 Salamda əli izləyicilər, hər vaxtınız, hər anlısı qeyr olsun. Bu gün aprelayının sonuna gəlib çaxtıqın üçün deyirəm, bu gün işqaldan alışacaq. Niyə işqaldan alışacaq? Çünki bugünümüzdə də dəvam edəyən bir tendensiyadır. Yirmi-yəttə aprel Azarbaşa'nın çağdaş tarixində məs saviyyət işqalı ilə bacibi işqalı ilə yadaqalan bir təqvüm günüdür. Amma həmin təqvüm günü məs 19.20-ci ilin 27. aprelində bitti mi? Mən düşünürəm ki, xeyr, məs aprelayının 27-sindən sonunakı tarixdə də biz bunun şahidi oluruz. Məsələn, 30 aprel həmin tendensiyanın davamdır. Məsələn, 9-un 10-la keçən Noyabur kimli 20-ci il, məs həmin tendensiyanın davamdır. Ona görə də biz işqaldan danışmalıyız. O işxal bitənə qədər bizim söhbətdərimiz davam edəcək. Bu gün ki, görüşümüz də məs bu haqdadır. Bizim oğlum bizdən ayrılmayın. Dəyəl izləyicilər proqramımızın qonadəsində biz onun qonadıyıq. Örmətli aləmimiz, tarix elindəri doktoru Profesor Nəsip Nəsibildir. Nəsip bəyin evindeyik. Hoş gördük. Hoş geldiniz Rüfətmi. Hoş gördük, özür məsələn. İzləyiciləri salamlıyıq və onlara xoş günlər arslayıqdır. Çox təşəkkürlər hocam. Biz əslində sizi bir cumhuriyyət dönəminin bağlı hər zaman fikirlərcə işlidirik, düşüncəmizdən ideoloji baxçlarınızdan bağlı fikirlərcə işlidirik, türk düşüncəsi, türksülüq bu, bəlkə də insanlar üçün fəqdə anlaşıla bilər. Amma mən düşünürəm ki, özünü dərş etməyən millətlər nəsə bir uğurlu bir məsələrə ya bəyaq da uğura bir imza atabilməzdir. Doğrudur. Bugün bəlkə də uğurlarımızdan deyil, uğursuzluğumuzdan danışacaq, millət olaraq uğursuzluğumuzdan danışacaq. 27 April 2020-ci ildə artıq o tariqdən bizi 103 ildə ayrır. Bu 103 ildə ərzində biz o ışxalın ağrısını, ağrısını çox çəktik. Doğrudur. Mən istəyərdim elə o ışxal dönəmi ilə başlayaq. Gerçədən ışxal lavud ildimi 27 April-də baş verənlər. Mən April ildə ümumiyyətlə, Azərbaycan parlamentindəki suçlar özelliklə millə liderimiz Məhədəm Rəsuzadənin suçlarını mütailəyə etmişəm. Orada açıq açıqar vaşəvik fraksiyasından bir aciyət edir ki, biz hakimiyyətini sə verə bilər ki, amma bilsək ki, siz burada Rusiyanın bir şövbəsini açmayacaqsız. Yəni, bunlar bir tarqı faqlardır. Sizindirinizdən eşidək. Geri şeydən Rusiyanın bir şövbəsi açılmadı mı, o ışxal faqdı niyə reallaşdı, lavud ildimi bundan başlayaq, lütfen. Bir daha hoş geldiniz. Məncə, çox güncəl, həyati suallardan birisidir. Hər millətin özünün, hər dəvillətin özünün milli günləri var. Sen girsəniz buqunqla yazıcaqsınız. Məsələn, Britaniya da, Fransa da o bir şeydir, bu bir şeydir. Ümumi bir siyaha gelir milli günlər. Ondan sonra həmin ölkəyə ayet milli günlər ısıralanır. Əlbət də milli günlərin bir də matəm günləri var. O da resmi gündü. Bizim millət üçün 28 May istiqla günütsə və 18 Oktyabr istiqlağın bərfası günütsə və şükür, keçən eləyə ondan əvvəl ki, biz bu sahədə bir dəyikləşdirmə yapardım milli məcris və bu da çox normal bir hadisədik. Amma bunun yanında bir də 27 April işxal günümüz var, matəm günümüz var. Və bizim üçün, bizim milli tariximizdə ən faceli günlərdən bir sit. Nədən ən faceli dedin? Çünki 28 May 1918-dən sonra 27 April 1920-i gəldir. Yəni istiqlağından sonra işxal gəldir. Və bizim vətəndaşların şuurunda bu özünləcə əksilətdirib, dedik ki, birisi milli deyərimizin ortaya atıldı və bir millət olaraq, millət əzmini ortaya qoyduğumuz, bu da Resul Zədəni rəhmətliyin sözüdür, bir gündü. Bundan fəxrelirik. Və amma bunun yanında bu istiqlağılıyı itirdiğimizin və işxalam məhruz qaldığımız bir gündür. Vətəndaşların şuurunda bu nə qədərə əksil olunup təsviflər olsun ki, Bakın 27 April günüdü, amma küçəyə çıxıb bir sorgu aparsanız çoxsu bunu bilməyəcək, çoxsu onun fərqinde olmayacaq. Bəncə millət həm tarixinin təntəməli günlərini, şərəfli günlərini bilməldi, qatırlamalıdır. Tahrıq şuuru dediyimiz də zətəm budur. Yəni, hər bir vətəndaşın bir tarıq şuuru olmalıdır. Həm də bizim üçün facelər gətirən o günləri bilməlidir. 