 25e hoofdstuk van Alleen op de wereld. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malo, vertaald door Gerard Keller. 25e hoofdstuk. De overstrooming. De andere morgen begraven wij ons weder naar de mijn. Wel, vroeg Omkaspaar aan de schoolmeester. Zij had gij gisteren te vreden over de knap geweest. Zeker, hij heeft oren en ik hoop dat hij spoedig ook ogen zal hebben. Het voornamste is dat hij armen heeft, antwoorden Omkaspaar. Hij gaf mij een houweel. Om hem behulpzaam te wezen in het afbijtelen van een stuk steenkool. Waarvan hij het beneden gedeelte onderhanden had. De oppermaan moet de arbeider soms in zijn werk bijstaan. Toen ik de derde maal het wagentje naar de put zijn avontien rolde, hoorde ik plotseling een oor voor dovend geraas. Een vreselijk geweld, zoals ik nog nooit gehoord had. Was het een verzakking of een instorting? Ik luisterde. Het geraas bleef voorduren en dronk van alle zijden naar binnen. Wat betekende dit? Ik schrikte hevig en mijn eerste gedachte was om naar de ladder te snellen en te ontvluchten. Maar men had er iets dikwels met mijn bangheid de spot gedreven. Uitschaamte beslote ik te blijven. Was het mijn ontploffing of een wagen die in een put werd geledigd of waren het slechts aardhopen die door de gangen naar beneden storten. Eens klaps snelde een ben de ratten langs mij heen, alsof zij een escadron hussaren waren, die op de vlucht geslagen werden. Daarop hoorde ik een zondeling geritzel tegen de grond en de muren, als het kabbelen van doorstroomend water. De plaats waar ik stond was echtig heel droog en dat geluid was mij dus onverklaarbaar. Ik nam mijn lampje en nadat ik een blik in het rondgeworpen had, bukte ik mij om langs de grond te kijken. Het was inderdaad het water. Het kwam uit de putten en steeg naar de gangen. Dat geweldige leven, dat gedonder, werd dus veroorzaakt door een waterlozing die de mijn binnendron. Ik liet mijn wagen op de reelstaan en eilde naar de werkplaats. Om Gaspaar, het water is in de mijne. Wat een onzin. Er is een gat door de divonne geboord. Laat er wij ons redden. Laat mij met rust. Luister dan zelf. Ik zei dit op zulk een angstige toon, dat om Gaspaar zijn werk een ogenblik staakte om te luisteren. Hetzelfde geluid was het, maar nog veel sterker. Veel onheilspelender. Men kon zich niet vergissen. Het water stroomde met alle kracht binnen. Red u, riep hij, het water is in de mijne. En al roepende het water is in de mijne. Greep om Gaspaar zijn lampje. Want hiervoor zorgde mijnwerker altijd in de eerste plaats. En snelde de gang in. Nog geen tien stappen had ik gedaan. Of ik zag de schoolmeester eveneens zich naar de gang begeven. Om naar het geluid te onderzoeken. Water in de mijne, riep om Gaspaar hem toe. De divonne heeft een gat geboord. Voegde ik erbij. Zijd gedwaas, red u, riep de schoolmeester. De oppervlakte van het water was poedig in de gang gestegen. En rijkte bijna tot onze knieën. Wat ons het voortgaan zeer belemmerde. De schoolmeester liep met ons mede. En alle drie snelde wij voort. Terwijl wij bij elke werkplaatsriepen red u. Het water is in de mijne. Het water steeg met een ontzettende snelheid. Gelukkig waren wij niet ver van de ladders verwijderd. Daar wij deze anders nooit zouden hebben bereikt. De schoolmeester was de eerste. Maar hij wachten. Gaat gij maar vooruit. Ik ben de oudste en ik heb een gerust geweten. Het was hier de plaats niet om beleefdheden met alkander te wisselen. Om Gaspaar klom het eerst naar boven. Ik volgde hem en de schoolmeester achter mij en na deze, maar een heel eind achter hem, enige werklieden. Die zich bij ons gevoegd hadden. Nooit waren de 40 meters welke de eerste van de tweede laagschijden met grotere snelheid afgelegd. Maar voordat wij de laatste treden bereikt hadden, viel een stroomwater ons op het hoofd, waardoor onze lampen uitdofden. Het was een waterval. Houd je goed vast, rib om Gaspaar. Wij klemden ons alle drie zo vast mogelijk aan de sporten om het waterweerstand te bieden. Maar zij, die achter ons kwamen, werden mede gesleurd. En ongetwijfeld zouden wij, wanneer we nog een tiental sporten moesten stijgen, even als zij in de diepte gestort zijn. Want de waterval was een stortvloed geworden. Toen wij de eerste laag bereikt hadden, waren wij nog niet gerit. Want nog een 50L hadden wij af te leggen. Eerwe bij de uitgang waren. En ook in de gaande rij bevond zich het water. Wij hadden geen licht. Nu onze lampen waren uitgedoofd. Wij zijn verloren, zeiden de schoolmeester bedaard. Beveel uw ziel aan Godremie. Maar op hetzelfde oogelijk verschenen in de gang zeven of acht lampen die ons tegemoet snelden. Het water rijkte tot aan onze knieën. En zonder ons de bukken raakten wij het met de hand aan. Het was geen kalmstromend water. Het was een vloed, een draaikolk die alles mede voerde wat hij op zijn weg vond, en stukken hout als veertjes draaien deed. De mannen, die ons te hulp schoten en weer lampen wij bespeurden, wilden de gang volgen en op deze wijzende trappen en de ladders die zich in de nabijheid bevonden bereiken. Maar tegen zulke strom waren zij niet opgewassen. Hoe deze te stuiten, hoe weerstand te bieden aan zijn kracht en aan het hout, dat hij met zich voortsleurde. Ook hun ontsnapte dezelfde uitroep die de schoolmeester zich had laten ontvallen. Wij zijn verloren. Zij waren ons stans genaderd. Die kant riep de schoolmeester, die de enige schijn welke zijn tegenwoordigheid van geest behouden had. Ons enige toevluchtsoord zijn de oude werken. De oude werken waren een gedeelte van de mijne, waarin ze dat lange tijd niet meer gearbijd werd en waar niemand ooit kwam. Maar de schoolmeester had ze dikwijls bezocht, als zij enige merkwaardige stenen voor zijn collectie zocht. Keer terug, riep hij, en geef mij één uur lampen. Dan zal ik u daarheen brengen. Gewone klachten men om met geen hij zeiden. Of keerde men hem schouder ophalen terug toe. Maar de sterkste had een tans zelf in kracht verloren. Waarop zij zo trotsplachten te zijn en een ieder volgde het bevel op. Dat uit de mond van de mand kwam. Die men vijf minuten geleden nog bespotten. Werktuigelijk rijkte elk hem zijn lampje. Haastig greep hij er één met de ene hand en vatten hij mij met de andere hand vast, terwijl hij zich aan het hoofd van de troep stelde. Daar wij nu dezelfde richting als de stroom volgden, liepen wij veel sneller. Ik wist niet waarheen wij ons begraven. Maar mijn hoop was teruggekeerd. Nadat wij de gang enige minuten lang gevolgd hadden, ik weet niet of het minuten dan wel seconden waren. Want wij hadden het geen besef meer van tijd, bleef hij stilstaan. Wij zullen daartoe geen tijd meer hebben, ribei, want het water stijgt met te grote snelheid. Werkelijk reest de spiegel al hoger en hoger. Van mijn knieën was het tot aan de heupen gekomen en van de heupen tot aan mijn borst. Wij moeten de wijk nemen naar een der zijgangen, die naar boven loopt, zeiden de schoolmeester. En dan, de zijgang leidt nergens heen. Een zijgang in te slaan was de laatste kans op renning, want deze hebben geen uitgang. Maar het was hier kiezen of delen. Wij moesten of de zijgang nemen en daardoor enige minuten de tijd winnen, dat is te zeggen, daarmee de uitkomst op redding vermeerderen. Of de gang volgen, met de zekerheid van binnen weinige ogenblikken, volgend te worden door de golven. De schoolmeester voerde ons dus naar de zijgang. Twee onze makkers wilden de gaanderij doorwaarden en hen hebben wij ook nooit teruggezien. Toen wij de gang hadden bereikt en weder tot bewust zijn kwamen, hoorden wij een donderend geraas, dat alles overstemde. Dat geluid was reeds ontstaan voordat wij vluchten. Maar wij hadden er niet opgelet. Het werd veroorzaakt door insturtingen. Het doorbreken van het water, het neerploffen in de kolken, het uiteenrukken van het houtwerk en de losbarstingen van de samengeperste lucht. Dit alles deed in de mijne een onzagelijk gedruis ontstaan waarbij horen en zien verging. Het is de zondvloed, het einde van de wereld. Grote God heb medeleiden met ons. Zee dat wij ons in de zijgang bevonden, had de schoolmeester geen woord gesproken. Want zijn krachtige geest was verheven boven eidelklagen. Kinderen, zeiden hij, wij moeten ons niet vermoeien. Wanneer wij onze handen en voeten zo vast geklemd houden, dan verliezen wij onze krachten. Wij moeten rustpunten uithouden in de wanden. Deze raad was van het grootste belang, maar zeer moeilijk om ten uitvoer gebracht te worden. Want niemand had een houweel medegenomen. Wij hadden alleen onze lamp, maar geen van ons zijn gereedschap. Met de haken van onze lampen, zeiden de schoolmeester, en wij begonnen allen de grond met haken van lampen uit te houden. Het was een zwaarwerk, want de zijgang was zeer stel en de wanden zeer glad. Maar wanneer men weet dat als men uitgelijkt met de dood in de diepte vindt, dan is men krachtig en behendig. Binnen weinige minuten hadden wij elke holte uitgehouden, waarin wij onze voet konden doen steunen. Toen wij dit gedaan hadden durfden we adem halen en al kan er aan zien. Wij waren