 Hoogstuk 5 van Willem Rode. Deze liepenvoxtopname behoort het publieke domijn, opname door Anna Simon, Willem Rode van Edie Heimans, Hoogstuk 5. Een half uur gaans benoerde Doetinchem staat te midden van Dennebossen en Bouwland een vrij herenhuis. De sierlijke gevel met zachte, heldere kleuren beschilderd en bepleisterd en een kunstig aangelegd plant zoen, dat bijna tot onder de hoge vensters rijdt, geven het huis een vriendelijk voorkomen. De aangename indruk die vorm en tinten geven, wordt echter groot en deels bedorven door twee smakeloze gebouwen tussen welke zijwanden het herenhuis beklemt is. Deze gebouwen zijn hoger en groter dan het huis zelf en elk is van een dubbele rij kleine vensters voorzien. Zo hoog en zo groot en zonder enige versiering, zo regelmatig en zo stevig, zijn de kazerne achtergereuze en zozeer verschillen ze met het vriendelijke huis in Bouwtrand, dat het geheel doet denken aan een sierlijke werk de Venitiaanse bloemvaas tot brekendst toe bekneld tussen twee grouwe kulse potten. Rechthoekig op elk derbei de kazernes, staat een rij lage bakstenenhuisjes van allerlei vorm en groten. Deze vormen met de drie eerst genoemde gebouwen, welke gevels nagenoeg in een lijn liggen, de drie zijden van een rechthoekig plein. Het midden van deze ruimte wordt ingenomen door het circovormig plant zoen, waarin somers in en uithemse planten in kleurige bloemen of bladertooi prijken. Het plein is aan de vierde, open zijde, afgesloten door een gracht of liever door een brede sloot, waarover een houten brugje ligt, dat door een ontsagelijk ijzeren hek wordt versperd. Een dubbele rij statige dennen begrenst de straatweg die naar het hek voert en een gedeelte uitmaakt van een uitgestrekt, dicht bewassen park met eeuwenoude bomen, met slingerpaden en rustbanken. Zo was de aanblik van de Kruisberg, de voormalige strafgevangenis voor jongens, waarin Willem Roda verwezen was en die hij op een koude wintermorgen naderde met lode schoenen tussen twee veldwachters op de straatweg voortstrijdend. Hij zag haar bleek en ondaan uit. De rijkst veldwachters in blauwe uniform met witte tressen en kwasten stapt het zo dicht naast hem voort dat er nauwelijks ruimte om te lopen voor Willem overbleef. Een voorzorg die onnodig scheen, daar de geladen geweren die de geleiders over de rug toegen, de gevangenen de gedachten aan vluchten wel moesten benemen. De veldwachters evenwel waren gewoon jongens over te brengen en wist er maar al te goed dat bij de getransporteerde de drang tot ontvluchten in het gezicht van de gevangenis het grootste is. Geen enkele beweging van Willem was zijn bewakers ontgaan. Ze hadden zeer goed opgemerkt hoe hij een angstige blik had geslagen op de hoge gebouwen die het drie taal juist van der zijde passeerde en een blik vol verlangen op de donkere dennenbossen in de verte. En werkelijk zou Willem de kogels uit de buksen getrotseerd hebben, in die de twee veldwachters niet als op een afgesproken teken zijn bij de polsen hadden gegeven. Hij rilde van schrik toen hij zijn gedachten geraden vond, maar trooste zich een ogenblik later op het gezicht van de smalle gracht en van het hek dat hoe goed ook gesloten wel over de klimmen was. Dat was in maar geen gevangenis die, zoals omens bij het afscheid nemen had gezegd, wel de eer toch niet de vrijheid liet. Daar kon men uitkomen wanneer men wilde. Hier blijf ik niet lang, mondpelde Willem binnensmonds en stapte reeds half met zijn lot verzoend dus er zijn twee geleiders de brug over. Eén der veldwachters trok aan de bel. Een bewaker in uniform opende het zware hek. Een ogenblik bleef Willem verwonderd staan. Rond om een groot, circovorme grasperk liepen doodbedaard en allen op gelijke afstand van de kander met de handen op de rug en twintig taal jongens, de meesten met galgentonisch. Ze doegen grijzen of verschoten blauwe killen, piloproeken, witgeschuurde klompen en hadden een grauwe hoepet zonder klep op de haren. Allen blikten Willem onder het lopen nieuwsgierig en brutaal aan. In het voorbijgaan mondpelde er een welkom, een ander, vanartig gefeliciteerd. Een derde wat luidig en brutaalig. Aangename kennismaking, fijn heertje, kom je soms ook uit Amsterdam. Dan zijn we landslui. Lekker levertje, zo rond draaien. Dat is jouw voorland ook, zei de volgende. Stilte, donderde de bewaker en zwijgend ventelde de levende cirkel verder. Willem werd in de kamer van de directeur gebracht. Uit de verlakte leren tas van één der veldwachters kwamen papieren en brieven tevoorschijn die de directeur vluchtig inzag, waarna de geleiders vertrokken. De directeur of de commandant, zoals hij gewoonlijk genoemd wordt, was een man met een ernstig doorvriendelijk voorkomen. Hij boes hem de Willem die beven aan de deur was blijven staan, eer vertrouwen dan vrees in. Kom hierbij me staan, of, als je moe bent van de lange weg, kun je gaan zitten. Spakker zacht op deelnemende toon, terwijl hij Willem in de registres van het gesticht inschreef. Willem gehoorzaamde, maar bleef zijn pet door de handen draaiende bij de lessen naar staan. Zie zo, vervolgde de directeur. Je bent hier ingeburget, natuurlijk tegen je wil. Uit je verleden, dat ik door en door ken, weet ik met wie ik te doen heb. Ik geloof dat ik met jou wat breed voeriger kan spreken dan met de meeste jongens die hier gebracht worden. Je zult zien dat het van jezelf afhangt je het leven hier draagelijk te maken. Ten eerste eis ik stipte gehoorzaamheid voor mij en mijn onderschikten, zelfs in gevallen waar je meent onrechtvaardig behandeld te zijn. Word je, wat ik niet hoop, straf opgelegd, dan is daarvan geen hoge beroep. Bij tegenstribbeling of verzet wordt de straf onwormijdelijk verzwaard. Alle jongens zijn hier voor de wet van het gesticht gelijk, en alles gaat hierop militaire wijzen en daar half op commando. Toch is het hier geen kazerne. Is je soms mede gedeeld van welke aard dit gesticht is? Willem knikte toestemmend. Zo, en daar wie? Door meneer Omens, een advocaat, de vriend van mijn ouders. Nu, dan weet je ook dat dit gesticht alleen daarin van een gewone gevangenis verschilt, dat voor hem die er vertoefd de schande niet zo groot is, daar hij niet veroorderd was, en hij hierbovendien de gelegenheid heeft een ambacht te leren, om later een nuttig, misschien wel een geacht lid, daar samenleving te worden. Toch is het hier wel degelijk een gevangenis, al luidt de naam zachtig, want er bestaat hier voor de jongens geen vrijheid van handelen. Voerrechten kan alleen een voorbeelde gedrag geven. Vergeet het niet, als het je soms anders voorgesteld is. En daarbij, een enkele wandeling onder sterkgeleide uitgezonderd, voorlaat niemand dit gesticht zonder ontslagend te zijn. Of ontvlucht, dacht Willem, en keek door het venster naar het hek dat zo gemakkelijk over te klimmen was. De directeur meende dat Willem naar de draaiende jongens keek en daardoor zijn