad van een holle weg om een haast te schieten daar komt links van mij een haas uit het kruipelhoud rechts een rebok beide wentelen tegelijk in een zweet nauwelijks heb ik weer geladen ik een havik die een houtsnip vervolgt piff paff beide tuimelen naar beneden ik sta op om mijn buit wat naar te bekijken en laat ondertussen mijn twee loop weer wat zie ik daar aan de verte een wilde zeug met een jong ik leg aan piff paff beide rollen om lord gravery schudde vol verbazing het hoofd over zoveel schotfastheid en gaf Willem een wenk maar lord is vermoeid en wint zich ter rust te begeven tijden hij op plecht getoond duidelijk verdrongen zich de opperhout vestig de opperjagerig en nog enige anderen om de gewaande prins ten einde deze naar de herberg te leiden ze waren onuitputterlijk in voor ons schuldigingen zij naar hoogheid zegt ze ook een armzalig slaapvertrek te kunnen aanwijzen Willem bedankte de heren uit naam van mijn lord voor hun eenbaarheid willigheid en verzocht de jagers en de volgende morgen voegtijdig te willen wekken wat de heren dienstvaardig beloofden nog lang beleven de jagers zingen, toch het laatste niet meer uit volle borst want ze vreesten zijn hoogheid in die slaap te stooren morgen voor dag en dauw braken de jagers en met hen lord Gravery en Willem groepsgewijzen op naar een op een uur afstands van bushveilen gelegen gehugd Polo ging op verzoek van de jachtmeester niet mee, maar werd in de herberg vastgelegd het was een vermoeiende tocht het ging berg op, berg af door kreupelhout en over kale hoogvlakten de weg slengerde zich nu eens langs afgronden, dan weer door een stuk pauwland, aangelegd op de herring vananceerd onheugelijke tijden uit geblusten vulkaan de lava, waaruit de weg bestond was tot poeder verweerd en dwalde in stofwolken onder de zwarte sreden der stevig doorstappende mannen op allengs verbleekte de stern en een strook geelachtig licht aan de oostelijke hemel verkondigde de danerende dageraad in de verte tekenen zich de zwarte lijn van een bos de minder donkere hemel af dat was de dennebos aan welks zoom rendezvous gegeven voor de jagers drijvers en honden een luid geblaf bewees dat de dieren reedste nadering der mensen had opgemerkt juist toen de voorste groepen het bos bereikten verlichten de eerste zonnestranende omtrek het woud was op een grote hoogte gelegen en strakte zich zover het oog rijkte op de toppen en hengen van talloze grote en kleine bergen uit een oorverdovend geblaf en gejang voortienvoudigd door de eggos de achterliggende bergen begoeten de jagers meest oude bekenden of vroegere meesters daar honden, mensager van allerlei soort en ras herders honden braken en onze dochgen hazenwinden, mexicaanse dochgen die alles terk en wel doorvoet een eigenschap gemeen hadden namelijk voortreffelijke zwijnenpakkers te zijn ze waren twee aan twee gekoppeld en elk paard werd in bedwang gehouden door een knecht van de hondenbaas de laatste was een vreemd personage hij was zeer klein van gestalte maar in verhouding buitengewoon breed en gespieerd zijn peper en zoutkleur gebaard rijkte tot aan de knieën en bedekte bijna ze geheel gelaad een blik uit zijn kleine staalblauwe ogen was voldoende om een paar vechtende honden te scheiden en in bedwang te houden zijn kleding was gelijk aan die der jagers toch de buksontbak, die zou hem met het kreupelhoud ook meer tot last dan tot nut geweest zijn de hondengevangig hing aan zijn gordel een korte stevige zweep waarmee de honden gekastijd werden indien ze ander wild dan zwijnen na juichen van de honden, en daardoor van hem hing de goede uitslag van de jacht grotendeels af de jagers en drijvers zetten zich op de hoge rand van de weg neer of leiden zich onder de bomen op het zachte glade mos en wachten geduldig de bevelen van de opperhoudvestig en leider van de jacht af geen der spoorzoekers was nog teruggekomen om de bos af te