27 April işxal günüdü, amma 71 il bunu 28 April-lə çevirdilər və dedilər ki, bu Englab günüdü, 28 April-lə Englab və ikinci bağımsızlıq dönəmində də 28 April-lə automatik olarqı 28 maya çevirdik. Yəni, metrostansiyası 28 April-lə oldu 28 may, deyək ki, o meydanda, filanda, yətsora bu dəstiklərdə, bu automatik olaraq iş. Şurada tam əksi olunmuyum. Sövbətli bundan gədi və buna görə də, yəni, bu yünki verilişi mən çox güncəliyəsə beyrənm və siz təşəkkürəyirəm ki, bunu gündəmə gətirirsiniz. Nə, gəliriz sizin sorunsa? Bələ bir işqal labüt mü idi? Yəni, son zamanlar, müzakirələrdə deyirlər ki, nərmar onsuz da bilirdik ki, işqalı olacaq. Və belə bir işqalıın labüt olması fikirini deyirlər, 103 il keçəndən sonura bir kehanət deyəni. Bu bir falçılıqdı. Nə, əvvələn, hiç kəs deyə bilməzdir ki, işqalı olacaq mı olmayacaq mı? İndi, gəlik məsələnin bu tərəfə nə baxaq. Azabaycan xalq cumhuriyyəti ya da, masir Azabaycan dilindən demiş olsaq, Azabaycan demokratika resubu qası ələhbərliyinin Rusya minasibətini cəkdir. Məncə, onun çox gerçəkçi idi, kül halında, hamınsını, yəni, bir yerdə götürmüş olsaq, kül halında çox gerçəkçi idi. Niyə? Azabaycan cumhuriyyəti Rusya nın bağrından qopmuş idi. Yəni, keçmi, çağır, impiratorluğunun, yəni Rusya impiratorluğunun bir parçası idi. Şüphəsiz ki, Azadlığı istiqlal da ondan alırdı. Yəni, nə Qazar-i İranı, nə Britaniyə, nə Fransa, nə digər ölkələrdən deyil, məs ondan almalıdır və gerçəkçi bir yanaşma səlqiləti. Rusya ilə ya Denikin, Agvardiyaçı Rusya ilə ya da Kamilis Rusya ilə ya da Başvik Rusya ilə normal minasibətlər qurmaq istədi. Bütün sənətlərdə bu keçir. Hətta dövlətin Fətəl Khan Qorski hökumətinin ondan sonra da Nesbə Yusuf Baylı hökumətinin programında Rusya ilə normal minasibətlərin olmasını istəyirik. Və buna əzm göstərəcik dedi hökumətüsünələri. Niyə? Çünki bir, bir daha onu siyasi tərəfində deyik, istiqlalı Rusya'dan aldı. Almaq istəyirik. Onun təstilələməsin istəyirik. Ondan normal minasibətinin olmasını istəyirik. İki Rusya, Azərbaycan, Baki nefti üçün, Pambalı üçün bir bazardır. Və həmin dövürdə yollarda eləqələrin kəsilməsi nəticəsində Baki neftini satmaq, Ağ neftini göndərməm mümkün olmadığından Azərbaycan'da da bir arzu olunmaz bir iqtisadi durum var idi. Bu Azərbaycan bu hükümetinin, milli hükümetinin bir proqramı idi. Rusya tərəfi Azərbaycan istiqlalına minasibətini edici idi. Bak, əsas məsələdi budur. Bizim bildiğimiz Rusya bu gündəyin xarakterini saxlayır. Məmədəmir Resuladə Rəhmətlik onu Türk, İslam, düşmənçiliyi ənənəsi iləm bəslənmiş bir ölkəsər. Çox da doğru məncə tanımlamadığı bu xarakterizə eləyən bir cümlədir. Bir cümliyindən 506 illik bir tarixi xarakterisə eləyir. 1552-dən başlayan, yəni, qazanxanlığının tutulmasından ondan sonra canıbə eləyir və Azərbaycanı digər Türk və müsəlman ölkələrinə işqalı xarakterizə eləyən bir sözdür. Bu, düşmənçilikdir. 1917-də Fevralınglab oldu, ondan sonra oktiyabır çevlişi Rusya ya da Rus imperializmi aradan getdəmi getməti. Və Piyoturdan sonraki hətta üçüncü İvan dövründə olan bir qonşu ölkələrə münasibət bugün belə qalmaqdırdı. Hətta sizə bir misal deyim, bizim tarixi çilə bilirlər. Bu, Liff Trotski'nin bir teoriyası var idi. Permanent Engelab teoriyası var idi. Və çox da populyar idi. Stylindən o mücadiləni uduzmasından öncə Rusya da belkə də leylindən sonra teorik baxımdan ən azından ən nüfuzdur bir adam idi. Hətta bu mübasiya açıldı Trotski'nin Engelabın və Plekhanov Engelabın əsas ərikət verici. O niye onun bu permanent Engelab teorisi çox populyar idi? Çünki Rus imperializminin ruhuna uygun idi. Rus imperializmi böyümədən yaşaması mümkün deyil. Piyotur Rusya'sına baxın. Üzür istəyirəm. Putin Rusya'sına baxın. Üslünlə nə qədər zaman keçip yenidə böyümə istəyir. Yenə dədir ki, Ukrayna nə əgər biz içimizə qatmasaq, əski Soveti Resulqalarını öz aramıza almasaq, biz böyə bilməyəcək, biz xoşbaq da olabilməyəcək. Bu onun xüsusiyyətidir. Və bunun akını çox yazdıq. Bunun akını çox deyilim. Bir fakt deyim, bu impirə böyüməyəndə krizə girir. Bu impirə öz belədiyək, artırmayanda həgətən böhrəm vəziyyəti yaşayır. Nəcə ki, bu gəlsin də önündə yaşadır. Susəndə o Şurda Rus fikirində düşüncəsində bir krizə yaşayır. 