aandacht afgeleid werd. De jongens die je daar ziet lopen, doen dit voor straf, terwijl de anderen eten moeten zij wandelen en later afzonderlijk eten. Bedenk dit wel, niemand is hiervoor zijn plezier, houdt men zich niet aan de wet, dan zijn de gevolgen vooruit bekend, eigenschuld. De directeur keek nog even een brief in, hem door de Rijksveldwachtig tegelijk met de papieren overgereikt. Ook moet je dit vooral niet vergeten, vervolgde hij daarna. Je krijgt nu een omgeving van 150 onbeschaafde jongens, voor 77 bestaande uit Dieven en Vagenbonden. Nu zul je mij een genoegen doen en je zelf een veel onaangenaamheden besparen, indien je je zo weinig mogelijk met de overige jongens bemoed. Vertel in geen geval waarom je hier gezonden bent, al houden ze ook voor een dief of diefjesmaat. Geheel doen echter alsof je de jongens niet ziet gaat ook niet aan. Je zou het aan duizenden lijk kleine plaggerijen bloot staan en het leven zou je verbitterd worden, zonder dat ik het ballet kan. Toch bewaar ik een zekere afstand. De bestuurder van de Kruisberg stakk een verste sigaar op en achterover in zijn armstoel gelund, kreeg hij Willem door de blauwe wolkjes heen enige ogenblikend scherp aan. Daarop ging hij voort. Een ambacht heb je niet geleerd, die schade moet ingehaald worden, want hier wordt van de morgen tot de avond gearbijdt. De keuze van een ambacht staat je vrij, behoudens mijn goedkeuring natuurlijk. Onderwijs in de school heb je geloof ik, liet meer nodig. Toch kun je, zolang je mij en de meester redend tot de vredenheid geeft, de uren voor het onderwijs bestemt met de onderwijzer alleen doorbrengen. Je hebt me begrepen, niet waar? Willem knikte. Ben je nog moe? Nee, meneer. Ik word je commandant genoemd. De commandant schelde. Een bewaaker klopte, kwam binnen en bleef met de hand aan de gegallen hele pet bij de deur staan. Major, deze jongen is nummer 83, Alcoven in het linker vleugel B. Visiteer hem, geef hem het pak en deel hem de voorschriften van de slaapkamer mede. Daarna leid je hem achterinvolgens door alle werkplaatsen en brengt hem op de boerderij. Dan kan hij een keuze voor een ambacht doen. Morgen onmiddellijk naar de revij pijmen brengen. Tot je dienst, commandant. Apropos, Willem, heb je honger? Nee, meneer, commandant. Volg dan de Major. Twee hoge trappen op volgde Willem de Major. Een lang, maagere jongens met gidswarte knevel en lange sik. Boven gekomen ontsloten beant de vleugel B. Wat de commandant de slaapkamer had genoemd, was een grote zaal die haar licht ontving door twee rijen, kleine, hoge plaatste vensters. Willem had hen in zijn hospitaal bezocht en had zich de slaapkamer hier voorgesteld zoals hij die daar had gezien. Lange rijen kribben langs de wanden. Niets daarvan was hier te ontdekken. Slap eens hier op de grond, voeg jij de Major. Wel nee, in die alkovens, antwoordde deze en wees naar het midden gedeelte der zaal. Dit was ingenomen door een dubbele rij grijsgeschilderde vogelhokken. Daarvoor, althans, zag Willem ze bij de eerste oogopslag aan. Ze gingen leken dan ook bijzonder veel op de hocken voor de steltlopers in de diergaarden te Amsterdam. Deze slaaphokken, met de wijtse naam alkovens bestemd, waren met de rug een technokande geplaatst, zodat ze een langwerpig blok vormden, dat langs elk van de lange wanden der zaal een tamelijk brede gang, langs elke dakkorten, zegt een smalle doorgang vrijliet. Een grijze ijzerenplaat vormde de scheiding tussen twee naast de kander liggende alkovens, zodat elk hok drie ijzeren wanden had. De twee zijwanden en de achterwand. De zoldering bestond uit een netwerk van ijzerdraad met kleine, ruitvormige mazen. De voorzijde eveneens, toch die was in tweeën gedeeld. De ene helft diende tot deur van een zwaar hangslot voorzien. Alleen de vloer van het hok was van hout en daarvan werd de gehele lengte en de halve breedte ingenomen door een stromatras, waarop aan het hoofdeinde twee netjes opgerolde zindelijke dekens lagen en waar boven tegen de achterplaat een kastje hing met de zondigse kleren van de bewoner. Een plankje aan dezelfde ijzerenplaat bevestigd diende blijkbaar bij het uit- en aankleden tot zitplaats. Tegen het traaliwerk aan de voorzijde hing een bordpapiere plaatje waarop naam en nummer van hem die er slaper moest gedrukt stonden. Hier is nummer 83, zei de major, en met één der sleutels van zijn reuzachtige bos opende hij de alkoven. Daring dat kastje ligt je pak en je ondergoed. De klompunt krijgt je beneden. Moet ik hierin slapen? Voeg Willem Bevende en aanzelde het hok in te gaan. Ja, natuurlijk, waaranders. Kom, maak wat voort. Schoor voetend gehoorzaamde Willem. Hij bukte zich bij het binnenkomen van het hok, maar het was niet nodig. Het was hoger dan het scheen. Hij kon een ruimschoots rechtop instaan. Uitkleden, haast je wat? Willem dacht ook niet te gehoorzamen. Doch, het was er niet mogelijk. Hij beefde te sterk. De major kreeg medeleiden. Wacht, jongen. Ik zal je helpen, zei hij op veel zachter toon dan hij tot nu toe had aangeslagen. Het betekent niet, als je maar eenmaal aan gewoond bent. Zou je het prettiger vinden als alle jongens je op je matras konden zien liggen en de bengels je allerlei overlast konden aandoen? Zoals het hier is ingericht, kan geen van de jongens die zien liggen en met geen vinger aanraken, want zodra je binnen bent, wordt er alkoven gesloten en ik heb de sleutel. Kom, trak nu dat pakje eens vlug aan, het is toevallig een nieuw stel. De commandant schijnt een goed oogje op je te hebben. Als je gehoorzaam en gewillig bent, kun je het hier wel een paar jaar uithouden. Denk er vooral aan, zolang je op de slaapzaal bent met geen van de jongens te praten. Dat is hier ten strengste verboden. De straffe op is afzondering bij het eten, water en brood, en als het nog weer gebeurt, kachot. Wacht, ik zal je even die lange haren afknippen. Die zijn maar lastig en neem het te veel tijd weg bij het aankleden. Hier, aan die lange riegel langs de wand, hangt voor elke jongen een blikke handenwaspak en, zoals je ziet, is daaronder tegenover elke alkoven een kraan aangebracht. Zorg dat je bak en kraan altijd blinken als een spiegel. Svintes is hierom 7 uur revijen, Sommers om 6, raten de Major voort, terwijl Willems blonden lokken stuk voor stuk op de grond vielen. Dan in vijf minuten opstaan, aankleden, bed opmaken en wassen, al weder zonder met je buurman te spreken of hem aan te raken. De bewakers kijken scherp toe en luisteren dag en nacht, dat verzeker ik je. Kom aan, nu ben je klaar. Leg dat pakje met kleren maar op de plank, dat wordt straks al weggehaald en dat krijg je terug als je ontslagen wordt. Tenminste, als je niet te sterk groeit. Al worden ze verkocht. Nu zal ik je de werkplaats laten zien. Willem en de Major, de eerst op kouzenvoeten, daalden nu de trappen weer af. We zullen eerst even bij de bewaker-klompenmaker aanlopen om te