met ontsevenen. De schoolmeester, ik, omgaspaar, drie houwers en een opperman. De andere werklieden waren in de gang verdwenen. Het gedruis in de mijne ging steeds met dezelfde hevigheid voort. Geen woorden kunnen de kracht ervan uitdrukken en het gebulder van het geschut dat zich paard aan het raten van de donder en het dreunen der instortende bergmassa zou geen onzagelijke geweld teweeg gebracht hebben. Verschrikt, buiten onszelf van angst, starmen wij al kan er aan en trachten in al kanders blik een verklaring te lezen die het verstand ons niet aangaf. Het is de zondvloed, sprak erin. De wereld vergaat, een aardbeving, de geni is ermijn, die vertoornd is en zich vreken wil. Een overstroming, die door een opeenhoping van het water in de oude werken veroorzaakt is. Een gat dat de divonne heeft geboord. Deze laatste opmerking kwam van mij, want ik hield vol dat het niets anders zijn kon. De schoolmeester zei de niets en zag ons beurtelings aan, terwijl hij de schouders ophaalde. Als of op klaar lichte dag deze vraag besproken werd, onder het lommer van een moerbeziboom, bij het genot van de een of andere lekkernij. Het is een overstroming, zei de hete laatste, toen ieder zijn mening had uitgesproken. Door een aardbeving veroorzaakt, door de boze geest van de mijngezonden. Zij komt van de oude werken. Het is een gat dat de divonne in de weggeslagen heeft. Eerder herhaalde zijn mening. Het is een overstroming, vervolgde de schoolmeester. En verder, waar komt ze vandaan? Volgen verschrijnende stemmen, als uit één mond? Dat weet ik niet. Maar wat de boze geest van de mijngetreft, dat is onzin. Wat de oude werken aangaat, dat is onmogelijk. Het zou alleen waar kunnen zijn, wanneer de derde laag slechts overstroomt was. Maar de tweede en de eerste is het ook. Grij weet wel dat het water niet stijgt, maar altijd zakt. Een gat. Zulke gaten kunnen niet geboord worden. Een aardbeving. Dat weet ik niet. Als Gij het niet weet, zeg het dan ook niet. Ik weet wat een overstroming is. En dat betekent al iets. Een overstroming die van boven komt. Dat zien we allemaal, want ze is ons gevolgd. Daar we nu droog stonden, keer de meer en meer onze bedaardheid terug. En daar het water niet langer steeg, wilde men niet meer naar de schoolmeester luisteren. Doe maar niet of Gij een geleerde zijt, want Gij weet het even min als wij. De overmacht die hij door zijn moed had verkregen toen wij in gevaar verkeerden, had hij wederom verloren. Hij zweeg ogenblikkelijk. Om het geraas te overstemmen, spraken wij zo luid mogelijk en toch klonk onze stem nog dof. Zeg eens wat. Wat zal ik zeggen? Alles wat gewild. Zeg maar wat. Het eerste wat u invalt. Ik sprak enige woorden. Goed. Nu wat zachter. Juist. Goed. Heb je uw verstand verloren? Zeg schoolmeester, vorige ene. Word gekrankzinnig van angst. Denkt Gij dat gedood zijt. Ik geloof dat hier het water ons niet zal kunnen bereiken en dat, al mochten wij hier omkomen, wij niet zullen verdrinken. Dat beduidt, kijk eens naar uw lamp. Wel zij brandt. Zoals altijd? Nee. De vlam is sterker, maar kleiner. Is hier dan mijn gas? Nee, antwoorden de schoolmeester. Daarvoor behoeven wij ook niet bevreesd te zijn. Het mijn gas even min dreigt ons, als stans het water, dat geen voet meer stijgt. Doe maar niet of geën toven naar zijt. Dat is mijn plan ook niet. Wij bevinden ons als onder een stolp, waar de lucht niet in doordringt en juist daardoor wordt het waterbelet erin op te stijgen. De zijgaan, die aan het einde afgesloten is, is stans voor ons. Wat een duiklok voor een duiker is. De lucht die door het water is opgedrongen, is in deze gang samengeperst. Biedt nu aan de stroomweerstand en drinkt die terug. Toen wij de schoolmeester horne uitleggen dat wij ons in een soort van duikerklok bevonden, waarin het water ons niet kon bereiken, daar het door de lucht tegen gehouden werd, hoorde men van verschillende zijden halfluiden opmerkingen die getuigden dat niemand er geloof aansloeg. Wat een onzin heeft het water dan niet de meeste kracht. Ja, wanneer het buiten geheel in vrijheid stroomt, maar als er een glas, het onderste boven in een emmer dompelt, dan zult hij zien dat het water niet tot bovenin uw glas doordringt. Een gedeelte blijft ledig, wel nu, in die ledige ruimte bevindt zich de lucht. Hier heeft Tans hetzelfde plaats. Wij zijn bovenin het glas. Het water zal niet tot ons komen. Dat begrijp ik, hernam Omkaspar. En ik zie nu in dat jij al een ongelijk hebt om de schoolmeester te bespotten. Hij weet dingen die wij niet verstaan. Wij zijn dus gered. Gered? Dat zeg ik niet. Wij zullen niet verdrinken. Dat beloof ik u. Wij zijn gered, doordat de zijdgang gesloten was en de lucht niet ontsnappen kon. Maar juist, wat ons nu redt, kan ons het leven kosten. De lucht kan dan niet uit. Ze is opgesloten. Maar wij zijn ook opgesloten en wij kunnen de gang niet verlaten. Als het water gaat dalen, zal het dalen? Dat weet ik niet. Om dat te weten, moeten wij eerst bekend zijn met de oorzaakderstijging. En wie kan dat zeggen? En Gij zegt dat het een overstroming is. Wel nu, wat dan nog? Het is een overstroming. Dat is zeker. Maar waar komt ze vandaan? Is die divonne buiten haar oefers getreden en heeft zij de putten doen vol open? Is het een stortregen? Een bron die de omtrek overstroomt heeft? Of is het een aardbeving? Wij zouden boven moeten zijn om dat te kunnen beoordelen. En ongelukkig zijn we beneden. Misschien is de stad wegespoeld. Misschien. Een oogemelijk heerste, er een diepe stilte en waren we allen hevig ontsteld. Het gedruis van het water had opgehouden. Van tijd tot tijd hoorde men nog slechts een dof gerommel. En nu en dan voelde men een schok. De mijne moet vol zijn, sprak de schoolmeester. Het water drinkt er niet langer in door. Een Marius riep één der werklieden, vanhopend. Marius was zijn zoon. En evenals hij hower, die in de derde laag in de mijn werkte. Tot op dit oogemelijk had de zorg voor eigen veiligheid, die altijd het krachtigst spreekt, hem beled om aan zijn zoon te denken. Maar toen de schoolmeester zeide dat de mijn gevuld was, begon hij aan zijn kind te denken. Marius, Marius, riep hij op hartverscheurende toon. Marius, maar hij kreeg geen antwoord. Zelfs de ego weerkaatste de stem niet, die binnen de wanden van de gang besloten bleef. Hij zal ook een zijgang hebben opgezocht, hernam de schoolmeester. 150 mensen zullen toch niet verdrinken. Dat zou vreselijk zijn. Dit echter sprak hij niet op dezelfde overtuigende toon. 150 mensen minstens waren smorgens de mijn ingegaan. Hoeveel hadden haar door de schacht kunnen verlaten of een schijlplaats kunnen opzoeken. Zoals wij. Al onze makkers omgekomen, verdronken, dood. Niemand durfde een woord spreken. Maar in een toestand als de onze wordt het hart niet door medeleiden of sympathie blijvend beheerst. En wij dan, volgens een ander, na een poos gezwegen te hebben. Wat zullen wij doen? Wat wilt jij doen? Er schiet ons niets anders over dan geduldig af te wachten, hernam de schoolmeester. Wat afwachten? Wachten. Want zou het gij dan die 40 of 50 meters die ons van de dag ligt scheiden met het haken van uw lamp willen doorboren. Maar wij zullen van honger sterven. Dat is niet het grootste gevaar. Dat ons bedreigt. Kommeester, zeg ons wat gij ervan denkt. Gij maakt ons waardelijk bang. Waarscheld dan het gevaar. Het grootste gevaar. Aan de honger kan men weerstand bieden. Ik heb wel eens gelezen dat mijn werkers, die, evenals wij, door het water overvallen waren, 24 dagen zonder etend gebleven zijn. Het is vele jaren geleden. Het gebeurde tijdens de godsdienst oorlogen. Maar al was het gisteren gebeurd. Dan zou dit hetzelfde wezen. Nee, ik ben voor de honger dood niet bang. Waarvoor zei het gedan bevreesd? Daar gezelf beweerd dat het water niet meer stijgt. Voelt gij u niet zwaar in het hoofd? Geen kloppen of bonzen? Haalt gij gemakkelijk adem? Ik niet. Ik heb hoofdpijn. Ik voel mij of ik in de zwerm zal vallen. Mijn slaap en bonzen geducht. Ik ben krachteloos. Juist. Daarin schelt het gevaar. Hoe lang kunnen wij in deze lucht leven? Dat weet ik niet. Als ik een geleerde in plaats van een domkop was, dan zou ik het u zeggen. Tanz weet ik het niet. Wij bevinden ons een 40L onder de grond. Waarschijnlijk hebben wij 35 of 40 meter boven ons. Dat betekent dat de lucht een drukking van 4 of 5 atmosferen ondergaat. Hoe lang kan men in zulke samengeperste lucht leven? Dat moeten wij in de eerste plaats weten. En misschien zullen wij het en kosten van ons eigen leven te weten komen. Ik kon mij in het minst geen denkbeeld vormen wat samengeperste lucht was. En dit misschien was de oorzaak dat de woorden van de schoolmeester mij zo hevig ontstelden. Mijn makkers schenen ook niet minder verschrik dan ik. Zij wisten het even min. En op hen, evenals op mij, maakte het onbekende een diepe indruk. De schoolmeester verloor geen ogenblik zijn tegenwoordigheid van geest in deze wanhopende toestand. En hoewel hij zelf zeer goed het hagelijke van de zaak in zag, dacht hij slechts aan de middelen die hij tot ons behoud