19. əsir birinci işhal dönemini deyirəm. Mazıbaycan ilk işhal dönəmini. Hər gün 80 km² onun ərazı artıb. Hər gün. Orta hesabından da? Bəli, orta hesabından, şüffəsiz. Və bakın, 1360-1914-də qədər iki dönəmdə dördüz dəfə öz ələtlərinə genişləndirir. Balaca bir Rusya, yəni 16. əsirinin əvvəllərində deyək ki, bu dünyanın ən böyük dövlətləri sayılan Osmanlı səfəvi bir də bu Hindistan'da Moğollar dediyimiz, amma Babürlər İmperiyyəsində oldu. Bir dönəmdə Balaca bir ülkiydi. Genişləndir, böyüdü və bu böyükmək hasiyyəti bəlkədə xəstəliyi bugün belə davam edir. O zaman bu cumhuriyyəti quran bizim qurucu babalarımız bunun fərqindindir. Ona görə çalışdılar ki, onunla normal münasibətlər yaratsınlar. Hətta ən sonda biz bu məsələyə də görünür toxunacaq, yəni o siyasi böhran yarınlanda, dedilər ki, nə istiyirsiniz? Neft mi? Rusya əksadiyyatı çöküp deyirsiniz. Neft veririk, qeymət məsələs. April aynin 27-sində qədər Sovet Rusyasından olan əksadiyyəyət göyə danışıqlar aparırdı. Yəni, neftin məsələsində anlaşabilmirləyik. Azərbaycan tərəfi dedik ki, biz istədiyiniz qeymətə nefti veririk. Siyasi istiqlalımızı qəbul eləyik. Sizinlə bundan sonra da iqtisadi əməkdaşlı, siyasi əməkdaşlıqa hazırıq. Bəllə bir bu notalar mübadirəsi var. Çiçərinə, Nazıbaycan tərəf, Nəyazda özdə çox əcahəp bir notada, həm qalga müraç et eləyir, həm dövlətə müraç et eləyir. Və ona cevaplar mı? Yəni, kəhrik edici. Bəllə. Fətəl xanxoryskının xarcı işlər naziri olduğu dönəmdə o da ifadə eləyir. O da deyir ki, bizim Rusya qarşı heç bir düşmənçilimiz yokdur. Gələn normal münasbətlər quraq və buyurun nümayində həyətini bize göndərək. Bu məsələrinin bir tərəfi. İkinci, qususən, Gürcistan demokratik resmukasının nümayində həyəti orada da hakim partiya mənşevikləri idi və sosial demokratdari, maskuada tanışıqlar apart. Leylini, Stalin-i, Çiçerini, digərlərini inandırmağa çalışırdılar ki, bu canıbı qafqas Rusyina normal münasbətlər qurmağa hazırdır. Xundadzənin başçılığı ilə. Və Rusya tərəfi də, yəni, başıvik Rusyası bu məsələdə hələ qərar verməmişdir. 18 oldu, 19 oldu, Alqıvardiyaççılarla mübarisədi, o generallarla, çar generallarla mübarisə dövridi. 1919-cu ildə general Denikim masqvanının ətirafına gəlib çatmışdı. Zətən, bu sovet hakimiyyətinin taliyi tüktən asılıydı. Və onun o zaman, bu genişlənmə istəyi hələ bir rüzə verməmiş. Nə zaman bir rüzə verdi? Bu Denikini və Yudanici, Kalçakı əzəndən sonra bu artıq genişlənməyə başlanır. Və Lev Trotskin dediyim, o permanent English məsələsi, yəni, bu English-u yaymaq, xüsusən də bu yaxın ortaş ərqə yaymaq məsələsi, keçmiş Rusya sərhətləri daxilə yaymaq məsələsi, masqvanın, yəni, başıvik masqvasının əsas istəyinə çevirildi. Bu, Azərbaycan tərəfinin, Gücüstanın, elbətdə ondan əvvəl Ukrayna-yə işhalı olunmuşdu, onlar da istədilər ki, Rusiya nə normal münasbətlər qursunlar. Rusya eyni zamanda Avrupa nın bu məsələyə yanarşımasına bakırdı. Bu da o işhalının izah eləyən məqamlardan birisiydi. Məlum bir həyəgətti, bunu hər kəs ətraf eləyir ki, 1920-ci ilin yamvar ayında Avropa dövlətləri, yəni Antanta, Muharibədə Qalib çıxmış Antanta bu bölgəni, cən bu qafqası Rusiya nün ixtiyarına vərmək istəmət, yəni yenidən işhal olunmasını istəmət. Onların birinci istəyə bu idi ki, Porsche və Finlandiyanın o istiqlalını qəbul eləyik. Bunu qəbul eləyədlə. Yəni, Çar Rusiya nın nərəzisində daxılı olmuş iki ölkət. Bundan sonra xüsus əndə bu gürcülərin o faaliyyəti nəticəsində, onu müdafi eləməkisində və yamvar ayının 11-ində Avropa, gürcülistanın və Azabaycanın istiqlalını daha doğrusu o hökumətləri defaq tutanılır. Bu bilinən bir tarqı faktır. Ermenistan bir əftə sonra tanır. Bəl, sonra tanır. Çünki Ermenistan istəmir de istiqlalın. Ermenistan istiqlalından həmişə qoruq. Həm de orada onun saradları bəlli deyildi bu faktorunda. O da var. Amma Ermenistan burada hamsı olmadan yaşayabilmiş. Qonşularına artıq düşmənçiliyi qanma işləmiş bir millətdən bəs edir. Və o həmişə hamiya aktar. Ya Rusiya nın timsalında, ya Avropa nın timsalında. Buna da komplementar siyasət deyirlərdi, bir-birini tamamlayan siyasət deyirlər. Bəl, və Avropa nın burada mövqə inəcə oldu, çox kısa diyək. Bunun haqqında saatlardan danışma olar. Avropa ilk öncə bu bölgəni Rusiya nın ixtiyarına vermək istəmədi. Amma Avropa müharibədən yorulmuşdur. Doğru. Avropa da sosializ hər hərikayatı təməl gücürənmişdir. Hətta komünist hər hərikayatı gücürənmişdir. Və buranı qurmaq üçün, kalçaka, denikinə, yuddeni çəvrangələ verdikləri, o dəstəyi bura verə bilmətləri. Və Rus, artıq başıvik Rusiyasının diplomatiyası da işdir. Yəni hansı şərtdə siz buradan güzəşdə gedə bilərsiniz. Kamisar Krasin'in London'a səfəri bilinən bir məsələt. Getti Lloyd George hükümetindən danışıqlarda Bakin Eftin'in, demələ, Britanya kansesiyə veriləcək haqını vəd verdi. Və Britanya hükümeti də buna razlıq verdi. Yəni 1914-ci ilk sərhətləri də akılında sərhət və Finlandiya istisni olmaqla bu sərhətləri bərpa eləməkdə azalsınız. Qəvab-ı Müsəltənənin masküya səfərinə uxşadı. Ölbəttə. 