zien of er een paar klompen voor je te vinden is. In één der laag huisjes op het voorplein was de klompenmakers werkplaats. Bij hun binnenkomen keken een tiental jongens nieuwsgierig op. Doorwijker zonder opkijken, commanderde de klompenmaker bewaardig en tegelijk hervatten allen de arbeid. Waarsbewerkelijk heeft hij een paar klompen klaar voor deze jongen. Was dat Major's vraag? Het tweede paar dat wil hem aanpasten is geen wel voor hem gesneden te zijn. In orde, zei de Major, ga nu maar mee. Hiernaast is de smederij. Even als de klompenmakerij was ook deze werkplaats vanbuiten gesloten. Allengs vervloog bij Willem de hoop op een gemakkelijk ontvluchting. Bij nacht opgesloten, in een ijzeren hok, werd de klompenplaats het als om wan hopig te worden. Achterin volgens kreeg Willem de kastelmakerij, de drukkerij met twee snelpersen, de boekbinderij en de koperslaggerij te zien. Overal werkte een tien A20 jongens van 14 tot 18 jaar onder opzicht van een bewaakig. Deze arbeidde zelf hard mee en onderweest de nieuwe dingen die zodra ze de eerste handgrepen kenden door de ouderen en meer geoefenen werden voortgeholpen. Aan de gasfabriek en meerdere werkplaatsen bevonden. Hier heb je de kerk, zei de major op een gebouwtje met oud-Hollands trapgevelwijzenden op welke bovenste treden een kopere kruis in het zon ligt schitterde. Mag ik eens van binnen zien? Vroeg Willem, bij wie langzamer hand de droefheid voor nieuwsgierige belangstelling plaatsmaakte. Ja, antwoordde de major, dat zul je anders nog dik was genoeg, maar je hebt vandaag geen werk meer te verrichten. Ga maar binnen. Dat is een katholieke kerk, merkte Willem aan, op het altar doelende. Is er ook een protestantse? Wel zeker, blijf maar even staan, antwoordde de major met een geheim zinnig veel beteken in het lachje. Hij ging enige treden naar het altar op en trok door middel van een koord een groen gordijn voor de nis waarin het altar stond. Zie je, nu is het een protestantse en wordt de preekstil weggenomen dan is het een israelitische kerk. Achterin volgens gaan zondags de jongens in groepen volgens ieders God dient ter kerk. Zou je wel willen geloven dat deze kerk met al wat er in en aan is door de jongens van de kruisberg is gemaakt? Daar luidt de bel voor het eten. Volg mij. Uit alle gebouwen die zijn verpijgingen klonken commando's en daarop marcheren de jongens in goede orde op de klotsende klompen naar de eetzaal. Ontmoeten twee troepen alkander, dan sloten ze zich belkander aan en trokken gezamenlijk verder. Na het eten zal ik je de rest laten zien. Die troep aan, gelasterde Major. Ik heb nog geen hoor, Major. Doe wat ik je zeg en niet tegenspreken. Voor de eetzaal hield de troep bij welke Willem zich bevond stand. Door de geopende deur zag hij in een zaal waarin elk op drie schragen twee brede en zeer lange planken rusten die blijkbaar de dienst van tafel moesten verrichten. Aan het andere einde van de zaal bevond er in de overenscalen muur een loketje, geheel gelijk aan dat waardoor in de stations de plaatskaarties worden afgegeven. Een bewaker commandeerde forward. De troep trok de eetzaal binnen en marcheerde nu in één enkele langerij langs het loketje. Elke jongen werd op het oogomblik dat hij het schuifluikje voorbij trok, daaruit door een onzichtbare hand een blikke keteltje met soep toegeschoven en allen plaatste zich met de dampende ketel voor zich in de volgorde waarin ze gemarcheerd hadden aan de planken. Na het eten werden de keteltjes op dezelfde wijze afgeleverd naar de werkplaatsen. Ook Willem sloot zich weer bij de troep aan met welke hij binnen was gekomen. Achter de hoofdgebouwen wachten de mayor hem op en gezamenlijk gingen ze naar de boerderij. Ik zal je nu alles aanwijzen en noemen wat je te zien is, dan behoef je het niet aan de jongens te vragen. Sla ik iets over dat je verlangt te weten, dan vraag je maar. In de waskamer die ze voorbij gingen waren sommige jongens bezig ondergoed en kilen te wassen, terwijl anderen het schone goed op nummers legten. Maar ook alweer er jongens druk bezig waren met het reinigen van de stenen voet en zitbaden. De zandhopedaag die behoorl bij de speelplaats. Daar kunnen de jongens die de gehele week geen reden tot klagen hebben gegeven de zaterdagsmiddag Stoen en Ravotten naar Hartelust. Nu moeten we hier het land over. Deze tuinen en dit land waren in zomers een stuk of zes koeiengrazen, dat park en die bossen, dat alles behoort zover je zien kunt bij de Kruisberg. En wie verzorgen het vee in het land? De jongens die onder toezicht van de boer bewaker staan. Dan ga ik daarbij, Riep wil hem vast besloten. Ho, ho, niet zo haastig keeltje. Eerst eens kijken wat er bij de boer te doen is. Daar heb je ook geen prins en levertje, dat verzeker ik je. En bovendien moet de boer je nog willen hebben en de commandant het goed vinden. Ik geloof dat er bij de boer al jongens te veel zijn en bij het kleermaken er juist één ontbreekt, zeiden de major, met een zeer bedenkelijk gezicht. Reeds de gedachte alleen kleermaker te moeten worden, deed Willem reelen van angst. O, meneer, toen een goed woord voor mij bij de commandant. Ik zou het bij de kleermaker niet kunnen uithouden. Hierbij de boer ben ik de minste niet opgesloten. De major boog zich naar Willem voorover en keek hem aan met de gezicht waarop duidelijk te lezen stond dat hij Willems bedoeling voorkomen begreep. Niet opgesloten, he? Die hebt goed gekeken, ventje. Als er ergens in het gesticht kans op ontvluchten bestaat, dan is het hier. Maar die kans is nog kleiner, veel kleiner dan je denkt. Kijk eens die kant op. Nee, daar niet, langs die dooi spart daar. Bedoelt u de twee jongens die daar spitten? Juist. Zie je daar achter die man staan met zijn groene jas en glimmende pet? Dat is de veldwachter bewaakig en dat stokje dat hij over zijn rug draagt is niet meer of minder maar een geladige weer. Als je het op een lopen zet heb je eer je team pas gedaan hebt een kogel in je korpus. Dat begrijp je. Dus als het je eigenlijk en alleen om te doen is een kansje op ontsnappen te hebben kies dan gerust een ander vak. Een kogel uit een veldwachterspuks kan ook nog missen, dacht Willem. Maar hij zei het wijselijk niet. En vol angst dat met hem die kleine kans benemen mocht en hij kleermaker of letterzetter zou moeten worden, hij blij in het toon. Major, wees toch als tubeliefd mijn voorspraak bij de commandant. Ik zal er u mijn gehele leven dankbaar voor zijn. De Major keek hem zich weer voor overbuigende een ogenblik strak aan. En, zult je nooit trachten te ontvluchten? Voeg hij, langzaam sprekend. Willem kleurde tot achter de oren. Het was hem niet mogelijk nee te liegen, nu hij eigenlijk aan niets anders dacht dan juist aan ontvluchten. Hij wilde iets zeggen, een ontwijkend antwoord geven, maar bracht niets dan enige onverstaanbare geluiden uit. Dat kan niet eens liegen, riep de Major