kon aanwenden. Het voornamste is tans om ons hier zo in te richten dat wij niet door het water meegesleept worden. Wij hebben houlten gemaakt. Geloofd gij dat geook niet vermoeitzeld worden door voortdurend in dezelfde houding te moeten blijven. Denk gij dan dat we hier lang moeten blijven. Weet ik dat? Men zal ons zeker hulp senden. Zeker. Maar om ons hulp te verlenen, moet men daartoe in staat zijn. Hoe lang zal het duren? Eermen in onze reddingslaagd. Zij die boven de grond zijn, weten dat alleen. Wij die er onder zijn, moeten ons zo goed mogelijk inrichten. Want indien, één van ons uitgelijkt, dan is hij verloren. Wij moeten ons aan Alkander vastmaken. En de touwen? Wij moeten Alkander een hand geven. Ik geloof dat we het best doen door trenen uit te houden. En een trap te maken. Wij zijn met ons zevenen. Op twee treden kunnen we dus allen gemakkelijk staan. Vier op de eerste, drie op de tweede. Waarmeden zullen we ze uithouden. Wij hebben geen houwelen. Met onze lampenhaken in het zachte gedeelte. Met onze messen in het harde. Daarin zullen we nooit slagen. Zegt dat toch niet? Pagé, in onze toestand kan men alles als het op zelfbehoud aankomt. Als op dit ogenblik één van ons door de slaap overvallen wordt, dan is hij verloren. Door zijn koelbloedigheid en vastberadenheid had de schoolmeester weder zijn heerschapij over ons verkregen, die hoe langer, hoe machtiger werd. Wij beseften allen dat zijn zedelijke moed groter was dan de onze. En allen verwacht de hulp van deze kracht. Wij begonnen te werken. Want blijkbaar was het uithouden die treden het eerste wat wij doen moesten. Wij moesten trachten ons zo goed mogelijk in te richten. Tenminste zo dat wij niet konden uitgeleiden in de diepte, die zich onder onze voeten uitstrekte. Veerlampen waren aangestoken en deze verspreidde voldoende licht om ons bij het werk te leiden. Laten we een plaats uitzoeken, die het best geschikt is voor het uithouden, hermaamde meester. Luistert, sprak om Gaspar. Ik heb u een voorstel te doen. Als iemand van ons goed zijn verstand heeft, dan is het wel de schoolmeester. Toen wij half aan zinnig van angst waren, beheelt hij zijn kalmte. Hij is een man en hij heeft bovendien een goed hart. Hij is evenals wij trouw geweest en hij weet van heel veel dingen meer dan wij. Laat hij ons dan slijden en het werk verdelen. De schoolmeester viel één der anderen in. Waarom ik niet? Ik ben even goed opperman als hij. Hij is geen opperman, hij is een man en nog wel de dapperste van ons allen. Gisteren zei het gij dat ook niet. Gisteren was ik even dom als gij. Ik dreef evenals gij de spot met hem en wilde zijn meerderheid niet erkennen. Vandaag verzoek ik hem over ons te bevelen. Kom meester, zeg maar wat ik doen moet. Ik heb sterke armen, dat weet gij. En wat zegt gij? Kom meester, wij gehoorzamen u. En wij zullen u gehoorzamen. Luistert, sprak hij, daar gij wilt dat ik mij aan het hoofd zal stellen. Stemming daarin toe. Maar op die voorwaarde dat gij alles doet wat ik u zeg. Wij kunnen hier lang blijven, verschijnen de dagen. Ik weet niet wat er gebeuren zal. Wij zijn hier als schipreukelingen op een vrak, in de meest hachelijke toestand. Want op een vrak heeft men lucht en licht. Mijn ademt en kan haar renning uitzien. Wat er ook gebeuren mogen. Als ik uw leidsman ben, moet gij mij gehoorzamen. Men zal u gehoorzamen, riepen allen. Als gij geloofd dat alles wat ik verzoek billig is, ja, dan zult gij gehoorzamen. Maar wanneer gij het niet geloofd? Wij zullen het geloven. Men weet dat gij een verstandig manzijdt, meester. En een moedigman. En een man van ondervinding. Gij moet ons het spotten vergeven, meester. Ik bezat toen nog niet de ondervinding, die ik op later leeftijd verkreeg. En ik was verbaasd, hoe zij die enige uurig geleden nog duchtig de spot met hem dreven, Tans, al zijn de goede hoedanigheden erkenden. Ik wist toen niet hoe zeer de omstandigheden, de meningen en gevoelens van sommige mensen kunnen doen veranderen. Gij zwaart het mij dus, sprak de schoolmeester. Wij zweren, antwoorden allen tegelijk. Wij begonnen toen te werken. Wij hadden allen een mes in onze zak. Goede, stevige messen, die veel konden verdragen. Drie moeten de zijgang onder handen nemen. De drie sterksten en de zwaksten, waaronder Remy en ik, behooren, zullen de uitgehouden stenen wegwerpen. Nee, gij moet niet werken, zeiden een kachtige kerel, gij zei het niet sterk genoeg. De insigneurs bevelen, maar zij werken zelf niet. Een ieder stemde hier en toe. Men gevoelde van hoeveel nut hij ons was in gevaar, zodat men wel alles had willen aanwenden, om hem voor verdere ongelukken of rampen te bewaren. Hij was onze loods. Het werk dat wij moesten verrichten, was zeer eenvoudig geweest, zo we ons gereedschap gehad hadden. Maar met messen duurde het langer en was het moeilijker. Wij moesten twee treden in de wand uitgraven. En omdat wij geen gevaar zouden lopen om in de afgrond te storten, moesten die trenen vrij breed zijn en er voor drie of vier personen plaatsopwezen. De opzichter sloeg ons werk met de grootste aandacht gade. Terwijl wij groeven, vonden wij onder het zand enige stukjes hout, die ons van zeer veel nut waren om te beletten dat de uitgehouden stenen wegleden. Toen wij drie uren gewerkt hadden, zonder een ogenblik te rusten, hadden wij een vloer uitgehouden waarop wij konden zitten. Voor het ogenblik is het genoeg, bevalt de schoolmeester. Later zullen wij de houten vloer verbreiden, zodat wij erop kunnen liggen. Wij moeten onze krachten niet noodeloos verspillen, want we zullen ze nog te veel moeten gebruiken. Wij namen plaats, vier op de benedeste en drie op de bovenste treden. We moeten ook zuinig met ons licht zijn, waarschuwde de meester. Laten we de lampen dus op ene uitdoven. Deze bevelen werden ter stond opgevolgd. De lampen zouden uitgedraaid worden, maar plotseling wenkte hij. Dat men hiermee de niet moest voortgaan. Wacht even, herna mij. Een tocht kan ons licht uitdoven. Het is niet waarschijnlijk, maar wij moeten zoveel mogelijk op alles rekenen. Wie heeft er lucifers bij zich? Hoewel het streng verboden was om in de mijn licht aan te steken, hadden bijna alle werklieden lucifers in de zak. En daar de opzichter niet tegenwoordig was om deze inbreuk op de wet te straffen. Antwoorden vier stemmen op deze vraag. Ik, ik heb ze ook, vervolgde de meester. Maar ze zijn vochtig. Dit was met de andere eveneens het geval, want ieder had de lucifers in zijn broekzak. En wij waren tot aan de borst of de schouders in het water geweest. Eén daar arbeiders, Carol Wie, sprak toen, ik heb ze ook, vochtig, dat weet ik niet. Ze zijn in mijn muts. Geef dan uw muts hier. In plaats van zijn muts te geven, zoals men hem verzocht. Een zwarte, bonte muts, rijkte hij ons zijn luciferdosje. Dankzij de goede bewaarplaats, waren deze tenminste niet vochtig geworden. Blaast nu de lampen uit, bevalt de schoolmeester. Eén lamp bleef nog branden. Maar deze verlichte ter nauwere nood onze stenen stop. Einde van het 25e hoofdstuk. 26e hoofdstuk van alleen op de wereld. Deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller. 26e hoofdstuk in de zijgang. Diep is deelte heerste er in de mijne. Geen geluid, dronk meer tot ons door. Het water lag onbeweegelijk aan onze voeten, zonder dat een rimpel het ploiden of het minstige kabel werd gehoord. De mijne was vol, zoals de meeste gezegd had. En het water, nadat het allergangen van boven tot onder had gevuld, sloot ons in, onze gevangenis steviger en hermetischer dan een stenen muur dit had kunnen doen. Die loods waren, ondoordringbare stilte, die doodse kalmte was vreselijker en kwellender, dan het helse leven dat wij gehoord hadden bij het binnendringen van het water. Wij waren in een graf, leven begraven onder 30 of 40 meter aarde. Het werk hield de geest bezig en gaf ons afleiding. De rust deed ons de toestand waarin wij verkeerden beseffen. En van allen, zelfs van de meester, maakte zich een soort van bedwelmingmeester. Eens klaps voelde ik op mijn hand warme droppels vallen. Eender arbeiders weende in stilte. Op hetzelfde ogenblik hoorden wij op de bovenste treden een diepe zuchtslaken en op klagende toon roepen Marius, Marius, de vader dacht aan zijn zoon. Met moeite slechts ademden wij de lucht in. Ik gevoelde mij bedrukt en aanhoudend zuisde het in mijn orem. Misschien verkeerde de meester in een minder bewusteloze toestand dan wij. Of wilde hij daar tegen strijden en ons beletten om er ons aan over te geven? Althans hij was de eerste die de stilte verbrak. Nu zeiden hij, moeten wij eens zien hoe groot onze voorraad eet waren is. Geloofd gij dan dat wij langzullen opgestoten blijven, viel ik als spaar hem in de reden. Nee, maar wij moeten onze voorzorgen nemen. Wie heeft er brood bij zich? Niemand gaf antwoord. Ik zei de ik, ik heb een korsje brood in mijn zak. In welke zak? In mijn broekzak. Dan zal het wel doorweekt zijn, maar laat het ons tochend zien. Ik stak mijn hand in de zak, waarin ik die morgen een snede vers brood bewaard had. Ik haalde een stuk deeg