46. ildi. Ölbəttə. Yəni, xarici faktır önəmlidir. Amma məyin edici deyin. Xarici faktır bir gün səni dəstəkniyə bilər, səhəri gün arxından çəkilə bilər. Azab Acav hüküməti nə istədir? Əlbərdan Bəyi topçü başının o rəsmi raporlarını ya da məktub deyəyə ona məktub son məktubun son cümləsi belədir. Dirə gəl biz içəri də milli birliyimizi saxlayabilsək, qoruyabilsək, heç bizim tanınmağa filanda ehtiyacımız olmayıcı. İçərdən güçdə oldu. O zaman tanınmamışdır. Dəfakta tanınmışdır. Amma deyürə tanınmamış dəyələ. Yəni, biz özümüzü qoruyabilərik. Gürsüdən demokratik resmi bu qası hətta deyürə tanındır. Rusya tərəfində deyürə tanındır. Amma Rusya o tanınmanı, o müqabirləndir filanda pozitü kətdə onu. İndi bu kansesiyə məsələsəni dedik. Qrasinin o vədini dedik. Sovet hökuməti də vəd verdi. Ondan sonra əlbəttə vədini unuttu. Özlüm və yəkəmlədəndən sonra o xarici kansesiyyələ filan məsələsini də, demələ bu unuttu deyik, unuttu. Demək istədiyim odur. Azərbaycan xaqcum hüriyyətinin işxalı məsələsi nə 1918-də. Nə 1919-də. Hətta 1920-də mütulək olacaq deyilən heç bir şey yoxdur. Bu bir uydurma bir məsələdi. Nərmanov və digər Azərbaycan komünistərinə onların o günahını yuma üçün uydurulan bir tezisti. Yəni, tariq o dövrdə 1918-1920-də heç kəz bu istiqamətdə gedəcək deyə iddiyə ilə yə bilməstik. Hocam, bu sıradan bir işxalı idi. Bu çarlıq dönəmindən gələn bir ənələnin davamı idi. Ona müqamət göstərmək olardım, olmazdım, bərtıq bir məsələdi. Və digər müsəbbif dediyimiz, səbəbkarlar. Və işxalı asanlaşdıran, yəni, bir günün içində işxalı elədələr. Bu da bir tariq faktı. Bu da Faciheni hətta birəzdir güçləndirən bir nev faktı. Bakməyə rək ki, ondan sonra müqamət eləkiatında, Kəncə-Üsyanın, Sakathalada deyək, digər bizim Qarabağda, Lənkaranda, Üsyanların 10 minlərlərdən biz elədəm verdik, itirdik. Amma bu işxal aktı Rusya baxımından çox asant oldu. Onun digər amilləri də var, digər o müsebbifləri də var. Bunların arasında istirsiniz, bu, Ermenistan'da deyək. Mən o, madam ki, siz keçidətdir, istəyərdim o məsələdiyə toxuna. Bu işxalın rəyallaşmasında, biz indi parlamentinistəni qıranmalarını okuyuruk. Azıçı qaşqar, Azərbaycanın sadətini Rusya'da görmək isteyənlərdə var. Və onlar nəyi düşünürdülər? Madam ki, Başıfiq İngılabından sonra, siz mənə düzəliş verərsə, digər. O zaman bir zaxafqazya, Söybət Sosialist Respublikasi yaradıldı. Ondan sonra o da ədildi, belə bir siyasi qurum yaradılmışdı. Söybət bundan gedir ki, o sonra aradın cumhuriyyətləri də Rusya Sosialist Respublikasının tərkibinə qattılar. Bu proses ona görə deyirəm ki, insanlar Azərbaycanın icatına Rusya'da gördükləri halda, faktikoları, işxal faktına göz yumurlar ya ona müsəbib oldular, siz demişkən, səbqaroğullar. Nərmanovını adını çəktiniz, amma həmin dönəmdə Nərmanov bən bilən həşdar xandı idi. Yox, Həvindövr'da, Artau Masqva de idi. Masqva de idi. Mən istəyərdim, o dövrü, o dövrdə, bu işxal 27-də apriyelə səbəb olan belə deyik Azərbaycanlılar, Əl-Heydar Qarayev var, Müzə Davut Söyünəlü çin gizlidirim və Nərmanovda Masqva'da. Bunlar eyni kontekstə deyirləndirmə olar mı? Yəni, hər birinin bu məsələ də rolu eynidirmi ya fərqlidir. Və alıb, bu suala görə təşəkkürəyirəm. Bir yerde ilə müzakirəylik. Niye belə düşünürlə? Mən dədim ki, o milli quvvələr, o demokratik quvvələr son 500 ilin Azərbaycana münasbətdə 300 ilin, o tarixini dəherləndirib, rəhməntdik, məmədəmir, rəsusa dənin dili ilə Türk və müsəlman dünyası nə düşmənçiliklə bəslənmiş bir inbəriya olaraq, deməli, Sərci gəlləndirirlər, tanımlı yıllar Rusyana. Amma digər bir təvəqədə var. Bu da Rus kültürünün təhsiri altında olan, Rusça təhsil almış, şüphəsiz, o dövürdə dünyayı məktəflər Rus çəkdir. Rusla tarxı filan məktəflər oldu, ama çox yəlməmişdir. Və onlar Rus kültürünün təhsilini bu siyasi faaliyyətində daha edindir. Bu gündə var, bu gündə ölmək. Bu gündə, rəhmətdik, qalirzanın, Allah ona qəni gəni, rəhmət edəsin, o bir şehri var, yalnızı gəlmək, davam edir, 37. Daha kəskəndə açın. Bəndə düşünürəm ki, davam edir, 27. April. Çünki onun qalıxları ləm olunmıyım. O, tam biz hələ, bizim tarix şuğurumuzda yerlən oturmayım. 27. April neydi, işxalıydı mı? Bəzi adamlar, məsələn, Nermanov deyirdi ki, məşhur bir məsəliddə. 75. ildiydi, məncə, səhvulmasın. Bu, 11. qızlı orduya nəhəng bir heykəl qoydular. Çoxu nəhəng, mikranına girici deyir. 