verbaasd uit. Wat sturen ze zo'n jongen dan hierheen? En snel, alsof hij zich vergist had en meer gezicht dan zijn betrekking voor oorloofden, liet hij erop volgen. Stel je gerust, je komt bij de boer, maar probeer het niet op de loop te gaan. Je bent toch binnen 24 uur weer thuisgebracht, is vijf uuren in omtrek bekend en bovendien loop je groot gevaar voor je gehele leven door een bukskogel verming te worden. Na het avond eten, wil hij het een paar dikke sneede brood bestond, ging Willem voor het eerst in de alkovenachterslot. Toen de sleutel rond knarsten, steeg hij met bloed naar het hoofd en was zijn eerste gedachte de ijzeren mazen met geweld uit okander te rukken. Al moest hij zich de vingers openrijden of, als het mislukte, zich het hoofd tegen de ijzeren platen te pletter slaan. Toch, voor het nog tot een begin van uitvoering kwam, deed zijn gezond verstand de opkomende driftbedaren. De tradis waren dun, maar stevig. Er was geen verbuigen of vervriken aan, en hij kwam immers bij de boer. Daar was, wat de miljoer op mocht zeggen, een ontvluchting, geen onmogelijkheid. Dit bleek immers juist uit de voorzorgen die er tegen genomen werden. Onder de deken, commanderde de bewaker van de slaapzaal en een minuut later waren de lichten gedoofd. Willem had er nog niet aan gedacht zich uit te kleden. Hij ging met het hoofd in de handen op het plankje zitten en dacht aan zijn ouders en zuster. Als zij hem zo eens zagen, zijn moeders houdt besterwen. Heet het tranen, bichelden lang zijn er wangen. In de zaal was alles doodstil. Steg zijn enkele luidenademhaling bewees dat er reeds in jongen in slaap was gevallen. Van een bewaker was niet te horen en natuurlijk niets te zien. Willem stond op en drukt er zijn gezicht tegen het koude netwerk. Hij had hoofdpijn. Er heerste bijna volslag het duisternis in de zaal. Een enkel glimlichtje op een blank geschuurde kraan flickerde zwak als een sterrtje tussen donkere wolken en bewees dat men zich niet onder de grond bevond. Pijnzend hield Willem de blik op het lichtpunt gevestigd. Eensklaps sprong hij met een kreet van schrik achteruit. Een sterke bundel lichtstraan viel op zijn gelaad en in de alkoven. Het licht kwam voort uit de kleine dievelantaan van de bewaker, die op kouzen voeten de ronde deed om te zien wie nog niet sliep of tenminste niet tachtig te slapen. Ommiddelijk onder de dekensregel, of... Willem hoorde het slot der vriendelijke vermaning niet meer. In een oogwenk was hij onder de dekens verscholen. Met een stok die hij door de maasestak lichten nu de bewaker de dekens een eindje op. Nee, drommel schouder uit en uitgekleed. Voor ik de ronde gedaan heb is alles in orde. Begepen? De bewaker niet het schuifje voor het licht gehad in het lantaantje weer vallen en nog dieper scheen de duisternis in de zaal. Onhoorbaar en onzichtbaar sloop hij verder om waar hij iets verdachtsminnen te bespeuren eventjes het volle licht van zijn verraderlijke lantaan in de alkoven te werpen. Willem trachten de slaap te vatten, maar de veertig meegewerkte jongens maakten in hun slaap zulke lieflijke geluiden dat het bij dit neus- en keelconcert voor Willem onmogelijk was vijf minuten achtereen te slapen. Gelukkig voor hem op de nachtsbion smorgens geen rapport van de ongehoorzaamheid van de nieuweling. Of liever, de major bracht het niet over. Hij werd na een paar snedenbrood genutigd te hebben voor de commandant gebracht. Wel, heb je al een keus gedaan? Jawel, commandant. Met uw goedvinden zou ik het liefst van alles bij de boer willen werken. Ik beloof u, zolang ik er ben, verleidig en gehoorzaam te zullen zijn. Ik dacht het wel. Alle jongens uit grote steden en in de eerste vier weken hebben ze er veel lust in. Je verzoek is toegestaan. Misschien zal het boerenbedrijf je bleke wangen wat meer kleurig en bolheid geven. Je kunt gaan. Maar jor, breng Willem Roder bij de boer een bevel hem aan in zijn hoede. Je begrijp me, niet waar? Wel zeker, commandant. De volgende nacht werd Willem niet door het ronken en snorken zijn ermeden gevangen uit slaap gehouden. Misschien zelfs werd het aantal instrumenten uitgebreid. Hij had die dag gewerkt als een paard en menig goedkeurend knikje of tikje op zijn schoudig van de boer bewaakig was het loon voor zijn ijver. Maar nu was hij ook zo moe, zo moe als hij nog nooit geweest was. Hij was bek af, zoals de boer het noemde, en sliep pijnen voordat hij zich had ontkleed. De veldarbeid beviel Willem uitnemend en de verspelling van de commandant dat zijn wangen, kleur en bolheid zouden krijgen werd bewaarheid. Hij werd beide dag groter, drie maanden verlopen waren, spitte en zijde, echte en ploegte hij tot de vluchtste boer-joen. De boer gaat volgens zijn eigen zeggen machtig vullen met hem op en liet de gewillige knaap meer vrijheid dan de overige jongens. Meer zelfs dan dienst voor Willem was, want als er een koe of een paard uit de nabijge lege wijden moest worden gehaald was de verzoeking uit hazerpad te kiezen bijzonder sterk. Hij moest aan al de redenen die zijn verstand hem ingaf voorbereiding geen lange vrijheid kon volgen en dat met de mislukte poging tevens de goede uitslag voor een volgende gelegenheid, onder misschien gunstiger omstandigheden, uiterst twijfelachtig moest worden. Dat hij geen twee jaren op de kruisberg zou blijven, stond bij Willem vast. De eerste drie maanden was het werken bij de boer prettig genoeg om tenminste dagig te vergeten dat hij in gevangenen was. Savonsechter en vooral snachts wanneer het slaap zich niet over hem wilde ontfermen boete er iets in zijn hoofd en zijn borst dat hij geen naam wist te geven. Een aandrang, een hartstocht, zeker iets dat zich met geweld wilde uitzetten dat ruimte wilde hebben, maar niet kom. Waarvoor de alkoven, de slaapzaal, het gesticht, de boerderij, ja, de gehele kruisberg met al zijn bossen en beemden te eng was. Telkens, als dat benauwende gevoel waar tegen hij zich niet verzet te komen Willem overviel, was zijn eerst gedachte vlucht des noods met geweld als list niet helpt. Maar wanneer hij hem daarop de onmogelijkheid van een vlucht zonder kleren hulp van buiten en geld, tegelijk met zijn eigen machteloosheid bij verzet, maar altijd duidelijk werd, kwam er een gedachte bij hem op die hem eerst deed rillen waarmee hij echt er meer en meer vertrouwd werd en die hem eindelijk zelfs toelachten. De gedachte en het laf hartigste, het slechste en het vreselijkste wat er jongen doen kan. De gedachte aan zelfmoord. Ze liet hem dag nog nacht met rust. Ze vervolgde hem overal waar hij ging, of stond, of lag. Weer lag hij rusteloos te wenten op zijn matras. Het scheen hem toe dat hij strenger bewaakt werd. Veel vaker dan gewoonlijk vied er een lichtstroom in zijn alkoven. Maak er een eind aan, fluisterde de kwaarde stem in zijn binnenste. Een touw is er in de boerderij wel te vinden. Een strop is in één minuut gemaakt en