tevoorschijn, dat ik op het punt was om te leugen stelt weg te werpen, toen de meester mij weer hield. Bewaar het nog, hoe slecht het ook is. Gij zult het spoedig genoeg lekker vinden. Dat was geen gerusttellende waarschuwing. Maar wij sloegen er geen acht op. Later eerst kwamen die woorden mij weder in het geheugen, en bewezen mij toen dat de meester van het eerste ogenblik af het volle bewustzijn van onze toestand had. En al zag hij, nu niet juist in, welke gebrek aan voedsel ons te wachten zou staan, en hoe vreselijk wij daaronder zouden leiden. Hij begreep toch ten volle met welke moeilijkheden onze redding zou gepaard gaan. Heeft nog iemand van uw brood, vroeg hij. Men gaf geen antwoord. Dat is jammer, vervolgde hij. Heb je dan honger? Vroeger een. Ik spreek niet voor mezelf, maar voor Remi en Karori. Het brood zou voor hen zijn. En waarom zouden wij het niet onder alkander verdelen? Vroeg, berguno. Het zou onbillig zijn. De honger is voor ons allen hetzelfde. Dus als er brood was, dan zouden we twist gekregen hebben. Gij hebt beloofd mij te zullen gehoorzamen, maar ik zie dat Gij mij niet gehoorzaamt. Dan naar uw misnoogend de kennige geven en na met alkander uitgemaakt te hebben of ik rechtvaardig handelde. Berguno zou gehoorzamen, er zou misschien een twist uit ontstaan en twisten mogen wij niet. Ik zal u dus zeggen waarom Remi en Karori het brood zouden gehad hebben. Niet ik heb dat zo bepaald, maar de wet. De wet heeft gezegd dat wanneer bij een algemene ramp verschillende personen omkomen, de oudste, beneden de 60-jarend geacht zal worden, de anderen te hebben overleefd. Waarin opgesloten ligt dat Remi en Karori uit hoofden van hun jeugd minder weerstand aan de dood zullen bieden dan Paget en Compaireau. Gij zij toch ook ouder dan 60 jaar. O, ik tel niet mede, bovendien ben ik gewoon mij zeer matig te voelen. Dus zou het brood, als ik het gehad had, toch voor mij wezen, vroeg Karori. Voor u en Remi. Als ik het niet had willen geven, dan zou men het u hebben afgenomen. Gij had immers gezwooren, de zullen gehoorzamen. Hij bleef nu geruime tijdswijgen. Eens klaps haalde hij een snede uit zijn muts te voorschijn. Daar had gij een stuk. Die muts van Karori was dus onuitputtelijk. Karori spannde alle krachten in om zijn muts te behouden, maar hij moest voor de overmachtswichten en de muts werd aan de meester overhandigd. Deze verzocht om de lamp en weer op toen een blik tussen de voering van het hoofddeksel. Hoewel wij niet in een zeer vrolijke toestand waren, werd dit onderzoek met vreugdige juichbegoed. Die muts bevatten een pijp, tabak, een sleutel, een stukje worst, een persikpit waarvan een fluitje was gemaakt, afgekloven, schapenkoteletten, drie versenoten en een ui. Zij was dus provisiekast en kledingstuktevens. Het brood en de worst zullen we tussen Remi en U verdelen. Maar ik heb honger, hernam Karori op smekende toon. Ik heb nu reeds honger. Vanavond zult geen nog meer honger hebben. Ho jammer dat hij geen horloge ook in zijn pet heeft. Wij zouden nu weten hoe laat het was. Het mijne staat stil. Het mijne ook. De gedachte aan een horloge bracht ons tot de werkelijkheid terug. Hoe laat was het? Hoe lang bevonden wij ons in de gang? Wij wisselden daarover van gedachten. Maar konden het niet eens worden. De een meende dat de twaalf uur in de morgen was. De ander weder dat het zes uur avonds was. Heermeden bedoelde deze dat wij reeds tien uren en de anderen dat wij pas vijf uren waren opgesloten. Dit was het eerste verschil van gevoelen. Dat zich openbaarde. Een verschil dat ook later bij haar hading bleek en een grote verwijdering teweeg bracht. Wij waren niet in een stemming om te spreken, alleen om iets te zeggen. Toen de gedachte wisseling over de tijd geëindigd was, zwegen allen en ieder scheen zich aan eigen mijmeringen over te geven. Waarover liepen de mijmeringen van mijn kameraden. Ik weet het niet. Maar als ik ze beoordeel naar de mijnen, dan waren ze verre van opbeurend. Ondanks de beslissende invloed van de meester, was ik nog volstrekt, zo zeker niet, dat we gered zouden worden. Ik was bang voor het water, bang voor de duisternis, bang voor de dood. Die stilte drukte mij loodswaar. Die donkere wanden van de gang schenen mij toe met al hun zwaarten op mijn lichaam te rusten. Zou ik dan nooit lissen terugzien. Nog Marta, nog Alexis, nog Benjamin. Wie zou ze bij elkaar houden, wanneer ik er niet meer wezen zou? Zou ik dan artuur niet meer weerzien? Nog mevrouw Milgen, nog Mathia. Zou men ooit aan lissen kunnen doen begrijpen dat ik doopt voor haar was? En moederbarberin, arme moederbarberin. Mijn gedachten werden hoe langer, hoe treuriger. En wanneer ik tot enige afleiding een blik weerp op mijn makkers, zag ik dat zij even droever gestemd waren als ik. En gaf ik mij weder aan mijn zwarmoedige pijns over. Zij echter waren aan het leven in de mijn gewend, en daardoor gevoelden zij minder behoefte aan vers lucht. Licht en zondenschijn, de aarde wogen niet zo zwaar. Plotseling maakte de stem van Om Gaspar een einde aan deze stilte. Ik denk dat men niets voor onze redding beproeft. Waarom denkt jij dat? Wij horen niets. De stad is verwoest, het was een aardbeving. Of men meent in de stad dat wij allen verloren zijn en dat er niets voor ons te doen is. Men heeft ons dus vergeten. Waarom denkt jij dat van uw makkers viel de meester in de reden? Het is niet billig van u om ze zo te beoordelen. Gij weet wel dat als een ramp de mijnwerkers treft, zij al kan er altijd bijstaan. En dat twintig jou honderd mannen zich eer zullen laten doden, dan dat zij één makker niet de hulp zouden snellen. Dat weet jij immers wel. Dat is waar. Als dat waar is, waarom meent jij dan dat men ons zou vergeten? Wij horen niets. Het is waar. Wij horen niets. Maar kunnen wij hier horen? Wie weet dat? Ik niet. En zo wij al konden horen en daardoor een blijk kregen dat men niet werkte, is dat dan nog een bewijs dat men ons aan ons slot overlaat. Weten wij de oorzaak van deze ramp? Als het een aardbeving is, dan moeten zij die daar aan ontsnapt zijn, dus dat eerst helpen. Als het slecht zijn overstroming is, zoals ik onderstel, moet men eerst weten in welke toestand de schachten zich bevinden. Misschien zijn zij in één gezakt. De plaats waar de lampen bewaard worden, is misschien ingestoord. Het kan dus lang duren, eer men iets tot onze redding kan aanbrengen. Ik zeg niet dat wij gered zullen worden, maar ik ben ervan verzekerd dat men iets tot onze redding in het werk stelt. Hij zeiden dit met zulk een nadruk, dat het de meest ongelovige wel moest overtuigen. Berjunu, echter hernam, en als men meemt dat wij al een dood zijn, dan werkt men toch. Maar als zij daarvoor bang zijn, laat ons hun dan een bewijs geven, dat wij nog leven. Laten we zo hard mogelijk tegen de wand slaan. Gij weet hoe het geluid zich voortplant door de aarde. Als men ons hoort, dan weet men dat men zich haast en moet. En onze geluiden zullen hen op het spoor kunnen brengen, bij welk punt zij hun onderzoek moeten aanvangen. Zonder verder iets te zeggen begon Berjunu, die zware schoenen aan had, met alle kracht tegen de wand te schoppen om de mijnwerkers aan ons te herinneren. En dit garaas, vooral de gedachte die het bij ons opwekte, deed ons uit de toestand van verdoofing ontwaken. Zou men ons horen? Zou men ons antwoorden? Wat zou men doen, meester, vroeg Kaspar, als men ons hoort? Zal men ons dan te hulp komen? Er zijn twee middelen en ik ben zeker dat de insigneurs ze beide gebruiken zullen. Zij zullen zo lang boeren tot zij ons bereikt hebben en dan het water uitpompen. Oh, een schachtboeren, het water uitpompen. Deze opmerkingen brachten de meester niet van zijn mening terug. Wij bevinden ons 40 meter onder de grond, niet waar. Als men 6 of 8 meter elke dag boort, dan zal men binnen 7 of 8 dagen ons bereikt hebben. Men kan geen 8 meter dagens boeren, als men gewoon werkt niet. Maar als men zijn makkers moet redden, kan men zoveel. Wij zullen hier geen 8 dagen leven. Denkensmeester, 8 hele dagen. En dan het water. Hoe moet dat uitpompt worden? Het water, dat weet ik niet. Eerst zou ik moeten weten hoeveel water er in de mijne is. 200 duizend cubikmeter of 300 duizend misschien. Dat kan ik niet beslissen. Maar om tot ons door te dringen, behoeft men niet alles eerst uit te pompen. Wij bevinden ons in de bovenste laag. En daarmee de drie putten tegelijk met twee tonnen zal uithozen, zullen zes tonnen elk 25 hectoliter waterputten. Dus 150 hectoliter zullen tegelijk worden uitgepompt. Gij ziet dus dat het vrij snel in zijn werk kan gaan. Men begon toen te overleggen welke maatregelen het best waren. Ik voor mij begreep uit dit gesprek alleen dat alles van de gunstigste zijde gezien wij minstens 8 dagen lang levensbegraven zouden blijven. 