79-du idi, deyəsələn, biraz sonralar idi. Mən 75 idi. Və orada da onun o sözləri var idi. Mən də hər dəfə biz o zaman mikranında yaşayırdık, gedib kelləndə onu okuyurdum və səvləşirdim. Azərbaycanın daimi xoşbaqlıyı Rusya bağlıdır, demək nə deməkdir? Yəni, bizə mədəniyyət qətirdi. Bizə yenilik qətirdi. Bu, ondan əvəl də deyirdikləri. Yəni, ondan başlamayım şüphəsiz. Müzəfətəli Aqunduf. Bakın, Müzəfətəli Aqunduf demirdim ki, nəhayət biz ara müharibələrindən canımız kurtardı və bizə yenilik gəldi, modernizm gəldi və sarva il ahri. Özünü mənəvi cəhətdən Rusya bağlamak elə budur. Azərbaycan siyasi düşüncəsində bugün belə davam eləyir. Bugün belə məsələrin hətta kökün də buydu. Çarlıq Rusiyasında Azərbaycanın statusu ne idi? Müsləmləki idi. Müvət Rusiyası dövründə, yəni seri zamanında Azərbaycan sosialis resmukası ne idi? Bu ikinci cumhuriyyiyyət idi, yoxsa bir sıradan bir müsləmləki idi. Mənim düşüncəmə görə istiqlalını itirən bir ölkə, bir dövlət müddəfik olsun, müddəfik resmuk olsun, nə addan olur olsun yenindim müsləmləki idi. Elbətdə ki, burada fərqi var idi. Çarlıq dönəvində bir təhsil və mədəniyyəs sahəsində milli dildən isfadəyi icazi vermişlər. Amma eyni isismar yaşım. Eyni baki nəftinin Rusya daşınması, talan olunması. Və bugün bizim hətta ziyallarımız arasında Rusya nın Azərbaycana münasibəti bu sevkidə qeymətləmə bu. Yəni bu geriçək onun o mahiyyəti anlaşılmır və deyilmir. Ona görə, bak bu təbəqəki bağır, o dövrdə adının çəkdiyiniz nərmanuflar və sarveylahrı, həmişə çalışıplar ki Azərbaycan Rusya'ya bağlasınlar. Mən sadece onlara bir replica həddində. Əslində bu tendensiya bugün də çox təhsillar olsun, kətə dövlət səviyyəsində davam etdirilir. Azərbaycan xarcışların azirə Rusya da əmkârlığı görüştə Azərbaycanda, üçüz qırqan Arta-Rus stilini məşdaqlar olmasını necə iftihar eləyə bilər? Bunun dövlət büzəsində. Mən düşünürəm ki, Azərbaycan nizata Rusya dadır tezisi bugün də dövlət səviyyəsində davam eləyir. Nəinki, millət də dövlətə baxıb, formalaşacaq. Hər halda bu ışqal reallaşdı və sapı özümüzdən olan baltaların köməyi də reallaşdı. Bunu öz adilə deyib. Belə deyə bilərək mi olsun? Əlbətdir. Əlbətdir deyə bilər. Bu arada bir məsələn də deyim, yadımdan çıxmasın. Azərbaycan təki başına müstəqil olmadı. Gürcistan və Ermenistanı da müstəqil olmağa təhrik etdi. Baxı yaptı. Gürcülər, yəni o kilisə bin əlaqələr nə görə, sonra birinci ışqaldakı rollarına görə sisiya nöpməsələs, yada sisişvili, dədiyimiz, o general, yəni baki qalasını qabağında çaqlanan o generalı deyirə. Sonra digər faktorlarına görə Rusya'dan qopmasını özü üçün çox təhrikəli bir çeyi səvəlir. Ermenlər haqqında heç tanışmıyor. Yəni, Rus bəsləməsi olan bu, Ermeni milləti Rusya'dan ayrılmaq üçün çox təhrikəli bir hadisə bilir. Azərbaycan tərəfinin o Zagafqazil Seymindəki fəaliyyəti nəticəsində 1918-in, April 1-in 22-sində Zagafqazil Rusya'dan qoptu. Əslinə qalandan bizim Rusya'dan qopmağımız April 1-in 22-sində oldu. Zagafqazil Seymi tərkibində. Daha doğrusu onun o qərarının əsasını Zagafqazil fədəratif demokratik cümhuriyyəti var idi. Ələmi, 28 Maydan öncəni. Bunu da bir yana yazaq, gimetləndirək. Və Rusya nın, yəni, sovet rejimlində ay doğrusu, Azərbaycanla bağlı qəddər siyasətinin səbəbləndən birisi də budur. Çünki canıbı qafqazın o dövürdə itirilmənsinin birinci səbəbkə arına azərbaycan siyasətçiləri olaraq bilir. Ona görə, belə qəddərcəsində intilama aldı. Üstə gəl, bir məsələn də qimetləndirək, bu istiqlam məsələrdə çox önəmlidir. Azərbaycan xaq cümhuriyyəti, faktı, o mövcüzə çox önəmlidir. Keçmiş Rusya Türkləri arasında yeganə Azərbaycan siyasətçiləri idi ki, 1918-ci yılı May Aynin 28-ində istiqlalını elədi. Gejd şərtsiz istiqlalın. Amma Rusya daxılında olan Türklərin, Tatarlarım, Başkırtlar, Kırım Türkləri, Türkistan'da ki, təməli siyasilər yalnız muxtariyyət tələbiynə siyasətlərini qurdlar. Onun üzərində də orsu qurdlar. Amma yeganə Azərbaycan idi ki, gejd şərtsiz istiqlal idi. Bu çox böyük bir hadisəti. Çox təşəkür edirəm, əslində bizim cumhuriyyət quruzularımıza olan bu saygımızın, bu borcumuzun, özlə və fa borcumuzun, bələ deyə, arxasında da bu faktır deyə alır. Bugün Azərbaycan adlı süreli bayrağımız başımızın üstündə, sərədlərimiz bəlli, pulumuz bəlli, ordumuz var. Bunu biz onlara borclayıq. Niyə görə bunu deyirəm? Zaman-zaman cumhuriyyət quruzularımızı Azərbaycanın