 Magandang araw muli sa ating mano nood and welcome to another episode of Cine Pinoi. At akupo ang inyong ling god, Dr. Gigi Javier Alfonso, at niya yung araw isang tanyag na historiador ng pelikula angg makakasamaan natin, Tanyag siya sa Pug Recover at Pug Repatriate ng mga nawa walang pelikula o tinatawag na Lost Films na gawani Gerardo de León, Manuel Conde, Nonoy Marcelo at maraming iba pa. Siya rin ang nagbigayin ang dahal. Ano pang may tatag ang mga flagship programs ng National Commission for Culture and the Arts tulad ng Cinema Region. Isang sikap na archivist, curator at programmer nakilala sa loob at labas ng bansa. Mga kaibigan, please welcome one of the famous historians of Philippine cinema, Mr. Teddy Ko. Hi Teddy. Hello, hello Gigi. Maraming salamat po sa inyong pagbati na anapaka. Okay pa. It's true so kami nagalak that you're with us. So ngayon tell me before I begin, can you tell me who is Teddy Ko? Alam mo, madalasko rin tinatanong sarili ko e kung sino ko kasi hindi ko alam kung ano talaga yung papel ko kasi marami akong ginagampan na ni. No na, minsan, wala sa libro kung ano e kung yung definition kung ano yung ginagawa ko e. Basta. Explain, explain. Basta, pinapasokang ulang isang trabao tapos hindi ko alam kung ano nga talaga yan. Tapos later on nalalaman ko, ay ganito pala ang tawad yan. Pula dito sa kung nakigitanin ang poster na ito, manong isang tribute para kay Jerry Deleon ang bagos ang kamamatay lang yan. Tapos diniclaras ang national artist forfeal 1981. Tapos nung 1982, yung ECP, Experimental Cinema of the Philippines ay, in Augustin na si Lino Broca na magbuon ang isang committee na para hanapin ang mga pelikula ni Jerry Deleon at sa, ano naman, napasama naman ako dito sa groupon ito na kinabibilangasin ang film critic na si Hami Soto. Ang groupon na yan. Poster designer Vick Dolotavo, writer Pet Kleto, at naging kasapi ako dito sa, ano, sa groupon ito. At napunta saka niyong trabaho ang hanapin ang mga pelikula. Yun ang piliay sa yung parte, di ba? So, Researcher in Mowell Fund Film Institute in 1984-1990. So, doon ba nagumpisa yung interest mo? Or way before? Hindi na. Naunang na ito eh, kasi. Oh, naunang na yan. Actually, ang sa totoo lang, dito sa UP, talaga ako ng groupon. Anong taon na na yan? 19, pumasok ko dito, yung student number ko 75. Ayun. Oh, 1975. Pagpasok ko, actually ang nilistakong course is mass communication. Pero hindi naman ako, hindi ko naman tinuloy. Kasi ang talagang gusto ko ay film, cinema. Wala pa. Ay, kasi 1975, wala pa eh. Kahit anong mga skwela sa Pilipinas, wala pa. Ay kailala mag-abroad ka. At wala naman ako, hindi naman ako nagkaroon ang opportunidad para mag-abroad, magharal, katulad ang iba. At dito nalagon na na tili sa UP. Ang maganda naman dito sa UP nung araw, UP Dileman, nakaroon tayo ng UP Film Center. Correct, yes. Wala pa yung cineyan dito, wala pa yung cineadar na. Ang UP Film Center na ang tinayon ni Berhenia Moreno. Nasakal pa yun. Nasakal sa College of Arts and Letters. At iisang malita kwarto lang. Yan ang mga film screening. At AS pa ang tawag nung ano. AS. Tapos minsan may palabas naman jang sa AS Theater. Malit na theater lang yan. So dun, dun isa, dun nangyaya nagumpisay sa mga yung hili ko. Correct. Sa Pilipinas, sa Pilikulang Pilipino at Pilikulang International, dahil ang daming classic Pilikulang pilapalabas nung. I was going to ask you about Jerry De Leon, Manuel Condé, Nono y Marcelo, yung mga Pilikulang nila na hinanap mo. And also like Brides of Sulu. Reba na? Can you tell us more about that process? Ano bang method mo? Ano bang saka nag-opisa? Para kailun. Alam ko, sabi mo nga ako sa asang kalang nandon, pero please go ahead. Hindi naman sa, nahirapan ako, kasi I have an innate curiosity about things. Wala akong lalaman din eh. Pero sige, alamin natin. Sige, nasama yung mga Pilikula. Wala tayong archives nung eh. E kong wala, e kong dihanapin mo, para mo nga napin? Meroban tayong manual jyan? Libro? Wala eh. Nag internet, 1970s, 1980s, wala eh. O kaya, mapipilitan kang gumamin ng sarili mong paraan. Maghanap ka ng sarili mong stilo, sarili mong research. Kailangan talaga, talaga ang immersion. Alam