bomen met laag dwarstakken zijn er een menigte in het bosje achter de koestal. Ouders, wilde je het daarvoor laten? Wat hebben die aan jou? Je bent immers een schantflek voor je familie. Wil je hen soms weer rijk maken als je hier blijft werken? Zo fluisterde de kwaarde stem steeds door. Toen de dag aanbak stond zijn besluit vast. Roda, bij de commandant komen. Bevalt de major naar de revijen. Willem schrikte. Zou die man ook nu weder zijn gedachte geraden hebben? Eens klapt zijnrennen hij zich dat de commandant hem in de laatste weken tijdens zijn zwaar moedigheid tikkels uit forstend had aangezien. Willem had er toen niet op gelet maar nu viel dit hem in. Zijn kwaad geweten deed zijn hart hevig kloppen terwijl hij in het spreekamer op de directeur wachtte. Eindelijk kwam deze en begon nog voor hij zitten ging. Willem, je ziet er in de laatste weken slecht uit. Gevoel je je ziek? Ziek niet, commandant. Wel ben ik dik wel zo benauwd. Ik weet niet wat mij scheelt. O, dat zal wel overgaan. Apropos, hier is een brief voor de burgemeester van Toetinchem. Wil je die even voor mij bezorgen? Ik kan op het ogenblik geen der bewakers missen. Willem vertrouwde zijn oren niet. Ik? riep hij op zulke een verbaasde en ongelovige toon dat de directeur en glimlach je nauwelijks verbergen kon. Ja, jij, tenminste als je plezier in hebt. Ik kan je niet dwingen buiten het gesticht diensten voor mij te verrichten. Maar het is heerlijk zomaar weg en een flinke wandeling zal je wel bevallen, dunkt me. En dan heb ik iets voor je ontvangen dat je ongetwijfeld genoegen zal doen. Maar ga nu heen, en als haast bij die brief. Je kent de weg toch wel, anders vraag je mij eens onderweg. Voorwaarts, staat er niet te suffer jongen. De mayor zal je uitlaten. Meer dromen dan wakend, half onbeust van wat hij deed, ging Willem het hek door. Hij wacht er nog of iemand meegezonden zou worden. Niets van die naart. De mayor sloot het hek achter hem dicht en wendste hem een prettige wandeling. Dat hij vrij was. Wel tijdelijk, maar dat deed er voor het ogenblik niets toe. Hij rende als een dollet de weg op tot hij de Kruisberg niet meer zien kon. Vrij! Ik ben vrij! Geelde hij buiten zichzelf van blijdschap en buitelde over het gras langs de weg. Zwaaien hem met armen en benen. Sprong en dartelde als een veulen dat voor het eerst uit de stal in de molse voorjaarsweide komt. Het was of de lucht hier veel aangenamig. Het geboomd en het gras hier veel frisser was uiteindelijk had hij zich zat gedronken aan de vrije lucht en toen de vrijheidsroes hem weinig bedaard was, viel zijn oog op de brief die hij nog altijd in de hand hield. Hij was tamelijk gekreukt door de onstaumige bewegingen die hij had meegemaakt. Willem ging op het gras zitten en tracht er door vrijven en drukken er weer een weinig fatsoen in te brengen. Indien hij geweten had dat er zich slechts een onbeschieve felletje papier in vond, zou hij zich waarschijnlijk zoveel moeite niet getroost hebben. Nu staarde hij met bezorgde blik er een uur volk was aan. Over een uur kun je terug zijn, had de commandant gezegd. Wie weet hoeveel er al van om is, dacht Willem en draafde de weg naar het stadje op. Uit de boerenhuis en langs de weg kwamen de kinderen naar buiten lopen om hem te zien. Een reiziger voor het eerste in die streek kreeg verwonderd de vreemd gekleden jongen na. Daar heb je er een uit te gevaren is, riep een voerman tot de man die naast het paard voortstapte. Laten maar lopen die is gauw genoeg weer ingerekend. Willem stoerde zich er niet aan. Even min als aan de mensen in het stadje die hem nieuwsgierig aangrapten en maar niet begrijpen konden dat de politieagenten deden als of ze die jongen niet zagen in plaats van hem op te pakken. Nadat Willem de brief had bezorgd, sloeg hij zingend de weg naar de kruisberg weer in. Halverwege lokkte een schadurijk plekje tot rust en uit. In de verte glinzden de leiëdaken van het gesticht en daarzijden van de weg strikte zich een jong bos van dennen en berken uit. Willem ging op tussen de bomen die de weg begrensten en luisteren naar het vluisteren der bladeren die in de ochtend wind ruisten. Geen sterveling was er op de straatweg nog in de omtrek te zien. Ik bied je een schuilplaats aan. Lispelde het gebladerte. Je bent nu in de gelegenheid. Maak er gebruik van. De commandant stelt zoveel vertrouwen in je dat hij niet eens je woord tot pand heeft genomen. Zol je dat vertrouwen beschamen? Vermaande een stem in zijn binnenste. De gedachte aan de commandant herinnerde hem tevens aan dienst woorden. De man had gesproken over iets dat voor Willem aangekomen was. Duidelijk kon hij zich de woorden niet meer te binnenbrengen. Hij was toen zo verrast en verbaasd door die onverwachte boodschap. Valt kon het wezen dat voor hem gezonden was. Ja, toch! Dat zal het zijn! Dat is het! Een brief van huis! Riep Willem zo luid dat een paar lijsters verschrikt opvlogen en meer vliegend dan loopend uit de vliegende af. Geef me je hand, Willem, zei de commandant, toen de heigende jongen in zijn kamertrad. Je hebt je flink gehouden. Hier is een brief voor je. En hij reikte hem een geopende brief over. Willem versond in weinige ogenblikken de inhoud. Alle thuis waren gezond. Zijn moeder, zelfs beter dan vogig. Ze maanden hem aan tot geduld, vleid en gehoorzaamheid. Nog maar een goed jaar, schreef zijn zuster. Moethouden mijn jongen, had zijn vader erbij gevoegd. Niet het hoofd laten hangen en kniezen. Alles komt wel weder terecht. Je herinnert je nog wel wat ik in de spreekamer van de gevangenis gezegd heb. Als het mogelijk is, gaan we zodra je terugkomt met ons allen een ander vaderland opzoeken. Als het mogelijk is, zeg ik nu, en bedoel daarmee als de middelen het toelaten, want Walling heeft me een proces aan gedaan om schadevergoeding te verkrijgen. Ik heb hem een billeke som geboden, maar hij heeft me eens geantwoord en eist door middel van de rechtbank een bespotterlijk hoog bedrag. Volgens ons omens evenwel wordt zijn ijs ongetwijfeld afgewezen. Ik wil het beste voor ons alle hopen. Mag ik deze brief behouden, commandant? Vroeg Willem ontroerd. Wel zeker, mijn jongen. Lees en herlees hem, zo vaak je wilt. En bedenk daarbij, dat de jongen die zulke ouders heeft wilde en staarde de commandant met wijd geopende ogen aan. Geen seconde had hij meer aan zijn afschuwelijk plan gedacht, en nu stond het opeens in al zijn afgerijslijkheid voor zijn geest. Geloof me Willem, ik ben zoveel ouder dan jij. Ik heb een groot deel van mijn leven met ongelukkige mensen doorgebracht en kan dus bij ondervinding spreken. Geen mens, ook hij die zich op een bepaald ogenblik nog zo diep ramsalig gevoeld, weet of niet welicht een ramspoed in geluk te doen verkeerend. Geef me je hand erop dat je nooit meer aan zulke slechte dingen zal denken. Nooit commandant antwoorde Willem met trillende stem en dacht erbij weg van