tarixı torpaqlarını elmənlərə verməkdir. Məsələn, irabanın vermək də suslayanlar. Anlamırlar ki, bugün Azərbaycan arasında ordumuz ola, dövlətimiz sabit dövlət ola. Yəni, 18. ilə indiq müqayisə eləmək olduğu üzə bir bələ deyik. Qusurlu müqayisi olar, müqayisi olmaz. Amma bugün biz eqər, bu indiki şəflərinə o dönəmi dəyələndirmə istiyir isə yanlış sonuza vararıq. Amma gəl şeydən, həmin dönəmdə, yoxdan bir cumhuriyyət varə edirlər və bugünümüz üçün bir cıqraştlar, əksalra. Bunu mən dəfələlə deyirəm, biz altından özüm zamı qoyram ki, təbii ki, Azərbaycan bugün qalmı ki, başqırdı san, nə biləm, çuvaşya cumhuriyyətlərdən fərqli olmazdır, muxtar cumhuriyyətlərdən fərqli. Amma gəl şeydən işxal olmasaydı, 27. April işxal olmasaydı, bizim durumumuz necə olardı? Bunu istiyyəm sizdən eşidək. Biz Azərbaycan hard ola bilərdik, fərqli bir dövlət ola bilərdik, yana sevətlərdən, kənarda durumumuz necə olardı? Bakın, bu istiqlal bağımsızlıq məsələsi nə, yanaşma, bu platanik bir sevgidən qaynaqlanmır. Dünya təcürbəsi var, o ülkələri inşaf eləyip ki, müstəqil olublar. O millətlər öz hədəflərini yetişiblər ki, müstəqil qərar verə biliblər. Biz 20. ilin Aprilin 27-sində işxalda mənruz qalmasaydıq, deyək ki, uzak etməyik, baltik ölkələr. Oların o şiur səvə, 1939-da oları yenindən işxaloğlunu deyilmək, Finlandiya seviyəsindir. O da Çar Rusiyasının bir müsləm rəkəsi idi. Yə də Porsche seviyəsindir. Yə də deyək ki, bu əhalinin sayına görə, ən uygun müqaisəli ölkə isveçdir. Buyun, isveçdə adam başına düşən milli gəlir, seysən 5.000 dollardı, adam başına düşən, demələ, milli hasilə. Azərbaycanı 5.000. Bak, fərqimiz budu. Niyə? Isveç. Müstəqil inkişafələdi, müstəqil qərarını verdi və qaynaxlarını da müstəqil istismar elə bilir. Azərbaycan nə oldu? Yenədə gəlir həmin məsəliyə. Bizim o milli düşüncədə yerini almalı olan məsəliyə. Sovyet-Azərbaycanı nə idi? Bu fakti nəcə qeymətləndirəcək? Bu bir müstəqil dövlət mi idi? Yada sıradan bir müsləmirək idi. Və təsvülər olsun ki, bu sahədə də hələ müzakirələr gedir. Ona görə, rüsyadan Baltika ölkələri düşününcə və əməl baxmından, siyasi baxmından, iqsadi baxmından qopublar. İlə səbəd dönəmində dolar, fərqəyət tərzində görürlər? Bəlirdilər, bəlirdilər. Çünki 20 yirlik bir müsləqir dövlət həyatı yaşadılar. Doğrudur. Ukrayna bilirik. Ukrayna, Rüsyada mənəvi cəhətdən çoxdan qop. Ən azından 2014-ci ildə qoptun. Moldova var. Bəlarus halkı, Bəlarus milləti çoxdan qopub. Lukaşenqanın indi ya hakiməti qəsb etməsi başqa bir məsələdi. Ermenistan belə qopub, Gürcistan belə qopub, Rüsyadan. Amma Rüsyanın mənəvi etkisi altında, təsir altında qalan hansılarda təsürflər olsun. Təsürflər olsun. Təsürflər olsun. Rüsyəyə yenə bir mədəniyyət mənbəyi kimi bakan bizim insanlarımıza, hətta ziyalımız var. Nə istiyirsiniz bu Rüsyadan diyen təmələli adamlar var. Bizim Rüsyadan istədiyimiz bir şey yoxdur. Normal qonuşulux münasibətləri istiyirik. 1918-də də deyil olmuşdur. Amma təsürflər olsun ki, onu qəbul eləmədir Rüsyan tarafı. Bir də bu məsəliyə, Rüsyan aslayıcısı məsələsində günümüzdən bakaq, nəyə görə hocam? Orta nəsil və yaşlı nəsil. Səbət dönəmində aşağı yoxarı yaşayıb, necə yaşayıb, həhamımızın gözünü qarşısındadır. Yəni, bu riyalıqı, gəlin qəbul eləyək ki, azərbaycın xalqı, səbət dönəmində rifahta yaşamayıb. Ona rifaht demək olmazdı. Amma elə bir dönəmə gəlib sattı ki, 1991-ci ilə biz müstəqirlik qazandıq. 1998 indən itibaren, 1992- 1993-ci ilə hakimiyyət dönəmində bir demokratiyanı dağıddıq, mileri iləyirimizin o istihlalı dağızdırmaq anlamında. Və ondan sonra başlayan dönəm, ölkədə olan riyalıqlar fonunda insanlar içerisində, səbət hökuməti dönəmində bundan daha yaxşı, yaşayırdı bir nostaliyyəsə yarandıq. Bu nə qədər doğru müqahisədir? Bu nə qədər doğru sonucudur? Mən istəyərdim buna da bir bugünümüz prismasından bakaq. Sizi bilmirəm, amma mən onu kitaptan okulamışım, mən onu yaşadır. Və bu sovet rejiminin sonu illərindəki o neydi? Talon. Talon sisteminin də şəhidiydi. Bəndə görmək. Ondan əvvəldi şəhidiydi. Və baxın, mən bir daha o müqahisə gəlmə istəyir. Səviyyət dövründə milli gəlirmiz nə qədərə də o reqəmi çıxarda bilmiyəcəm. Amma bugün biz neftə sahib olduq və baxmayın, o nə qədər talon səvələ yenə də ölkənin içində qalırdı. Və müqahisəni görürsünüz mü? Səhsən 5 min dolar hara, 5 min dolar hara. Və Səviyyət dövründə də elbəttəki sosial müdafiə