8 dagen. De meester had wel gesproken van werklieden, die 24 dagen opgesloten waren gebleven. Maar dat was een verhaal en wij verkeerden in de werkelijkheid. Toen deze gedachten bij mij had postgevat, luisterde ik niet meer naar het gesprek. Ik weet niet seelot hoe lang deze gedachten mij overstelpte. Toen zij alles wegen. Luister, sprak Karori, in Wien, juist omdat hij zo weinig beschaafd was, de dierlijke eigenschappen meer ontwikkeld waren dan bij ons. Waarnaar? Ik hoor iets in het water. Gij zult een steen hebben laten vallen. Nee, het is een dofgeluid. Wij luisterden. Ik had een zeer fijn gehoor, maar slechts voor die geluiden welke men in het leven op de wereld waarneemt. Hier hoorde ik niets. Mijn makkers, die gewoon waren aan de geluiden in de mijng. Waren gelukkiger dan ik? Ja, antwoorden de meester. Er gebeurt iets in het water. Wat, meester, dat weet ik niet. Het water valt. Nee, het geluid is niet aanhoudend. Het is telkens een geregelde schok. Geregelde schokken? Dan zijn wij geredkinderen. Het is het uitpompen van het water met de tonnen. Het uitpompen van het water. Allem tegelijk en op dezelfde toon herhaalden wij deze woorden. En als door een elektrische fonk getroffen richten wij ons op. Wij waren slechts 40 l onder de grond. De lucht was niet meer drukkend. De wanden van de gang wogen niet loodswaar meer op ons hoofd. Het gezuis in onze oren had opgehouden. Wij haalden vrij adem en ons hart klopte weder in onze borst. Karori greep mijn hand en drukte deze krachtig. Gezijd een beste jongen, zei de hij. Wel nee, gij zei het. Ik zeg dat gij het zei. Gij hebt het eerst de tonnen gehoord. Maar hij wilde met alle geweld dat ik een beste jongen was. Hij deed denken aan de vriendschapsbetuigingen van een dronken man. En inderdaad, wij waren dan ook dronken. Dronken van hoop. Helaas deze hoop zou niet zo spoedig verwezenlijk worden. Voor geen van ons, voor wij het warme zonlicht zouden terugzien. Voor wij het ruisend van de wind door de bladeren zouden horen. Zouden wij nog vele lange en treurige dagen hier moeten doorbrengen. Allerlei leed en kwellingen moeten doorstaan. Onzelf en alkander telkens afvraagende of wij wel ooit het daglicht zouden terugzien. En of wij wel ooit dat geruis in de bomen weer zouden horen. Maar om die vreselijke ramp welke de mijnen van Trujera getroffen heeft te verhalen, zoals zij gebeurd is, moet ik tans de oorzaak er van mede delen. En welke middelen de ingeneurs tot onze redding hadden aangewend. Toen wij die maandagmorgen in de mijn waren nedergedaald, was de hemel bedekt en gevoelde men het naderen van een onweder. Tegen zeven uur was dit onweder losgebarsten en ging het met een ware zondvloed gepaard. De wolken die zeer lagingen, hadden zich in de kronkelende valij der divonne ontlast. En toen zij eenmaal tussen die heuvelring besloten waren, hadden zij zich er niet boven kunnen verheffen. Zij hadden de ganze voorraad water in het dal uitgestort. Het was geen overstroming, geen waterval, het was een wolkbreuk, een zonvloed geweest. In een ogenblik was de divonne en haar zijtakken boordevol gelopen. Wat zeer natuurlijk was, daar de steene bodem het water niet in zich opneemt. Maar dit de helling van het terrein volgd om zich in de rivier te storten. Ommiddelijk was de steile bedding de rivier gevuld geraakt en de cent aan de jol en de triëren waren buiten haren oevers getreden. Door hen was de divonne terugggehouden. Had het water uit de bedding de triëren geen uitlozing kunnen krijgen en zich verspreidt over het terrein waaronder de mijne gelegen zijn. Die overstroming was plotseling geweest, maar de werklieden die buiten arbeiden en op dat ogenblik bezig waren met het was een der echts en genoodzaakt om een schelplaats op te zoeken, hadden geen gevaar geleden. Het was de eerste maal niet. Dat de triëren ene overstroming ontstaan deed. En daar de openingen de entriesgachten zo hoogbovende grond waren dat het water er zich niet kon instorten. Had men geen andere maatregelen genomen dan het hout weg te halen, het welk gereed lag om tot wanden in de mijngangen gebruik te worden. Het was met deze arbeid dat de ingeneur daar mijnen bezig was toen hij eensklaps ontdekte dat het water in het draaikolk vormde en zich in een spleet storten die het zelf had uitgehold. Die spleet mondde uit in een opening van de mijne. Men behoeft niet diep na te denken om te begrijpen wat er plaatsgegrepen had. Het water stortte zich in de mijng door de gangen. Da buiten daalde het peil, maar de mijng werd overstromd en zou weldrage heel met water gevuld zijn, zodat de arbeiders moesten verdrinken. De ingeneur snelde naar de schacht San Julien en gaf bevel dat men hem in de ton zou neerlaten. Maar toen hij zijn voet daarin zette, gaf hij een teken dat men wachten zou. Daonder hoorde men een ontsagelijk gedruis. Het was de heftige stroom van het water. Ga er niet in, riepende arbeiders, en wilden hem terughouden. Maar hij rukte zich los en zijn horloge uit de zak neemend gaf hij dit aan een van hen met de woorden. Dat is voor mijn dochter, als ik niet terugkom. Daarop wende hij zich tot de mannen. Die het wind aschanteerden en gaf toen bevel hem te laten zakken. De ton daalde. Toen hief hij het hoofd op en riep de arbeider toe wie hij zijn horloge gegeven had. Zeg haar dat haar vader haar in gedachten omhelst. De ton is beneden. De ingeneur roept. Vijf mijnwerkers komen tot hem. Hij laat en plaats nemen in de ton. Terwijl zij opgehezen worden, roept hij opnieuw. Maar te vergeefs. Zijn stem wordt niet gehoord door het gedruis van het water en het instortende gangen van de grond. Intussen drinkt het water door in de gaande rij en op dat ogenblik ontwaart de ingeneur enige lampen. Hij begeeft zich in die richting tot over de knieën door het water wadende en brengt nog drie mannen bij de ton. Die middeler wel weder is neergelaten. Hij doet hen daarin plaats nemen en wil zich naar de andere lampen begeven die hij gezien heeft. Maar de mannen die hij heeft gered houden hem met geweld tegen en trekken hem in de ton. Terwijl zij het signaal tot ophijsend geven. Het was tijd. Het water had alles overstroomt. Dit redmiddel was dus verder onmogelijk. Men moest een ander zoeken. Maar welk? Hij stond bijna geheel alleen. 150 arbeiders waren in de mijne neer gedaald. Want 150 lampen waren die morgen uitgereikt. Slechts 30 lampen waren teruggebracht. Al zo moesten 120 man in de mijn wezen. Waren zij omgekomen? Leefden zij nog? Hadden zij een schelplaats weten te vinden? Die vragen rezen bij hem op en vervulden hem met vrees en angst. Op het ogenblik dat de ingeneur zich overtuigde dat er 120 man in de mijn opgesloten waren, hadden er buiten verschillende ontploffingen plaatsen. Reuzachtige steenblokken werden in de hoogte geworpen. De huizen sidderden, als of zij door een aardbeving heen en weer geschut werden. Dit verschijnsel verklaarde de ingeneur al dus. Het gas en de lucht, die door het water teruggedrongen werden, hebben zich in de zijgangen, die geen uitgangen hebben, samen gehoopt. En daar, waar de aardlaag te zwak is boven de spleten, hebben zij de aardkorst doen barsten als de wanden van een ketel. De mijn is vol, de ramp is geschiet. In die tussentijd was het gebeurde in varsbekend geworden. Van alle kanten daagde de menigte op. Werklieden, nieuwsgierigen, vrouwen en kinderen der bedolven arbeiders kwamen toesnellen. Deze vragen, andere zochten en daarmee hun niets kon antwoorden, verkeerde hun smart in toren, men hield de waarheid geheim. Dat was de schuld van de ingeneur en men maakte zich reed om de bureau's binnen te dringen. Waar de ingeneur over zijn plant gebogen zat. Niets van de ijzers hoorde. De plaatsen merekenende, waar de arbeiders zijn schuilpleids hadden kunnen zoeken en waar de redding het eerst moest begonnen worden. Gelukkig waren de ingeneurs van de nabure gemijnen met hun arbeiders toegesneld. En met hen de werklieden uit de stad. Men konden menig te tegenhouden, tot haar spreken. Maar wat kon men tot haar zeggen? Honderd twintig man ontbreken nog. Waar zijn zij? Mijn vader. Waar is mijn man? Geef mij mijn zoon terug. De stemmen hebben geen klank. De vragen worden door snikken afgebroken. Wat die kinderen, die vrouwen en moeders te antwoorden. Eén woord slechts. De ingeneurs zijn met alkander in overleg. Wij zullen zoeken. Wij zullen het onmogelijke beproeven. Vooruit. De middelen, welke tot redding moesten aangewend worden. Waren die welke de meester ook voor zien had? De tonnen die het water moesten uitpompen. Waren reeds in de drie putten gebracht. En zij zouden dag nog nacht met werken eindigen, totdat het ogenblik gekomen was waarop de laatste droppel water in de divonne gelost zou zijn. Gelijk tijdig zou men met het uithouden de gangen een aanvang maken. Waarom boorden men in die en niet in een en andere richting? Dat wist men zelf niet. Voor een gedeelte moest men het aan het toevall overlaten. Maar men werkte. De ingeneurs konden het niet eens worden welk nutt het had om de gangen zonder enige zekerheid in welke toestand de nog levende mijnwerkers verkeerden te onderzoeken. Maar de mijningenieur hoopte dat de arbeiders in de oude werken een schuilplaats zouden gevonden hebben. Waar de overstrooming hem niet had kunnen bereiken. En hij wilde dat men beginnen zou met die plaats te doorboren. Al zou men