hier, vluchten, dat wel en zo spoedig ik de kans schoonzien. Maar leven blijven wil ik voor mijn vader die misschien nog armer zal worden dan hij er iets is en dat nog wel door mijn schuld. Einde van Hoogstuk V Hoogstuk VI van Willem Rode deze liepenvoxtopname behoort tot de publieke domein opname door Anna Simon Willem Rode van Eddie Heimans Hoogstuk VI na de korte lafenis die de directeur hem geschonken had en die de lange tijd weldadig op Willems gemoet en gestel werkte ging alles weer de gewone gang. De uren bij de onderwijzer doorgebracht toegen er het hunnen toe bij hem van een zwaar moedigheid te genezen. Ze werden grootendeels besteed en de brave oude, een man van veel levenservaring, tracht hem op te wekken om na zijn ontslag in een ander land door eigen arbeid een bestaan voor zich en voor zijn ouders te zoeken. De meester had volgens zijn zeggen een kennis in Queensland die hem door briefwisseling op de hoogte bracht van de toestanden Darginns. Hij vertelde Willem de licht en de schaduzeide van het leven in de jonge kolonie en dat op zoek een onderhoudende wijze dat zijn leerling geen inke woord verloor en hunkerde naar het ogenblik waarop hij erheen zou kunnen gaan. Zonder het te vermoeden wakkerde de onderwijzer met zijn levendige voorstelling van het vrije krachtige leven in Queensland Willem zucht tot ontvluchten niet weinig aan. Al zijn zinnen, al zijn denken had van nu af slechts één doel hulpmiddelen te vinden bij een ontvluchting en de hoofdzakken daarbij waren kleren die hem onkenbaar maakten een weinig geld en moed. Het toeval wilde dat de jongen wiens Alcove Ruchtelings aan de Zijnes vloot op de boerderij werkte. Waar het hard van vol is, daar loopt de mond van over, zegt een oud spreekwoord. Geen wondig dat Willem de enige jongen met wie hij dagelijks in aanraking kwam tot zijn vertrouwde koos. Kees Knol, zo luidde de naam van Willems vertrouweling, was wegens mee de plichtigheid aan diefstal, ter Rotterdam tot gevangenisstraf veroordeeld en naar de Kruisberg gebracht. Hij was nog een van de bewoners, voor wie het gesticht ook in naam een gevangenis was. De jongen was verleid door slechte beelbedorven. Hij had oprecht barrau over zijn vochtige gedrag en was vast besloten nooit weder te stelen. Toch spreekt het vanzelf dat Knol er niet op tegen had, weer eens vrij langs Rotterdams straat aan te slenteren in plaats van te werken als een paard. Hij erkende spoedig Willems geestelijke meerderheid, schrikte zich leidelijk naar Willems plannen, beloofde al zijn pervelen op te volgen en niet te ondernemen zonder dienst voorkennis en goedkeuring. Ze zouden samen ontvluchten, dat was beklonken, maar hoe? Dat was de vraag en bleef het punt van hun overwegingen. Uit zijn vroeger leven had onze Knol ondanks een oprechtgemeend barrau nog zondelingen begrippen om Trenthet Mijn en Dijn overgehouden. Willem, ik heb al wat gevonden, fluisterde hij op een mooie september morgen Willem in het oorlog. Wat dan? Dag Jins! De grijsgroene ogen van Knol die vanzelf voldoening schitteren duidde de richting aan. Dag Jins tussen de aardappels ligt een oud buis, misschien van de werkman die je gisteren geholpen heeft. Het is vol gaten en geen cent waard, maar voor één van ons beiden is het mooi genoeg. Ik heb het ongemerkt weggemoffeld en in de dendelbosje verstopt. Als de vent terugkomt kan hij lang zoeken inrijd vindt. Zeg Jins, denk je dat je een van je vorige kameraden voor had? Als we goed willen stelen, hebben we niet nodig het van het land te halen. Kom me nu nooit meer met zulke dingen aan boord of ik geef het plan voor goed op. En spreek geen woord met je. Het is niet dat je zo'n fijne was, antwoordde Knol, verblufft, en geraakt je daar op volgen. Speelden we niet voor dominee. Hebben ze jou soms voor je plezier hier gebracht. Je zult ook wel wat uitgevoerd hebben dat niet pluisvassen. Dat heb ik ook, maar niet wat je denkt. Ik zal in geen geval me ooit iets toeigenen wat anderen behoort. Lever blijft mijn gehele strafdheid uit me hier verkniezen. En leg nu maar heel gauw dat Buisveld de plaats waar het gelegen heeft of ik heb het laatste woord met je gesproken. Het is ook wat zo'n oud-fot brom de knol mismuilend. Noem je dat ook als stelen? Weet ik nu zeker van wie dat ding is? Misschien heeft de vent het alweer gegooid. Dan behoort het immers niemand meer toe. Dat is mogelijk. Beaan de Willem, nadenkend. In dat geval geef ik je permissie het te behouden. Maar eerst moet ik daarvan zekerheid hebben. Als de eigenaar morgen of overmorgen niet terugkomt, is het nog tijds genoeg het op de bergen. Het gevaar van de jongen was zo groot dat deze, hoewel schoor voetend, gehoorzaamde. Toen hij terugkwam, mobbelde hij. Als je zo doet, kregen we nooit iets peilkander. Zeg dat zo gauw niet. Jouw Buis heeft me op een gedachte gebracht. Het is wel het waas, misschien wel onmogelijk. Ik dacht, als we onze kielen in zijn andere kleur konden geven, dan zouden we twee vliegen in één klap staan. We hadden een ander Buis en nog maar één dat we niet behoeven te verbergen. Knol zette een pijnzend gezicht en legte de wijsvinger plat tegen het voorhoofd. Daar zeg je ze wat, een andere kleur geven, zwart bijvoorbeeld. Ja, maar schilderen gaat niet. Knolz, gezicht en houding werden hoe langer hoe filosofisch zich. Verven even min, dan worden beide kanten zwart. Ik heb het. We naaien er in de week voor waar we van doorgaan een zwarte voering tegen. Alles goed en wel, maar hoe komen we aan voering? En wie zal ze er in naaien? Geheel met hun plannen vervuld, die jongens, voor de schijn door te werken. Wat sta je er daar te smoezen? Wil je wanneer ze drommelschouw in je werk gaan? Riep de boer uit de verte. Verschikt, stofenwillem en knol van een kander. Een half uur later toon de knol een lange, scherpe spijker die hij in de aarde had gevonden. Nu zal ik eens zien of je slim bent. Wat kunnen we met dat dingetje uitvoeren? Voeg hij met een waanwijs gezicht. Wel, dacht je dat ik dat niet wist? Dat zal ik je eens netjes vertellen, knoletje. Je wilt er een gat mee boeren tussen onze alkovers om z'n nachts ongemerkt en ongestoord onze plannen te kunnen bespreken. Knol stond met open mond. Je bent nog hoger meer dan ik dacht. Doe me plezier dat je zo'n goede ding van mij hebt. Maak het gat niet te groot en vooral niet te hoog. Laat mij voor deze keren eens begaan. Je zult eens zien hoe netjes ik hem dat lever. Zo gezegd, zo gedaan. Het gat werd zonder ongeval geboord. Samen of smoorts vroeg legden ze beurtelings oren of mond tegen de opening en de beraadslagingen werden ongestoord voortgezet. Toch zou het waarschijnlijk daar Willem standt vastig wijgerde iets te gebruiken dat door kapen moest verkregen worden bij plannemaken gebleven zijn in die er niet onverwacht en onverhoopt hulp van buiten was komen op dagen. In de stadje Doetinchem is een wijd en zijd bekend gymnasium. Uit