jagen zonder te weten of er zich zwijnen in ophielden waren er iets in dachten voeren beproefde spoorzoekers, meest poeren uit de omtrek die belang hadden bij een goede vangst uitgezonden deze lieden hadden een moeilijke taak te verfunnen, vooral in de zomer zwinters wanneer er vers gevallen sneeuw ligt is het gemakkelijk aan de sporen te zien of er wilde zwijnen uit of in een bos zijn gegaan en daarnaar tevens te berekenen hoeveel er op het ogenblik dat de jacht begint nog in zijn zomig, in het hoge gras en de struiken was het spoor moeilijk voor niet ingewijden in de kunst van spoorzoeken onmogelijk te vinden een der zoekers was op de gedachte gekomen de vorige avond fijn zand op de paden te strooien die het wilde gewoonlijk volgden en de uitkomst beloonde de moeite toen ze aan het rande voet terugkwamen konden ze meedelen dat in het kreupelhoud op korte afstand twee evers en verschillende zugen verborgen waren dit verwerkte grote blijdschappen onder de jagers die zingende en fluitende opstonden om de buksen nog eens na te zien en de haan te beproeven een luidgejuiging op toen een deks spoorzoekers snel kwam aanlopen en reed uit de verte riep dat Satan ontdekt en omsingend was Satan was een oude ever in de gehele omtrek onder die naam bekend drie achter in volgende winters was hij reed gejaagd maar de slimme rakker was niet onderschot te krijgen de honden boezenden hem weinig vrees in hij de honden testte meer dan één hond had kennis gemaakt met zijn geduchte slachthanden een drie tal reed het hagje erbij ingeschoten ter stond werd opgebroken en de afdeling waarbij zich Lord Gravery en Willem bevonden begraaf zich naar de aangeduinde plaats waar Satan zich volgens het zeggen van de boer moest bevinden Weldra bereikte men de voeten van een tamelijk hoge berg de gehele heling was met hoge eikenstruiken bezet de top was kaal en glint ze er in het morgen ligt stilte, commandeerde de opperjager ogenblikkelijk verstomde het gesprek de jagers en het geblafd er honden de jagersstoet werd in 2 delen gespitzt één afdeling waarbij de honden baas met zijn dieren moest de berg ontrekken aan de andere zijde weer beklimmen en op de top postvatten de overigen werden aan de voet of op verschillende plaatsen van de herring hun post aangewezen dekken, luidde het tweede commande allen verdwenen achter struiken of lage bomen de heling is geen instlaps verlaten iemand die van de jachtpartij geen kennis toeg en de berg had gezien, zou niet vermoed hebben dat in het kreupelbos een veertig tal jagers en evenveel honden op de loer lagen Willem knielde met kloppend hard naast Lord Greyberry neer vlak aan de voet van de berg was hun achter een hoge eikenstruik een plaats aangewezen menig jager benijden hun die voordelig post, van daarop en kans, zaten de eerste kogel toe te zenden en konden ze de gehele weg die zich op de voetslinger erover zien Ben je bang? Vluisterde Lord Greyberry hem in het oor Nee, maar ik beef een beetje Dat is niets Je behoeft niet te schieten Voordel even hier op de weg is al het de minste dom genoeg is uit het kreupelhout te komen heeft hij al een kogel beet Maar misschien zit hij hier vlakbij verborgen Dat is niet onmogelijk en in dat geval hebben we een gevaarlijk plaatje als het troostrijk antwoord en Lord Greyberry trok zijn hardschvanger en legde het blanke mes naastig op het gras Wat wilde hij doen? Het dier te lijfgaan als het met de naak komt Het gehele voorkomen van de Engelsman was veranderd op zijn anders zo strak gelaten was de hartstocht zichtbaar en zijn ogen fonkelden van strijdlust Willem rielde bij de gedachte dat de lord zich roekeloos en gevaar zou blootstellen en hij voelde dat hem zelf de moed ontbrak zijn weldoener ter hulp te komen Het dureden werden uurig en de lijven begon want zij die de berg van de andere zijde moesten beklimmen hadden een moeilijke en lange tocht te doen eindelijk