niemand redden. De opening welke voor deze doorboring nodig was. Zou men zo klein mogelijk maken om alles in de koorts mogelijke tijd te laten geschieden. Zonder zich dag nog nacht een ogenblik rustig gunnen. Zou men met deze arbeid voortgaan. Aanhoudend zou men pompen en boeren tegelijk. Al duurde het lang voor hen die buiten de mijn tot onze bevrijding werkte. Hoeveel langzamer moest de tijd omgaan voor ons die machteloos en gevangen waren. Die verplicht waren te wachten. Zonder enige zekerheid of men nog tijds genoeg zou komen om ons te redden. Het pompen deed ons niet lang in dezelfde opgewonde toestand blijven waarin het ons eerst gebracht had. Doen nadenken geraakte wij in een andere stemming. Wij waren niet vergeten. Men had alles tot onze redding in het werk gesteld. Onze hoop zou dus niet eidel zijn. Maar zou het uitpompen spoedig genoeg voortgaan. Dit maakte ons angstig. Bij het lijden van de geest voegden zich tans de kwellingen van het lichaam. De moeilijke houding waarin wij verplicht waren op de uitgehouden bodem te blijven staan. Weerd hoe langer, hoe afmattender. Wij konden ons niet bewegen om onze strammenleden wederlenigheid te geven. En onze hoofdpijn werd erger en hinderlijker. Karori was het minst aangedaan. De schoolmeester gaf ons brood. Het is niet genoeg, zei de Karori. Het stukje brood moet langer duren. De anderen zou de gaarde deel genomen hebben aan onze maaltijd. Maar zij hadden gezworen te gehoorzamen en zij hielden hun eet. Al is ons het etend verboden. Drinken mogen wij zoveel wij dusten. Sprak Kompayhu. Zoveel gewild. Wij hebben water in overvloed. Drink de gang maar leeg. Paasjes wilde naar beneden gaan. Maar de meester voor oorloofde dit niet. Gij zult een wand doen instorten. Remius lichter en vlugger. Hij zal naar beneden gaan en ons het water aanrijken. Waarin? In mijn schoen. Men gaf mij een schoen. En ik maakte mij gereed om mij naar beneden te laten glijden. Wacht even, sprak de meester. Laat ik u een hand geven. Wees maar niet bang. Als ik val, dan is het nog niets, want ik kan zwemmen. Ik wil u een hand geven. Op het oog omdijk dat de meester zich voorover boog. Gleed hij vooruit. En had zij hij zijn beweging slecht had bereikend, ofwel zijn lichaam stijf was geworden door de lange tijd van rust, of het houdt hem niet meer kon torsen. Hij gleed langs de helling van de zijgang en verdween met het hoofd voorover in de duisteren afgrond. De lamp die hij vast hield om mij bij te lichten viel even eens. Erheerste tansvolslagend duisternis. En uit alle borst ontsnapte een angstkreet. Gelukkig was ik op het punt om neer te dalen en liet mij langs mijn rug afgelijden. Zodat ik een seconde naar de meester mij in het water bevond. Gedurende mijn reizen met vitales had ik genoeg zwemmen geleerd om mij even zo op mijn gemakte gevoelen in het water als op de vaste grond. Maar hoe zou ik mij in dat donkere hol bewegen? Daraan had ik niet gedacht. Toen ik mij naar beneden liet vallen. Ik had slechts aan de meester gedacht. Die zou verdrinken. En met het instinkt van een nieuw foutler had ik mij in het water geworpen. Waar te zoeken? In welke richting zou ik mijn arm uitstrekken? Hoe zou ik duiken? Dit overlegde ik bij mezelf. Toen ik mij kampachtig bij de schouder voelde grijpen en in het water getrokken werd. Een flinke stoot met mijn voet deed mij wederboven komen. De hand had mij niet losgelaten. Houdt mij goed vast, meester. En steun op mij. Terwijl gij uw hoofd omhoog houdt. Dan zeid gij gered. Gered. Wij waren het geen van beide. Want ik wist niet in welke richting ik zwemmen moest. Plotseling viel mij iets in. Zeg eens iets. Riep ik mijn makkerstoel. Waar zeid gij? Remy. Het was de stem van Omkaspaar. Zij duidde mij de richting aan. Ik moest naar de linkerzijde zwemmen. Steek een lamp aan. Ogenblikkelijk zag ik enig licht. Ik behoefde mijn arm slechts uit te strekken om de oever te bereiken. En klemde mij aan een stuk steen vast. Terwijl ik de meester naar mij toetrok. Het werd hoog tijd. Want hij had reeds veel water ingeslikt. En hij begon bijna te stikken. Ik tracht er zijn hoofd boven water te houden. En hij kwam spoedig weder tot zichzelf. Omkaspaar en Karori behoorgen zich voorover en rijden ons de hand. Terwijl Pajet op onze trede was komen staam en ons met zijn lamp bijlichte. Omkaspaar vatten de meester bij de ene hand en Karori bij de andere. Waarop beiden hem toen omhoog hezen. Terwijl ik hem van achter steunde. Toen hij boven was klom ik ook de trap op. Hij was wedergeheel tot kennis gekomen. Kom hier, zei hij tot mij. Ik moet u aan mijn hart drukken. Gij had mijn leven gered. Gij had ons allerleven gered. Met dat al, hernam Karori, die zich nooit door zijn gevoel heeft meederslepen, heb ik mijn schoen verloren. Ik zal uw schoen gaan halen. Maar men hield mij tegen. Ik verbied het u, sprak de meester. Geef mij dan een anderen. Dan zal ik de minste wat water om te drinken halen. Ik heb geen dorst meer. Antwoorden kom paroi. Laten wij op de gezondheid van de meester drinken. En ik liet mij voor de tweede maal naar beneden glijden. Maar minder snel en met meer behoedzaamheid dan de eerste keer. Wel waren wij niet verdronken, maar door en doornat. In het eerst hadden wij niet gedacht aan de gevolgen. Maar de kouder van onze natte klederen herinnerde er ontspoedig aan. Men moet een jas aan Remi afstaan, zei de meester. Maar niemand gaf enig antwoord op dit verzoek. Daar het tot alle gelijk gericht was. En dus niemand gedwongen werd. Niemand spreekt? Ik heb het ook koud, antwoordde Karori. Hebben wij het met onze natte klederen dan warm. Gij behoeft niet in het water te vallen. Als het zo gesteld is, hernam de meester. Dan zal hier het lot moeten beslissen. Wie een gedeelte van zijn klederen zal afstaan. Ik kan wel zonder jas, maar tans eis ik gelijkheid. Daar niemand van ons droge klederen meer aan had, en de meeste tot aan de heupen in het water hadden gestaan, was het verwisselen van jas niet van zo heel veel belang. Mijn meester wilde deze verandering. En toen het lot beslist had. Trok ik de jas aan van Kompayru. En daar de benen van deze, wel zo lang waren als mijn gehele lichaam, was zijn jas droog. Toen ik daarin gewikkeld was, werd ik er stond warm. Na dit onaan gename voorval, dat ons, een oog omdijk uit onze domelige toestand gewerkt had, vervielen wij weder in de staat van halve bedwelming en maakten de gedachten aan de naderende dood zich opnieuw van ons meester. Ongetwijfeld drukte die gedachten zwaarder op mijn makkers dan op mij. Want terwijl zij wakker bleven in een toestand van doffe wezenloosheid, raakte ik in slaap. Daarvoor intussen was mijn plaats niet zeer gunstig. En elk oog omdijk liep ik gevaar in het water te vallen. De meester zag dit en nam mijn hoofd onder zijn arm. Hij knelde mij wel niet tegen zich aan. Maar toch hield hij mij stevig genoeg vast om te voorkomen dat ik viel. Hij was als een moeder die haar kind op de schoot houdt. Niet alleen had de meester een krachtigen geest, hij bezat ook een goed hart. Eerst toen ik half ontwaakte, gaf hij een andere houding aan zijn arm die verstijfd was. Maar toen bleef hij weder onbewegelijk en fluisterde mij toe. Slaap maar, mijn jongen. Ik heb u goed vast. Slaap gerust door. En ik sleep door zonder vrees. Want ik gevoelde wel dat hij mij niet zou loslaten. De tijd ging voort en altijd hoorden wij het regelmatig neerploffen en ophalen van de tonnen. Einde van hoofdstuk 26. Eerste deel van het 27e hoofdstuk van Alleen op de Wereld. Deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten, opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malone, vertaald door Gerard Keller. 27e hoofdstuk, eerste deel, de redding. Wij konden het bijna op die nauwe trap niet langer uithouden. Wij besloten dus om de treden te verbreiden en ieder toog aan het werk. Met onze messen begonnen wij de muur uit te houden en de steenkolen op die wijs verkregen weg te ruimen. Daar wij nu een vast teunpunt hadden bekomen, werd onze arbeid ook veel gemakkelijker en eindelijk gelukte het ons diep genoeg in de aarde door te dringen om onze gevangenis een aanzienlijk stuk te verwijden. Het gaf een gevoel van rust toen wij ons in onze volle lengte konden uitstrekken en niet langer met schommelende benen behoeften te zitten. Hoewel wij een zeer klein gedeelte van karorisbrood hadden gekregen, was het toch reeds op. Het laatste stuk had men ons juist met tijdsgegeven om weder tot onszelf te komen. Want toen de meester het ons gaf, was het licht te begrijpen te oordelen naar de blik die de houwers er opwielpen dat zij een tweede verdeling niet dulden zouden, zonder er ook om te vragen. En zo men had hun niet gaf zelf hun deel te nemen. Het was zelfs zover tussen ons gekomen dat wij niets meer tegen alkanderzijden en zo spraakzaam als wij in het begin van onze gevangerschap geweest waren. Zo stil waren wij toen deze voortleurden. Ons gesprek kwam altijd op dezelfde onderwerpen terug en wij behandelden steeds dezelfde vraag. Welke middelen men zou aanwenden om tot ons door te dringen