alle delen van ons land komen hun jongens om daar hun opleiding te genieten voor de academie. Veel in deze gymnasiasten wie ouders elders wonen vinden huisvesting in een zeer groot herenhuis omring door uitgestakte tuinen dat aan de straatweg gelegen is die van Doetinchem naar de Kruisberg voert. Naast zondags wanneer een deel de jongens van de Kruisberg een wandeling deed kwamen gewoonlijk de gymnasiasten die op het herenhuis ruimzicht logeerden naar buiten lopen om hen te zien voorbij trekken. Eens dat Willem rode uit tot de wandelaars behoorde en als vleugelman op de zijde van de troep marcieerde die naar het huis was gekeerd zaten twee jongens op het hek van de tuin. Toen de troep voorbij trok riep één deze jongens tot zijn cameraat een spotend gebaar op de blauw gekielde en grijsgemutste jongenswijzenden Honden zwaar gebondi Voetnoot, allemaal landlopers eind Voetnoot Willem, die zijn dat tuin nog niet geheel vergeten was hoorde het en zij toen hij de jongens passeerde non omnis, collega je mee nemium nekreerde koloren Voetnoot, niet allen, waren collega's schijn bedriegt vaak einde Voetnoot kreken de twee jongens ook ander aan en Willem na daar moeten we meer van weten, zei de jongsten en sprong van het hek die snuiter ken ik, hij werkt bij de boer ga je morgens mee, dan zullen we zien hem te spreken te krijgen veilelzeker, de vent spreekt kranig latijn misschien kunnen we iets voor de armer erom al doen daar kijkt hij weer om ik zal hem een teken geven dat we komen en de arm in de richting van de kruisberg uitstrakkende schreeuwde de oudste krass morgen, eind Voetnoot Willem had de wenk begrepen een besluit van de kennismaking te profiteren nog dezelfde avond verzocht en verkrieg hij verlof een brief naar huis te schrijven de brief werd de commandant ter hand gesteld maar een tweede felletje papier waarop Willem zo beknop mogelijk zijn geschiedenis had neergeschreven verhuisde naar zijn boezem aan het slot smeek daar zijn onbekende vrienden hem kleren, een pet en een weinig geld te lenen en bovenal een uitvoerige kaart verwegen van dit gedeelte van de graafschap voor hem te tekenen de volgende dag zag hij de twee jongens langs de koerenakker wandelen hij wist hem behendig te naderen en liet in hun naarbijheid het dichtgevouw papier vallen een daar jongens raapt het op en beide verwijderden zich het avontuurlijke van de zaak tockte jongen lui aan ze besloot in hem te helpen zonder aan te denken dat de wet degene die in gevangenen helpt ontvluchten met straf bedreigd de briefwisseling werd op dezelfde wijze en Weldra wist Willem dat hij indien hij de dag van zijn vlucht vaststelde de vorige middag het verlangde op een afgesproken veilige plek in een hollow boom van het bos kon vinden knol had niet nodig een zwarte voering in zijn buis te naden het ouderbuis was drie dagen onbeheerd op het land blijven liggen en daarna in dezelfde boom opgeborgen de voering had hij er iets van te voeren zonder dat Willem het wist uitgescheurd en daarvan met behulp van een stukje bordpapier uit de binderei een soort van pet gemaakt deze werd in een gedeeltelijk open getoorde matras verborgen nu ontdreken we ons alleen een paar fikse knevels om in tijd van nood ons geheel onkenbaar te maken en alles is klaar om hem te poetsen merkte knol op een zaterdagmorgen in het begin van oktober op knevels, waarvoor? wel, dat heb ik je al gezegd we zien er beide oud genoeg vooruit en als we jongens ontvlucht zijn zullen ze geen mannen zoeken maar hoe wil je daaraan komen? dat snap je nu toch nog niet zo gauw dat kunst je kende ik al toen ik 12 jaar was dat heb ik van mijn kameraden in Rotterdam geleerd ik heb lichter haren dan jij trek mij zo'n bosje uit en stak Willem zijn vlaskoop toe dank je wel, zei deze en deed onwilligeur een stap achteruit dan zal ik het zelf doen alsjeblieft, hier heb je de helft en hier een stukje droge lijm uit de binderei dat heb ik van een jongen die daar werkt gekregen of gekaapt, we weerden Willem die weinig lust gevoelden het vieze bosje aan te pakken nee hoor ik ben nu net zo meer meer een dief als jij ik heb het eerlijk gekregen op mijn woord van eer geef daar maar op, ik geloof toch niet dat ik het gebruik aan zal waarom niet ik zal je leren hoe je het aan moet liggen je knipt de haren één voor één in kleine stukjes zo lang als een nagel dan bestrijk je je bovenlip met een stukje lijm ik zal het je straks eens voordoen je zult zweren dat ze opgegroeid zijn werkt door, de koffer loert zoveel knol plotseling zichzelf in de reden en onmiddellijk hervatten beiden het werk alle toeverijtselen slaagden boven verwachting Willem bestemde reeds de volgende zondag waarop beiden tot de wandelaar zouden behoeren voor de vlucht elke dag van de week werd besteed om op sluwe wijze een of andere kledingstuk uit de hollomboom binnen te smokkelen en in de matrassen te verbergen zaterdagavond was alles gereed knol had goed gevonden tegelijk met Willem uit de rij te snijden en beiden zouden naar verschillende zijden een goed heen komen zoeken daardoor zouden de bewakers, hoopte Willem niet weten op wie het eerst te mikken en bovendien bij een vervolging zich moeten verdelen hij had reeds in gedachten de plaats bepaald waar ze hun slag zouden slaan hou maar goed in het oog gekees als ik voor jou loop fluisterde Willem door de opening in de plaat zijn makker toe marchier ik achter jou dan geef ik op het ogenblik dat ik uit de rij spring een gil misschien is het wel goed in elk geval beiden te gillen en sticht misschien verwarring doe in geen geval iets voor wat ik het zijn geef dat beloof ik je ik verlaap me geheel en al op jou antwoorden knol en een ogenblik later lachen in geruste slaap Willem trachten eveneens te slaap te vatten om krachten te verzamelen voor de volgende dag toch te vergeefs de grote gebeurtenis die op teel was slingerde hem tezeer tussen hopen en vrezen nu eens kwelden hem de gedachte dat de commandant weer een boodschap of iets dergelijks voor hem te doen mocht hebben dan weer was het het weder dat hem van angst deed rillen het was reed zo lang droog geweest als het nu morgen juist eens begon te regenen dan werd de wandeling afgecommandeerd en daarmee viel het plan in duigen want een acht dagen uitstel viel niet te denken zijn alkoven of die van knol kon elke dag geïnspecteerd worden dan was voor nu en voor altijd de kans op vlucht te verkeken en zat er misschien wel een acht dagen kashot op een huivering voer Willem door de leden ah, dat donkere, steene hock onder de grond met een plankje tot enig meubel bij de boer was hij dan ook de langste tijd geweest zonder twijfel zou hij nog bijna anderhalf jaar bij het kleermaken gedaan worden nee, dan nog liever als het vluchten morgen onmogelijk is deze week een kogel uit de buks van de wachter getotzeerd alles wat zijn plank kon doen mislukken kwam in zijn gedachten en verdreefde zo gewenst