verriet een verwijderd flauwhoerbaar geheil het welk door de echo van de overzijde in plaats van uit de hoogte scheen te komen dat de honden waren losgelaten en de jacht was begonnen daarop werd alles weer doodstil met angstige spanning loerde Willem door een opening in de struiken hij meende op korte afstand de honden te horen snuiven en snuffelen plotsling stied een hond dicht in zijn nabijheid en zegenvierend geheil uit de ever was ontdekt Hoera, zwijn hond, ta, hond, pak aan scheelden de hondenbaas en de drijfers om het hartst de lucht davelde van het gebelaf en de geheil der honden die van alle zijde door de struiken kwamen toegesneld en van het geschreeuwderd drijfers die de ever naar beneden of zij werd af, trachten de drijven Willem rieelde van angst hij was bijna niet in staat zijn buks vast te houden Lord Greybury lag op de knieën het bovenlijf voorover gebogen de kolf tegen de heup gedrukt de vinger aan de trekker gered elk ogenblik aan te leggen en af te drukken zodra de ever maar een handbreed van zijn borstelhuit te zien gaf het geblaf en geschreeuw kwam nadig van tijd tot tijd bewees een jammerlijk geheil dat een onervaren hond in zijn overmoed de ever ten na was gekomen en voor zijn vermetelheid met een stoot van de geduchten slachthanden was gestraft dek je achter mij ze komen hierheen fluisterde de lord die Willems angst op zijn gelaat las een duidelijk hoorbaar dofgebrom bevestigde de woorden van de engelsman het kraken van dode takken het rustelen van de dorp laderen wees voor het gehoorde weg aan die de ever al vluchtende volgde te zien was er niets van de honden nog van de drijvers van de ever het allerminst klim in dat boompje gaf Lord Greybury meer door gebaren dan de woorden Willem te verstaan in achterns in zijn blik dat was te veel voor Willem de schaamte juwg hem met bloed naar de wangen de kalme moed van de engelsman stak hem een riem onder het hart en zoals wel meer gebeurt ook het naderen van het gevaar verdreef zijn angst het beven hield eens klaps op hij keelde naast de engelsman neer en omklemde stevig zijn hart zwanger oh zwijn schreeuwde de drijvers van bovenaf de ever moest vlak tussen deze en Willem zijn het dier scheen stil te staan door de openingen van het bosje konden ze nu de zwartborstel zien hij snooft de lucht in en scheen te overleggen wat hem te doen stond de honden die in een kring om hem heen stonden te huilen en te blaffen, telde hij weinig geen van alle durfde naderen achter hem stonden de drijvers te razen en te schreeuwen als bezetenen toch even als de honden gereed eilings op de vlucht te gaan zodra meneer Satan het in zijn dikke kop mocht krijgen om te keren voor hem bleek het echter ook niet pluister zijn wat te doen daar naarerde een van de honden hem wat te dicht een zijsprong, één stoot van de ever en de wagens vloog met open gescheurde buik tien voet hoog in de lucht boven het keupelhoud uit nu, dan met wilde zwijn, zijn kans waag het stoof vooruit pfff! knalde het schot van Lord Greyberry de ever brulde als een varken dat geslacht wordt hij stond een ogenblik stil bukt het toen de kop en vloog in razende vaart recht op Lord Greyberry af hij vloog uit zijn knied in de houding op te staan Willem ziet een geel van angst uit hij liet zijn mes vallen, maar gaf tegelijk tijd de Lord Undu die deze een eindweeg op zijde deed vallen hij zelf rolde de terugstuit eveneens om de ever vloog tussen beide door onmiddellijk gevolgd door de gehele troep hijgen of jankende honden en ginnende drijvers dat is de tweede maal dat je mij het leven red zei de Engelsman opstaande toch Willem die reed van de schrik bekopen was hoorde het niet eens zijn aandacht aan de jacht die nu in haar geheel zichtbaar was Satan was uit het keupelhout gedreven en draafde de lava weg op een bloedstroom tekenen zijn loop het was een reuzachtig dier de zwarte borstels op de rug