sistəmi vardı. Amma o minimumki vardı. O düniyinə müqahisəyə gəlmirdi. Biz olsa olsa Türkmenistanla müqahisəyələ bilərdik. Olsa olsa Ermenistanla müqahisəm. Adətən o zamanlar deyirdik. Rüşvet hara da daha yüksəkdi. Və onun o insan haqları, demokratiya və digər məsələrini bir tərəfə qoyaq. Rifah halına görə, Sövvət dövründə Azərbaycanın durumu, rəqəmlər də var, əslində qalandı. İndi əlmin altında yoxdur, deyə bilməyəcəm. O orta Sövvət o rəqəmlərindən belə çox düşükti. Amma burada bir məsələn deyil, apanetli eləyəcəmdir. Amma Sövvət dönəmində sizdə və mən də təhsil almışım. Orta məsələrdə təhsil vardı. Sövvət dönəmində pulsuz səhiyyə vardı. Niyə biz bugün günümüzdə pulsuz səhiyyəni görbürük, pulsuz təhsilini görbürük? Ali məsələrdə hamsı demiyorlar ki, pullu təhsilə keçiblər halı bu ki, dövlətin ali məsələrin də pullu təhsil olmama aldı. Belkə biz pisdən daha pisə belzəyib məqamlarda, o kriteriyalarda. Bak, demokratiya insanakları başımızın üstündə müstəqil dövlət ki, bayrağımız var. Bunlar bizim qurur yerimizdir. Bundan ötürü şəhid olanlarımız da var. Amma bu vəziyyətlə düşməyəmizin səbəbinədir, həmin olanlarda. Bugünki o pis durumda olmağımız, təhsilın pullu olmağı, səhiyyənin bərbat vəziyyətli olması, mədəniyyətin bərbat vəziyyətli olması, iqsadi siyasi, həyatı, pəliyyəti, heç dilə gətirmək istəmirəm. Olması o demək deyik ki, sovet dövlətində daha yaxşı yaşayır. Aqlısız. Sosial müdafiət sistəminin sistəmi haqqında dedik. Əslində, sosialist dövlətinin birinci iloxusiyyəti budur. Məsələn, gədin, onu müqaisiyyəliyin bu Skancinavia ölkələrin. Skancinavia ölkələrin dəki sosial müdafiət sistemindən, sovet dövlətindəki sosial müdafiət sistemlər müqaisiyyəli eləmək əsində mümkünlikdir. Heç yaxın belə gəlmiş. Bugün belə normal ölkələrinə müqaisiyyəliyəndə Azıb Acaq elbəttəki çox şeyləri çox imkanları yitirdi. Adətən xarış dedim, məsələn, Türkiyə dedim. Azıb Acaq çox zəngin bir də ölətti filan də deyirlər. Bəndə deyirəm ki, Azıb Acaq zənginliyin nə də görürsün. Neft var, qazı var, amma xaldın deyik. Göstərici adam maşına düşən o, gəlirdi. Daha doğrusu hasıladı. O üçücü nə ölkəsi səviyyəsindədir, Azıb Acaq. Və onun siyasi tərəfləri bir yana lazım. İqsadi, sosial tərəfləri bizdə həyqətən bərbat bir durumdir. Çox təsiflər olsun. Pisdən daha pis, bəzi sahələrdə pisdən daha pis. Elə ona görəmən, dedim. Bəri, əlbəttik. Son suamanı istəmirəcə edətmək istəyirəm. Çox yormayaq hürmətli ozamızı. Yox, yox, buyrun bəndə. Hürşenko deyirdi ki, Ukrayna keçmiş prezidentdir. Şəkədir ki, Rusya nın səriyyədləri Rus dilinin istifadə edirliyi yerlərə qədər uzamız. Bu məsələrinin bir tərəfi. Sizin təbirinizcə dəsi, bunu yazdıq koyduq bir tərəfi. Bugün Azərbaycan Arasisində 1993-ci ildə Azərbaycanı tərk etmiş Rusqoşunların əvəzində Sütməramlı adı altında Qoşunlar gəlib, 2020-ci ildə Noya qurunla. Azərbaycan Arasisində Rusqoşunlar var. Azərbaycanında bayaqlarda qeydirdik dəkirə edirəm ki, çox ciddi Rus dilinin məşdəvlər problemi var. Mən şəxsən Rus dilinin əliyyinə deyiləm. Rus dilini öyrənmək də lazımdır. Çox güzəldə Rus dilini də bilmək də lazımdır. Amma ötən həftələrdə Azərbaycanında pasqa bayramı keçirildi. Azərbaycanında pasqa bayramda mahiyyəti Rusya tərəfindən də haqə olun. Bakmıyorum ki, Hristiyan. Mən Azərbaycanlar gördüm ki, biri-birini təbrik edirdilər. Rus mədəniyyətinin çərsində ərməkt. Rus dilini bilmək hənd də o mədəniyyətin çərsində aradan getmək deyil. Sizi elə gəlmənmişə o işxal bugünümüzdə, həm sərədimizdəki Rusqoşunlarının timsalında, həm bugün insanların mənəviyyatına, təsid sistemimiz olan müdaxilə şəkində bugünümüzdə də davam edir. Mənim bir yazım var idi, araşdırma yazsılı. Üstündən 100 il keçəndən sonra, yəni üç iləvəl yazmışdım mən ona, biz bu ki deyirik, davam edir, irmiyət də afril, bun deyəndi nəyin əzərdir. Və biz bağımsızlıq, istiqlal, müstəqillik yolunda nə qədə irələyə bildik? Sürənlik yolunda nə qədə irələyə bildik? O 100 il, yəni 3 il əvəl bir möcüziydi, həyqətən, rəmətlih Rəsuza dən sözdə yenə də, dir Avropa da olmayan bir liberal bir rejim vardı. Amma ifrat aldı, o da bir başqa bir məsələ idi. Özür də təngid eləyir bunu. Oradan adımələ hara gəldik. Və son 32 ildə müstəqillik problemimizi nə qədə əhəlləyə bildik? Məncə 32 ildə Rusya dən bir sələ qotmamış. Köklü məsələlərdə elbətdəki quremlə bakır, bizim rəhbərlik. Elbətdə ki, o rəhbərliyin ağzına