mo akong sa pagpapahanap ng mapilikula ni Manong Jerry, ang unang ginawa namin ay nilista namin. O alam bang may filmography muna? Nabuti nalang yung manonorin ng si Hamisoto. Meron na siyang ginawang filmography. Tapos titikan natin. Alam bang available dito? At kung available man, may copy ba? Saan ba? Sino bang producer? So inisaysa namin. Pero ang hirap kasi, merong nakalista nga naman dyan. Alam mo ah, isang pamagat ng, alam mo ah, sa Wasa Lumang Symbolio. Tapos na tanong yung producer, premier, may copy ba kayo? Ay wala. Ang dami, ang dami ng wala. Pero nakahanap din tayong mga labinta-tlong copy ng iba-ibang pelikula. Aywan. Karamihan dyan. Actually, yung mga gawa ng mga independent companies, hindi yung galing sa premier. Hindi dito sa Walaking Studios. Tapos, yung pangalawang problema, ok. Nahahanap mo yung problem, yung print ng pelikula, may copy apala. Tapos, nung nakita mo, mo yung suka, ok. Sirang-sirana. Paano ba natin papalabasin ito? May restoration. Maslalong masisirapa, pagpinandaan mo sa projector. Ay, di, para-store natin. Nako, ano ba yun? Araling din roleh. Araling din roleh. In 1982, meron ba ba tayong restoration-restoration? Wala pa. Wala pa. Ganon din nangyari sayo sa pagtatad ng cinema region. Parang, how do you now get people to be enthusiastic about it? You were part of NCCA National Committee on Cinema at that time. So how did you start that? Well, I have to give some credit to my partner si Dr. Mike Rapatan. He's Manonori from the professor at De La Salle University. He was the chairman of the Cinema Committee at that time, yung term niya, yung term namin, 2008-2010. Siya yung chairman, ako yung vice chairman. So nag-cooperate naman kami at nag-begay siya ng instruction, ito kung pa paano yung, nga gawin natin, yung management structure. Tapos, tulad din na sa Keisera Dalion, binigine sa aakan yung irresponsibility para hanapin yung pelikula. Ikao talaga ang paghanapin. Iksabi mo. That's, ano. E, unang edition namin 2009 ako. Ayun na naman. Nasaan ba yung ang pelikula? Kailangan, kailangan, hanabi mo rin sa mga Provincia, dahil na nanyo yung mga filmmakers. Pero hindi naman, hindi naman kami di kumpisa sa siro, kasi yung 2008, earlier than that, nagkakarunan tayo ng mga regional films, pinapalabas, halang mga sa Sibu, meron ang gumagawa. Tapos sa Bakuolod, yung group ni Peke Galiaga sa University of Saint Lausale, meron na sila mga output. But at the same time, even before that, meron ng Visayan films. Oh yes. And ano, it was there already. In the 1950s and 60s, up to the 70s, there used to be a Visayan movie industry. And I think in those three to four decades, they produced almost 200 titles. Yan na lang na problema. Sa mga nagpunta yan. Ayun, yung karami, kasi ang market nila na sa Visayas at Mindanao lang, kung saan maraming nagsasalitan ang yun ang linguaan nila, yung Visaya. At, bihila lang pinapalabas dito sa Mainila. Paminsan-minsan. Ayun ang mga copyan, lang yung nakataho yan sa Visaya, sa Cebu. Ayun nung pinunta ako sa mga ilang film company. Ay, talagang wala na. Wala na yung company na. Wala. Tapos, wala na rin films. I mean, it's the same problem as in Manila. Wala ng archives. Can you imagine that? Oh. So even that, nagkarong ka rin ang push for coming out with various film festivals and retrospectives. So yun yung nangyari and yung mga pelikula 1980s yun e. And up to the present. I just want you to tell us what is a good program or a good film programmer like you. So what do you do? How will you say, ito okay to kasama itong pelikula na ito and so on? Well, actually, hindi ka pwede maging film programmer kung hindi mo mahalang pelikula. At hindi lang Filipino films kung di international films, lahat lahat. Ibig kung sa me, kailangan panoori mo lahat. Oh, pala mo. Kasi kung hindi mo panoori, pano mo malalaman na agalit? Hindi naman pwede, wala naman tayong kodigo niya, ito, ito, itong gapat. Yun. Or, you know, maghanap ko na ibang otoridad na mas nakakalam sa iyo, inan dito tayo, ang mga expertos sa foreign film, karamina sa abroad e, ang international film critic, ang mga expertos sa Tagalog, sa Filipino film. So meron naman tayo