stonden overeind en deden hem nog groter schijnen dan hij werkelijk was zijn slachthanden waren even lang als zijn kop de honden haalden hem in en nu zij hem aangeschoten wisten waagten zij het op hem los te springen een stuk of vijf beten zich vast maar de ever schudden ze brullende af en deed er een paar een luchtreis maken dit boesende de anderen ontzag in daar sprong de hondenbas uit het keupelhout op de weg gevolgd door twee honden die tot nu toe geen deel aan de jacht hadden mogen nemen ho zwijn pak aan Carol riep hij aan toe de ophitzing was overbodig nauwelijks had Carol de ever gezien of hij vloog hem naar de kop maar lag haar ogenbik later met open gereed de buik in een greppel te spartelen en op de ever toerennen met een vervaarlijke sprong geef hij de rechter oor van het wilde zwijn tussen zijn scherpe tanden en op hetzelfde ogenblik dat de ever de kop bukte om hem op dezelfde wijze als zijn cabaraat Carol onschadelijk te maken sprong turk met ongelooflijke behendigheid over het zwijn heen hij hield echter het rechter oor tussen zijn tanden geklemd zodat hij het zwijn belette naar hem te stoten de ever perrolde van pijn en van machteloze woede daar zijn kop naar recht getrokken werd zich links bevond de overige honden hadden op deze manoeuvre van turk gewacht om opnieuw aan te vallen en zich weder vast te bijten bedoven onder een drokanterkrimmende hoop honden, sukkelde de ever nog een eindweegs voort nu was ook de hondenbaas na erbij gekomen met opgeheven hartvangig snelde hij op de ever toe deze bemerkte hem met inspanning van zijn laatste krachten terugt hij zijn aanvallers af te schudden dacht turk en drie andere honden hield hem vast toen hij het zwijn zich nog om ten einde weer in het keupehoud te komen maar het bloedverlies had hem te zeer verzwakt om snel te kunnen lopen de hondenbaas haalde hem in greep hem met de linkerhand van achter bij de lange rugborstels en liet zich meesleuren het blanke staal flickerde een oogblik in de lucht en verdween daarop tot aan het hecht tussen de ribben achter het schouderblad de ever perrolde weer als toen hij het schot van Lord Greyberry ontving en voor nog de hondenbaas het broedige wapen aan het gras had afgeveegd zakt het Satan ineen één na het drijfers blies het signaal zwijn dood en van alle zijden kwamen de jagers uit hun schelpluits te voorschijn een prachtig schot een koningsschot riep de hondenbaas toen hij met de zweep de honden van de ever had verjaagd de kogel is door de beide longtoppen gegaan als hij niet zo goed gemikt was zou de racker ons nog ontsnapt zijn wie heeft zo goed getroffen geen naar jagers antwoorden dan was het zonder twijfel uw hoogheid zeiden de opperjager naar de bijtredende wij wensen uw geluk met het prachtig schot en zou het daar aan alleen redt uw ware stand herkennen de lord boog bedankte voor de vriendelijke ontvangst en zeiden dat hij verder geen deel aan de jacht zouden nemen de jagers trok al gezamenlijk terug naar het rendezvous waar ze hun collega's aantroffen die reeds in een andere streek twee wilde zwijnen gedoot hadden de honden waren in tussen weer gekoppeld vier daar gewonden moesten afgemaakt worden en volgens de hondenbaas geen genezing meer te wachten was vijf anderen die de ingewanden uit het lijf hingen schenen aan dergelijke kleine genen gewoon te zijn ze quizpel staarten toen de hondenbaas het verband linnen voor de dag haalden en lieten zich verbinden zonder een kreeg van smart te uiten na een stevig ontbijt gebruik te hebben namen onze reisgenoten afscheid van de jagers de opperjager boten een der slachttanden van Satan aan als een herinnering aan deze jacht en geleiden hen naar bush waren terug lord graeberry en willem gingen niet weer naar bond terug maar reist er nog dezelfde dag naar cobelands aan de rijn van waar ze hun reis met de stoomboot wensen te voort te zetten einde van hoogstuk 11