bakan bizim o təbliqatçı zümrə, ziyalı zümrəsi, tarınakda ziyalı zümrəsi ki var. Yox Rusya dən nə istirsiniz Rusya? Bizə nəpstilib deyə bilən, cüretin də bulunabilən o qeri zəkallar var bizdə. Adını da, adını da ziyalı qoyuplar. Təbundan artıq Rusya nəyə məlidik ki, həyəti görsünlər onlar. Dədiyim kimi, dünya qopur Rusya dən. Rusya nə nəyi bəcərliklərdən, amma bizimki qopa bilmir. Və bu konflikt deyirdilər uzun müddət. Dalıq, Qarabağ, Ermenistan-Azabaycan münavi şəsi və yaxud da konflikti. O vaxt da işqalı altındaydı. Bən həmi şey işqalı yasırdım. Bu 20. ilin noyabırından sonra, 10 noyabırından sonraki Rusya gəldi. O zaman, oldu ikili işqalı. Orada ikili işqalı var. Azarbaycan torpanı, Ermeni quvələri və Rus quvələri tərəfindən işqalıdır. Dəmək ki, hətta o bir kənt belə olsa, demək ki, bizim hələ suhirləni problemimiz var. Bağımsızlı problemi bir yanı qalsın. Yəni, biz bağımsız qərar verə bilmir köklün məsələri, strateji məsələri. Müdnək Rusya nəzərə alır. Rusya nəzərə almaq məcburiyyətimiz var, o başqa. O bir milli irade, siyasi irade göstərmək başqa bir şeydir. Bağımsızlığın yanında bir də su verənlih problemimiz var. Yəni, ölkə ərazisi daxılın, 76 minqvadırı kilometirdə, Azarbaycan qanunları keçərlədi mi deyil. Azarbaycan deyə ki, valiutası ya bu pul vahidi keçərlədi mi deyil. Azarbaycan ordu hisslələri, qarabağın və ya Azarbaycan islərin isəsini yerləşə bilmir deyil. Bunun o zaman biz bunu etraf eləməlik. Bunun yanında hətta bir az da ciddi deyim. Bunu biz milli düşüncənin bir məsələsi halına getirmək, müzakir eləməlik, mübasi etməlik və nəhayət bir-birimizi anlatmalıyıq. Biz nə qədə irəli gədə bilmişik və bizim problemlərimiz nə qədə, o demokratiyadayı Azarbaycan insanla verilən qeymətdir, o da bir başqa bir dərtdir. Dərdidə heç. Azarbaycan daha yaxşı olurlar. Bu aradan onu də deyim. Tək Rus işqalı məsələsi deyildir, Rusya'nın işqalı məsələsi deyil. Bunu asanlaşdıran digər o amillərdən demədir heç. Ermenistan xəyanədir. Konuşu-konuşu eylədiyi o xəyanədir. Və bu aradan onu biraldakik arabaqdan söpət üçtü. Bən falla təcub eləyirəm. Niyə birinci qarabam muharibəsinin savaşını biz gözardə eləyirik? 1920-ci ilin, 19 yan varında Ermenistan resul qasa Ordus Azarbaycan sərhətlini keşdir. Elan olunmamış bir muharibədir. Afri elə aya nəni 26 nə qədər bu muharibə davam elədir. 66 günlük bir muharibədir. Və biz bunu gizlətməklə nə eləyirik onu anam? O, eqər biz nömrələmə, savaşlar nömrələmə yoluna gedir isə birinci o zaman oldu. Özü də niye 19 yan vardı oldu? 11 yan vardı, baxın. Azarbaycan de facto tanındı. Tanındı və Zaharyanlağın Abramovdur yəni kimdir? İki Ermeni nümayındəsi gedir Mosqvaya. Mosqvaydan danışıqları. Bu tərəftən də Ermenistan Ordusu. Ermeni demədim. Bu qarabadakı qriyamı demədim. Ermenistan Ordus deyilmiş. 19 yan, Həbid Baysalov onu gedirmiş. Eskəra muharibəsi. Biz onu niye gözardə eləyirik? Sonra bu çox önəmli məsələlərdən birisi bəzi adamların adını çektik. Aqqepə deyilən, Azarbaycan Communist Partyası keçən bu 1971 il içində, yəni 1991 dəlavı alındı da, Azarbaycanı işqal və istismar etmək organı oldu. Bütün tariq eyləti. Və ona siyasi qeymət verilmək. Ən azından milli düşüncədi. Bakın, bunu biz demədi, xüsusi bir məsələdi. Amma qısa heç olmasa deyik, zə qafqaz ya diyar komitəsi qərar verir. Bu çiçərinin məhdubuna cevab olaraq deyir ki, Gürsüslərin və Azarbaycanın müstəqirlini tanımaq lazımdır. Altına qaç çəkərək. Yəni, bunlarla normal diplomatik münasbətlər vurur. Azarbaycan Komünist Partiyası təzəcəyə yaranıb Fevralaynın 11-ində qərar verir. Deyir ki, Azarbaycanın müstəqirlini tanımaq Azarbaycan zəməkeçlərinin maraqlarına uyğun deyil. Qeyanət nece olur biz? Eləbut. Çox təşəkür edirəm hocam. Mən düşünürəm ki, tariximizin bir bölümünə hürmətli alimimiz, Prof. Nəsib Nəsibünün belə deyik düşüncəsi ilə bir ayna tutduq. Və bu ayna tutmağa davam edəcək. Çünki bu tarix, yəni, yaxın tarixdir, bir əsir bizə ayrıq. O tarixə doğru, düzgün bu ülkədə gimet verilməsət demirəm dövlət səviyyəsindir. Milliyyət özü o tarixı doğru, düzgün anlamasa bir çox problemlərin girdabından çıxabilməyəcək. Ona görə bunu özülara zaman zaman gələcik və öz efirimizdən sizlərə təqdim edəcək. Hürmətli Nəsib bəyət, təşəkür edirəm hürmətli alimimiz. Mən təşəkür edirəm. Çox sağ olun, bəyəli izləyicilər. Daha bir görüşümüzün sonuna gelip çattıq. Sağ olun, sağ olə qalın.