en hoelang wij opgesloten zouden blijven. Maar deze gesprekken werden niet met dezelfde belangstelling gevoerd als in het begin. Als een van ons iets zijde, dan werd daarop dikwijls geen acht geslagen. Of zo dit al gebeurde, dan was het slechts met een enkel woord. De dag kon in nacht verkeeren. Wit in zwart, zonder dat dit een ogenblik onze belangstelling kon opwekken of ons tot enige gedachte wisseling aanleiding gaf. Het is goed, wij zullen zien. Was het enige antwoord? Waren we twee of zes dagen levens begraven? Men zou zich hiervan eerst kunnen overtuigen wanneer wij weder bevrijd waren. Maar zou dat ogenblik aanbereken? Ik voor mij begon hieraan hard te twijfelen. Ik was niet de enige en dikwijls lieten ook mijn makkers zich ene opmerking ontvallen, die voldoende bewees dat zij niet vrij van twijfel waren. Eentroost is het, zei Berjounou, dat als ik hier mocht blijven, de maatschappij aan mijn vrouw en kinderen een jaarlijks inkomen zal geven. Zij zullen tenminste niet aan het armbestuur vervallen. Ongetwijfeld had de meester toen hij zijn waardigheid van bevel hebben op zich nam, bij zichzelf besloten ons niet alleen te beschermen voor de onheilen, welke deze ramp tent gevolgen kon hebben, maar ons ook tegen onszelf te verdedigen. En wanneer een van ons zijn zelfvertrouwend verloor, hem moet in te spreken. Gij zult hier even min blijven als wij. De tonnen werken, het water daalt. Waar daalt het? In de putten. En in de gang? Dat zal wel gebeuren. Geduld slechts. Zeg Berjounou, Vilcarori hem in de reden. Met de tegenwoordigheid van geest en de gevatheid, die alles kenmerkte wat hij deed. Als de maatschappij van Jid gaat, zoals die van de meester, dan heeft uw vrouw niets. Wild geweldend zwijgen, donk op, de maatschappij is rijk. Zij was rijk, zolang ze de mijn bezat. Maar nu de mijn onder water staat? Niet meer. In elk geval zou ik, als ik boven was, in plaats van hier, wel zo in mijn schik zijn. Omdat, waarom waren die directoren en ingenieurs zo trots. Dit zal hun tot een les zijn. Als de ingenieur eens naar beneden gegaan was, dat zou dwaas zijn. Niet waar, zulke heer. Als de ingenieur naar beneden gegaan was, dan zout hij hier blijven. En wij ook. Oh gij, gij weet, dat gij u om niets behoeft te bekomen hem. Maar ik heb wel iets anders te doen. Mijn kastanjes. Wie zal ze drogen? Ik verzoek dus de ingenieur om weer naar boven te gaan. Het is om te lachen. Goedendag, meneer de ingenieur. Behalve de meester. Die zijn gevoel wist te verbergen. En carori, die niet veel gevoel had, spraken wij niet meer over onze bevrijding. Maar slechts de woorden dood en honger kwamen over onze lippen. Gij hebt mooi praten, meester. De tonnen kunnen nooit genoeg water ophalen. Ik heb het u al wel twintigmaal voorgerekend. Een weinig geduld nog. Dat rekenen zullen ons niet uitreden. Deze opmerking werkt door paizeggen uit. Wie dan? De goede God. Deze heeft gedoogd dat wij hier onze toevlucht zochten. Hij zal ook redding geven. Zo God ons hier gebracht heeft, dan is het zeker geschiet omdat er onder ons zijn die hij straffen wilde. Deze opmerking ging gepaard met een zijdelingse blik op Berjunu. In plaats van heftig, daar tegen op te komen, bevestigde deze de woorden van zijn aanklager. Ik ben overtuigd, begon hij, dat God mij straffen wil. Omdat ik in de laatste tijd geen goed Christen ben geweest. En ik smeek een tans uit het diepst mijn naziel vergiffenis. Hij viel op zijn knieën en sloeg zich verschrijdende malen op de borst. Ik voor mij durf ook niet beweren, dat ik geheel zonder zonde ben. En ik wil ook garene de mijne beleiden. Maar onze lieve heer weet dat ik ze niet uit moed wil bedreven heb. Ik heb nooit iemand opzettelijk iets misdaan. Sprak pas je. Ik weet niet of die donkere gevangenis enige invloed op mij uit oefende. Of dat het de vrees voor de dood was. Of wel dat wij door de honger verzwakt waren en het geheimzinnige schijnsel van de lamp. Die nauwelijks enig ligt over ons weerp. Maar ook ik gevoelde mij diep ontroerd. Terwijl ik naar de beleidenis der zonden van de andere luisterde en ook ik stond op het punt om evenals Paget en Berjounou mij op de knieën te werpen en mijn vijlen te biechten. Plotseling hoorde ik achter mij luidsnikken. En toen ik mij omwende zag ik de grote comparu op de grond liggen. De schuldige ripij is nog Paget, nog Berjounou. Ik ben het. De goede God straft mij. Maar ik heb beraal. Oprecht beraal. Ik zal u de zuivere waarheid vertellen. Als wij gered worden, dan zweer ik dat ik mijn misdaad zal herstellen. Een jaar geleden werd Roquet tot vijf jaar een tuchthuisstraf veroordeeld, omdat hij een oorloosje bij vrouw Vidal gestolen had. Hij is onschuldig. Ik heb die misdaad gepleegd. Het oorloosje ligt onder mijn bed. En als men de derde plank links op beurt zal men het vinden. Gooi hem in het water. Gooi hem in het water. Ripen Paget en Berjounou als uit één mond. Ongetwijfeld zouden zij de misdadiger in de afgrond geworpen hebben. Maar voordat zij hier toe nog konden overgaan, was de meeste reeds tussen beide getreden. Wilt gij, dan dat hij voor godverschijnen zal met die misdaad op zijn geweten, Ripij. Laat hem eerst tot zichzelf inkeeren. Ik heb beraal. Oprecht beraal, herhaalde Kompayrou op zulk een zwakke toon als of hij een kind was. In plaats van een forse kerel. Gooi hem in het water, herhaalde men. Nee, riep de meester. Hij begon hen toen op kalme toon toe te spreken en bracht hun onder het oog, dat wij rechtvaardig en verstandig handelen moesten. Maar zij wilden niets daarvan horen, en dreigden hem in de diepte te zullen werpen. Geef mij uw hand, zeiden de meester. Terwijl hij Kompayrou naderde. Verdedig hem niet, meester. Ik zal hem verdedigen. En als gij hem in het water wilt werpen, dan moet gij mij er ook in werpen. Wel nu, nee dan, zeiden zij eindelijk. Wij zullen hem niet in het water gooien. Maar op één voorwaarde. Gij moet hem in grinsen hoek laten liggen, en niemand mag een woord tot hem spreken. Niemand moet zich met hem bemoeien. Dat is billijk, hernam de meester. Dat is zijn verdiende loon. Toen de meester dit gezegd had, het geen voor Kompayrou als een vondensgold, schroven om kaspaar, de meester en ik dichter naar Alcander toe en lieten wij de ongelukkige op de grond aan zijn blot over. Verschrijdende uren achtereen bleef hij daarover stelpt van troefheid liggen, zonder zicht te verroeren. En van tijd tot tijd herhalende ik heb berouw. Bergenoux of Paget riepen hem dan toe, het is te laat. Gij het berouw omdat gij bangzijt. Laffaard. Al een half jaar, al een jaar lang had gij berouw kunnen gevoelen. Hij haalde met moeite adem en zonder hun bepaalde antwoorden, kermde hij. Ik heb berouw, oprecht berouw. Hij had de koorts gekregen, want hij siddelde over zijn gehele lichaam. Terwijl hij klapper tanden. Ik heb dorst, zei de hij. Geef mij de schoen. Er was geen water meer in de schoen. Ik stond op om dit voor hem te halen. Maar Paget, die het bemerkte, riep mij toe, dat ik dit niet doen mocht. En ook om Gaspar hield mij ervan terug. Men heeft gezwooren hem aan zijn lot over te laten. Enige ogenblikken lang riep hij nog om water. Maar toen hij zag dat wij hem dit niet wilde geven, richtte hij zich op om het zelf te halen. Hij sleept de steenkolen dan mede, riep Paget. Laat hem tenminste zijn vrijheid behouden, antwoordde de meester. Hij had gezien dat ik mij langs de rug naar beneden had laten glijden en wilde dit ook beproeven. Maar ik was licht en hij zeer zwaar. Ik vlug en behendig, en hij een loch wezen. Nauwelijk slag hij dan ook op zijn rug, of de steenkolen gleden onder hem weg. En zonder zich een ogenblik tegen te kunnen houden, verdween hij in de donkere afgrond. Het water plaste ons in het gelaat, maar kabelde een minuut later weer rustig voor het. Ik boog mij voorover. Maar om Gaspar en de meester heelde mij elk bij een arm terug. Wij zijn gered, riepen Bertianou en Paget. Wij zullen hier uitkomen. Bevende van schrik, weerp ik mij achterover. Ik was ijskoud, bijna half dood van angst. Hij was geen braaf man, zei de om Gaspar. De meester sprak niet, maar mompelde een ogenblik later. In elk geval verminderde hij de hoeveelheid suurstof, die wij hadden. Dit woord dat ik voor het eerst hoorde, trof mij. En nadat ik een poos had nagedacht, vroeg ik de meester wat hij zei de Iets onbilleks en egoïstisch, jongen lief. En ik heb er berouw over. Wat bedoelt gij? Wij leven van brood en lucht. Brood hadden wij niet. Ook van lucht waren wij niet ruim voorzien. Want de lucht die wij inademden, kunnen wij niet voor de tweede maal gebruiken. Toen ik hem zag verdwijnen, zeiden ik dat hij nu niet meer zijn deel aan de lucht zou eisen. En over die woorden zal ik mijn leven lang berouw hebben. Kom, kom, zei de om Gaspar. Hij heeft wat een toekomt. Nu zal alles goed gaan, zei de patië, terwijl hij met beide voeten tegen de wand schopte. Als alles nu niets poedergoed ging, zo als patië het hoopte, dan was het niet de schuld van de insigneurs en de werklieden, die voor onze redding werkte. Aan de put, die men begonnen was te graven, werd