dito, mga tatataniyang na critics, tulad ni Nick Chongson, si National Artist Ben Lumbera. Pwede naman natin gawing referensila, pagdating sa independent films, nandyan si Nick Newcampo. Marami naman pwede yung lapitan. Kaya lang, walang substitute sa, kung programmer ka, walang substitute sa, yung ikaw mismo, ang pupunta sa mga, mga film showing, mga film screenings, at papanorimong mismo. Ikaw mismo yung manunon ng pelikula. Tapos dun ka, makakaroon ang idea na, ay, bagay ito, bagay ito, ito, itong dalawa, pwede kong buwin isang film program on women in film. Ito naman, mga nostalgia. Magagawa mo lang yan, pag nakapanod ka ng maraming pelikula. Then you can form a basis for comparison. And then, yung semite mo, mag-asip ka lang classification. Correct. Para sa isang scientist, hanapin mo na, typography. Itong tatlong pelikula magkasama yan, yung tema nila kasi correctado. Itong aapad, pwede yan. Itong limad yan, isang program, kasi isang director yan. Correcto. Pwede kang gumuan at festival for a particular filmmaker. Tapos dapat, alami mo na, ay, kung saan ko kunain at saan mo hinging yung pelikula. Kasi ko, bali wala naman kung magpaprogram ka, wala naman copy yung film. Wala. Sa dami ng ginawa mo, Teddy. Sa dami ng yung projects at as commissioner of NCCA since 2004. Diba? You've been there. At saka, film development council of the Philippines. Balagay yung yan diyan ka rin. So, ano ang pinaka-highlight ng yung career? Ano ang yung, you're proud of? Parang legacy mo? Actually, naman hini, ano yung hinahanap yung highlight? Poro low light. May ilaw naman. That's a tool. Nako, kailal lang kailal. Isa sa ano, yung nangyari ito nung seng lingo, na pinalabasa at trinoma, yung, isang pelikul lang na hanap ko nung in 1982. Okay. Para sa programang ito, Manong, Rado de Leon and his films. Ito yung, naging opening film dito, 1982. September 12, 1982, Birthday di ni Manong, pinalabas namin sa Manila Film Center. Atakala namin kasi, na sira niyong pelikula. Nung pinalabas namin kasi, damage na siya. Seguro tatlong besi siya na ipit sa projector at kasunog yung ilang frames, kaya putul-putul. Pero, sa, ano naman, sa kagandaang palad na, may copy naman na iwan. Yung original copy na tira naman. Okay. Na tira naman sa, unang-unang just PIA, tapos nalipagin sa FDCP. And it was still in good condition in a way? Well, film kasi, basta, hindi, masyadong may in it, hindi, hindi naka, nakabilad sa araw. Intak. Pwede pa yan, no? Pwede may enhance. Pwede may enhance. So, na survive yung copy. At least, hindi naman siya na tunaw. Pero ang pinaka-exciting part dito, yung, paghanap niyan. Kasi, nung akala na. Hindi nantatanong yung co, kasi kumisan, yung ibanas, ibang bansa. Ay marami tayong pelikulang sa ibang bansa na pwede pang recover. Pati, mga pelikul ni Manong, siguro may tatlo apat pa pwede nga recover. Ang kung, kung may gusto, yung project yan pwede. Kasi, ano yan eh, repatriation yan, saka, anong tao yan? This is part of our cultural heritage. Part of our cultural heritage. No? Nung araw, alam ko, nung 80s, nung hinahan ko yung mga pelikulang, walang pinagusapan o, heritage, ito, cultural preservation. The word heritage did not exist. Pero film is now so important. Oh, very important. It's really. Oh, lahat ng bansa talaga, may film industry and film is now considered a very important art form. Kaya, ina na, napaka-importante yung, ang, makaron tayo ng, ng, ng sense ng film history natin. At, paano tayo mga, paano ba tayo mga makaron ng film history? Kung wala tayong films, di ba? So, anong mga institution ng sumung-supporta sayo? Dito sa mga ginagawa mo, ah, ok. Dati ito kasi, bringing in all these films. Hindi naman. Iba-ibay. Kasi, kasi wala naman talaga isang, matinong programa ng, ang stating. No na, ay, let's preserve all these films. Kasi, kasi as of 1982, no, even as, as late as the late 20th century, the early 20th century, wala tayo pa, wala pa tayong film archives. Kaya gusto kung ipakita mo tong libro natin. Oh. Would you like to show that? So ito yung, you edited and published the book, Philippine Cinema, 1897 to 2020. So tell us about this. Yes, ang, mga sumula dito ang dalawang