zonder ophoudend gearbijdt, maar het was een moeilijk werk. De steenkolen, waardoorheen men een gang moest maken, waren zeer hard, en daar maar één hower in die nauwe gang kon werken, was men genootzaakt hem telkens te vervangen. Vooral daar allen om strijd aan de redding wilden arbeiden. Bovendien was de luchtverversing in deze gang zeer slecht. Men had van afstand tot afstand blikken pijpen aangebracht, die met klei aan alkander waren gevoegd. Waarof schoon, een krachtige ventilator, de lucht door die pijpen joeg, brandde de lampen niet dan in de onmiddellijke nabijheid van de opening. Dit alles was een belemmering bij het boeren. En de zevende dag, nadat wij waren bedolven, was men nog slechts 20 meter gevoorderd. Onder gewone omstandigheden zou men meer dan een maand nodig gehad hebben om tot die diepte te komen. Maar in verhouding tot de middelen, welke men ter beschikking had en de ijver, waarmee men arbeide, was dit zeer weinig. Bovendien moest men de edelen volharding bezitten van de insigneur. Om deze arbeid voor te zetten. Want volgens het eenparen gevoelen van de mijnwerkers, was hij geheel nutteloos. Allen die in de mijnen waren, moesten omgekomen zijn. Men had niets anders meer te doen, dan het water uit hozen door middel van de tonnen. En men zou dan later wel de lijken vinden. Welk nutt stak er dus in, dat men enige uren vroeger of later deze ontdekte. Dat was de mening, zowel van de mijnwerkers als van het publiek. De bloedverwanten, de vrouwen, ja zelfs de moeders, hadden de rouw reeds aangenomen. Niemand zou meer levend uit de truyeren komen. Zonder de uithozing te doen staken, welke onverpost voortgezet werd en waarmee de men alleen ophield, wanneer aan de toestellen enige avarij was gekomen, werd oplast van de insigneur trots alle opmerkingen van het publiek, van zijn ambtgenoten en van zijn vrienden met de booring voortgegaan. De hartnekkigheid die aan Columbus eenmaal een nieuwe wereld ontdekken deed, was ook zijn karaktertrek. Eén dag nog maar vrienden, zeiden hij tot de werklieden. En als wij morgen niets ontdekt hebben, dan zullen wij ervan afzien. Ik vraag voor uw kameraden wat ik vragen zou voor u, indien gij in hun plaats waard. Zijn vast geloofdeelden zich ook mede aan de hartendermijnwerkers, die uit de stad komende, de twijfel van alle deelden, maar door hem weder tot een andere overtuiging waren gebracht. En eendrachtig, met alkanderwet eivromt in Vleid, bleven zij voortwerken. Van de andere kant moest de gaanderij, waar de lampen bewaard werden, die op verschillende punten was ineengestort uitgehoost worden. En door alle mogelijke middelen, trachten hij aan de mijn haar slachtoffers te ontdrukken. Zo deze nog in leven mochten zijn. De zevende dag meende de opperman, die bij een afwisseling van posten de steenkolen moest weghalen, een geluid te horen. Dat veel op een zacht kloppend geleek. In plaats van, met zijn hoeveel te hakken, hield hij dit in de hoogte, en luisterde aandachtig of hij het geraas ook ononderscheiden. Hij meende wel dat hij zich vergisten, maar riep toch een van zijn makkers om met hem te luisteren. Beiden bukten zich met ingehoude adem voorover en een postlater herhaalde zich zeer regelmatig dat kloppen entikken. Deze tijding ging spoedig van mond tot mond en zonder dat het door iemand geloofd werd, kwam het de ingenieur ter oren, die onmiddellijk naar de gang snelde. Hij had dus eindelijk gelijk. Er bevonden zich in de mijn nog levende wezens die gered konden worden. Vele hadden hem gevolgd. Hij baande zich een weg door de mijnwerkers en luisterde aandachtig. Maar hij was zo zenuwachtig en beefde zozeer over zijn gansen lichaam dat hij niet in staat was te luisteren. Ik hoor niets, zei de hij vanhopend. Het is de mijn geest, antwoorden een werkman. Hij wil ons een trek spelen en hij klopt om ons te misleiden. Maar de beide houwers, die het eerst het geluid gehoord hadden, hielden vol dat zij zich niet hadden vergist en dat hun kloppen beantwoord was geworden. Het waren mannen van ondervinding die in de mijnen oud waren geworden en via woorden gezag hadden. De insigneur verwijderde allen die hem gevolgd waren, uit de gang en van de werklieden die in keten hadden gemaakt om de steenkolen weg te dragen, behuild hij er slechts twee. Daarop liet hij door een erhaaldelijk geregeld kloppen, de gevangenen waarschuwen, waarop hij telkens, weder met ingehoude adem, luisterde. Of zij ook enig zijn terugzonden. Na een oogomdijk wachtens hoorden zij zeer in de diepte enige luid, een zacht kloppen, waarvan de slagen elkander snel opvolgden en hun tot antwoord dienden. Klopt nogmaals en met grote tussenpozen, om ons te overtuigen dat het niet de echo van ons kloppen is. De houders klopten en oogomblikkelijk hoorden zij dezelfde klop die als antwoord er mijnwerkers gelden moest. Alle twijfel was tans opgeheven. Zij leefden nog en men kon hen redden. Het nieuws verspreidde zich met bliksem snelheid door de stad en een nog talrijker en nog ontroerder menigde dan de dag van het ongeval snelde naar de truyeren. Vrouwen, kinderen en moeders, alle bloedverwandten der slachtoffers kwamen bevenden van angst of vol hoop in dieper rauw gedompeld naar de plaats des onhelds. Hoeveel leefden nog? Veenen misschien, de uwe ongetwijfeld maar de mijnen misschien. Men had de ingeneur wel om de hals willen vallen. Maar hij behield onder die uitgelaten vreugde evenzeer zijn bedaardheid als zij kalm gebleven was onder de spot en twijfel. Hij dacht slechts aan de renning. En om zowel de belangstellenden als de bloedverwandten te verwijderen beval hij de soldaten om de gang af te zetten en te zorgen dat de arbeiders een voldoende ruimte behielden. Het kloppen was zo zwak dat men onmogelijk de juiste plaats bepaalde kon van waar het kwam. Toch was de aanwijzing duidelijk genoeg om zich te overtuigen dat de arbeiders die aan de overstroming ontsnapt waren zich in één van de drie zijgangen der oude werken bevonden. Niet één put maar drie zou men moeten graven om de gevangenen te kunnen bereiken. Als men meer gevoorderd was en men daardoor beter zou kunnen horen kon men altijd één der schachten die niet meer nodig waren prijsgeven om alle krachten aan de goede aan te wenden. Het werk werd met meer eivren nog dan te voeren hervat en de maatschappijen uit de omtrek zonden om strijd hun beste werk lieden naar de triëren. De hoop die weder bijeen ieder onder het graven levendig was geworden nam toe na mate men de gang nadelde en het water in de putten daalde. Toen wij in onze zijgang het kloppen van de insigneur hoorden maakte zich dezelfde gewaarwoording van ons meester als toen wij het water hoorde uitpompen, geret. Het was een vreugdekreet die ons alle borst ontsnapte en zonder verder na te denken meende wij dat men ons weldra de hand zou reiken. Daarop maakte weder, evenals, na het uithoosend van het water deze blijdschap voor diepe wanhoplaats. Uit het houden en het graven maakte wij spoedig op dat de arbeiders nog ver verwijderd waren. Misschien nog tien, mogelijk wel twintig meter. Hoeveel tijd was er nodig om die dikke steenlaag te doorboeren? Onze berekeningen waren zeer verschillend. Een maand, een week, minst in zes dagen. Hoe zouden wij het nog een maand, een week, zes dagen kunnen uithouden? Wie van ons zou er nog zes dagen leven? Hoe lang waren wij reedsonder etend geweest? De meester was de enige die nog enige blijkend van moed gaf. Maar op de lange duur begon ook hij in onze neerslachtigheid te delen en inderde langzamerhand zijn vertrouwen. Zo veel wij wilden konden wij drinken, maar eten niet. En de honger kwelde ons zo vreselijk dat we eindelijk besloten waren om vermolmd in watergeweekt hout te eten. Karori, die het meest uitgehongerd van ons allen was, had zijn laars in stukken gesneden en kouder voortdurend op een stuk leder. Toen ik zag waar toen mijn makkers door de hongergedreven in staat waren, moet ik bekennen dat zich een gevoel van angst van mijn meester maakte. En dit gevoegd bij de vrees die ik reedskoesterde mijn weinig rust stelde. Ik had vitales dikwels van een schipbrek horend vertellen, want hij had menige zeereis gemaakt. En onder die verhalen was er één, dat sedert de honger mij pijnigde mij onophoudelijk voor de geest kwam. Het was de geschiedenis van Matrozen, die op een zandbank waren geworpen, waar geen voedsel voor hen te vinden was. En toen de kayuidsjongen gedood hadden om een honger te stillen. Ik vroeg mijzelf af, terwijl ik mijn makkers van honger hoorde kermen, of mij niet hetzelfde lot beschoren was, en of ik op onze kolenbank niet gedood en opgegeten zou worden. Ik was zeker dat de meester en oomgaspaar mij tot het laatst toe zouden verdedigen, maar Paget, Bergenouw en Carori, Carori vooral, met zijn grote witte tanden, die aanhoudend op een stuk leder knabbelde. Boezemde mij volstrekt geen vertrouwen in. Ongetwijfeld was mijn vrees zeer dwaas. Maar in de toestand waarin wij verkeerden, werd onze geest nog onze verbeelding door het koele gezonde verstand gelijkt. Einde van het eerste deel van hoofdstuk 27.