author, ay si Gaspar Vival, na sya rin yung publisher, at Dennis Beliegas, ok. Ngayon, ang qualification nila is, hindi naman kasi sila, mga academics, or film critics, or film writers. Pinaka-qualification nila, para magsula dito is, there are avid film fans, film buffs. Mahilik sila sa pelikulang Pilipino. Ang dami nilang pinanod, at pinaksusubibaya nila yung history. At marami nagsilang kinolak na article, no? Wonderful. Yes. Saka mga pati, mga movie ads. Yes. Oh. So visually, napaka... Talagang inipo nila, ang nakarun sila ng, ganoong karaming material, tapos, nag-pag-consulta rin sila sa ibayabang tao, tapos, tinunong nakatakpo kami, tinunong nalisakan, oh, papanabang natin ayusin dito? O kaya, importante din, adiba ngayon, meron mga yung sasabi, history as chismis, at least dito, evidence-based diba. Let's go to, where do you see the future to going for Philippine cinema? Kasi po ganoon natin, history, et cetera. Oh. So ano ngayon naman yung hiyari? Well, history naman, it comes in cycles, no? Hmm. Misama, babaksak yan, tapos, ang atulit, it's always dependent on new forms. Okay, tatlo yan eh. New technology, halimba, nong kong titin na mga, yung mga dekada, unang-unang silent films, kasi walang sound eh. So, yung pagpasok na yung sinanipamuseno, sinasalumbides, yung nasasalensin na matayo, tapos, 1932, 1933, nakarontayon ng sound movies. Hmm. Kaya, nagbago ang pelikula, no? Oy, kailangan, marunong ka ng kumanta, kailangan, magandang voices mo. It's musical, so. Oh. May mga silent film actors, na hindi, hindi nalakaya, kasi, hindi magandang voices. Okay. Tapos, nung dumating naman ang color, yan, nag-ibaulit. Tapos, yung widescreen, yung screens, di ba, sinanama, nung ano. Panoon ito ng malalaking sinian? Kasi, nil, malalake, stand alone sinyan. Yung New Frontier 2000 plus seats, Delta Theater. Wala na yan, ngayong, puro mga mini cinemas na. So, dependent yung sa technology, tapos, pagdating ng digital. Digital, nag-ibaulit, oh, and then streaming. Oh, streaming. The distribution has changed. Pati, lahat. It changes the whole, the whole system. The whole environment. The whole industry. Whether mainstream man or independent man. And then, and then it puts the whole film scene, film industry, in flux. So, may period na nag-adjust yan. Tulad yung streaming, ayan. Ang ngayon, na sa hybrid era na tayo, may, may theatrical showing, may streaming. Ayong. Ayong. And in the future, we don't know what new technology kama, will kama, baka, ang inesip ko, baka wala ng, wala ng projector, wala ng computer. Pupunta ka lang sa isang pharmacy, at bibili ka ng, ano, isang, isang capsule, nandyan yung title ng pelikula, tapos ka hinomil malang. Iga ka lang, nandyan na. Ang tao ko yan, pharma cinema. Okay yan. So, let me now, meron, from here, let me, jump into asking you fast questions. Okay. All right, one word ang answer. Ko may superpower ka. What would it be? To recover all the lost films of Philippine cinema. Because cinema, Philippine cinema is, well, one word. One word. Pweding two words. Sige, let's go ahead. Well, recover, fine films, yan. Okay. Working environment, ano ang ideal for a film researcher. Lots of money. Sorry. Actually, internet. Favorite local movie. Marami, pero, okay. May impact, yung talagang, hanggang ngayon nandito pa sa, sa consciousness. May nila sa maokon ng liwanag. Foreign film. Hmm. Hola. Nothing comes to mind kasi ang dahal. Local director. Rado de Leon. Foreign director. Orson Wells. Favorite actor. Local. Too many, too many. Too many? Ah, okay. Leopoldo Salcedo. Okay. So, actress. Ah. Again, too many, pero, no honor. Foreign actor. Hmm. Marlon Brando. Foreign actress. Marlon Monroe. No. Foreign superhero. Wait, Batman. Okay. So, thank you very much. Thank you very much. Teddy Ko. Maraming salamat. At yan po, nagtatapos ang ating episode ngayong haraw. Maraming, maraming salamat kay Mr. Teddy Ko sa pagpapawinlak sa aming imputasyon ngayong haraw. Patuloy po na ating Tang Kiliquin. Ang film ko lang Pilipino. Catch us, again, next time at tvup.ph as we bring in another Filipino film artist for a chat. And Dr. G. Javier Alfonso. Hanggang sa muli. Ito ang scene Pinoy.