de slaap zijn zorgen waren eidel de zon scheen reeds voegd door de hoogte en de kogels en beloofde een heerlijke dag de zondagste Kielin waren de vorige avond reeds klaargelegd gelukkig werden de klederen van het gesticht op de groei gemaakt geen tipje of randje van het geleende pak kwam onder of boven tevoorschijn de pet werd in de boesem gestoken en de kaart had reeds een veilig plaatsje gevonden tussen de haren en de linnermuts geld en kneevel waren volgens afspraak in de grijze zaktoek verborgen alles in orde vluisterde Willem knol toe alles alles het nu maar goed afloopt was een bevende antwoord van deze moetkees, alle kogels doden niet courage Willem wat jij doet doe ik je na weldra stonden een 60 tal jongens 3 aan 3 in een rij geschaard geluk diende ook hier te vermeteren in het vierde gelid van achteraf stonden Willem en knol Willem was vastbesloten de gunstige gelegenheid niet ongebruik te laten gaan en sprak knol die aan handen en voeten beefde met de ogen moet in voorwaarts Mars 1, 2, 1, 2 commandeerde Major en plaatste zichzelf voorop de troep zette zich in beweging aan elke zijde liep een bewaker achteraan nog een derde eerst ging het door het park voor de gebouwen de weg naar Doetinchem op, het stadje door en daarna over de kindweg tussen Wij en Bouland door een uur had het toch geduurd een dennenbos donker tegen de blauwe hemel afstak Willem gaf knol een wenk die betekende moest opgepast, het ogenblik nadert knol te gepen voorkomen de eerste bomen van het bos waren er iets gepasseerd en nu slingerde zich de weg in vele bochten door het hoge hout knol hield onafgebroken het oog op Willem gevestigd een doordringende gil een sprong rechts, een tweede gil nog rouwer, een sprong links en nog eerder bewakers recht wisten wat er gebeurde waren Willem en zijn makkig tussen de slanke stammen in het keupelhout verdwenen de bewakers los de werktuigelijkweerde geweren en nu ontstond er onbeschrijflijke verwang in de troepjoens allen liepen door elkaar als bezetenen gilden, huilden of schreeulden hoe zee en hoe ra het voorbeeld van Willem en knol werkte aanstekend en een stuk of zes maakte van een verwang gebruik om te ontsnappen anderen stonden op sprong om eveneen ze bos in te gaan sta! donderde de mayor die een voet verzet schiet ik voor de kop en heel te troep zijn we vol vervoer de bewakers legden eveneens aan daarvoor kregen de jongens ontsag en de gelederen sloten zich wedig LOOPAS MARS klonk het commando en een half uur later was de Kruisberg bereikt onmiddellijk werd bericht van het voorgevallende naar de politie te doeten om gezonden en naar de omliggende plaatsen gecijnt van daar werden in alle richtingen de beschikbare politieagenten en veldwachters uitgezonden om de vluchtelingen op te sporen en naar de Kruisberg terug te voeren toch duurde het meer dan een paar uur eerder jacht begon die tijd had Willem zich te nutten gemaakt om steeds dieper het bos in te gaan het snelle lopen in een bos viel hem echt er niet mee het mos was zo glad en meer dan eens struikelde hij over een boommortel die hij in zijn haast niet had gezien hij dacht niet anders of hij werd door minstens een der bewakers vervolgd en durfte zich geen ogenblik rust gunnen zo liep hij bijna een uur aan één stuk door de bos uitgeput door de afmatte de tocht viel hij eindelijk heigend op het mos neer het zweet gutste hem bij stromen van het voorhoofd de koelte van het woud gaf hem spoedig zijn krachten terug hij kwam weer bij adem en legte het oor tegen de grond om te horen over ook voetstappen naden stilte doodse stilte eerst er rondom hem hij strikte zijn leden op het gras uit en na zo een korte poos uitgerust te hebben voelde hij zich weer sterk genoeg om zijn vlucht voor te zetten hij wist niet welke richting hij moest inslaan om zich van de kruisberg te verwijderen zijn kaart kon nog geen dienst doen op goed geluk daar maar vooruit altijd maar met snelle trekt fruit de uren vlogen om over het minuten waren eens klaps menij stemmen te horen hij luisterde, ja waarlijk, daar blafde ook een hond zo snel zijn benen hem dragen wilden en het glattermosse tuliet liep de vluchteling voort in de richting tegenovergesteld aan die van waar het geluid kwam het bos werd lichtig daar schemerden door het groen en de stammen der boomen de rode pannen van een woning en verderop iets wits nog paars reden grote god giel de willem en sloeg de handen in wanhoop tegen het hoofd daar in de verte lag de kruisberg vooraan schitterend in het zonlicht de rode pannen waren aan het dak van de boswachterswoning hij stond in het oude park voordat gevangen is zijn eerste gedachte was terug te keren dochter stemmen kwamen steeds nadig geen twijfel meer hij vervolgd en men was hem op het spoor radeloos wende en keerde hij zich om rende nu eens vooruit dan waar achteruit zonder te weten wat te beginnen de tranen van spijt schoot hem in de ogen alle moeite was dus vergeefs geweest zelf was hij weer in het net gelopen dat hij zo gelukkig ontkomen was nergens redding nergens een plek om zich te verschuilen daar viel zijn oog op een reuzachtige pijnboom aan de rand van de weg die naar de kruisberg voerde drie mannen zouden hem met moeite hoog stak zijn zwart groene onregelmaat gekruin boven de andere bomen van het park uit uit zijn dikke stam staken naar alle zijden van de grond tot de eerste takken dikke stompen van takken uit jaren geleden afgezuigd omdat ze de omringende bomen hindenden die stevige uitstekende stompen vormde een natuurlijke ladder die Willem op het denkbeeld van inklimmen bracht Denken en doen waren één vlug als een kat klaaute hij in de reddende pijnboom en haalde tussen de als slangen volkanderkronkelende takken verborgen wedervrij adem het was hoogtijd reeds hoorde hij mensen onder zich door het park gaan van zijn hoge zitplaats uit zag hij hen het plein voor de directeurswoning oversteken het waren een agent en een boswachter die elk een vluchteling stevig vast hielden de jongens boden een wanhopige tegenstand wierpen zich op de grond en spartelden als vissen aan de haak om zich los te rukken maar te vergeefs op het geroep der mannen kwamen beanten uit de kruisberg toeschieten en nu was alle tegenstand gebroken dat zijn er twee en knol is er niet bij zij willen bij zichzelf, terwijl hij het hoofd zoverde voorzichtigheid toeliet voor uitstak dus hebben nog meer jongens de kans waar genomen bij gevolg is de politie uit omliggende plaatsen op de been en wijselijk besloot hij in de pijnboom de nacht af te wachten en dan zoals poedig mogelijk zijn vlucht voor te zetten de doffe slag van het dicht slaan de deur was tot in de boom hoorbaar dat is bij de walletje langs gegaan jongens wat schilded weinig of de dikke deur was meteen achter mij dichtgeslagen zeg pijnboom zo redet neerde hij vrolijk gestemd in zijn eentje ik zou erachtig wel lust hebben je te omhelzen, als je maar niet zo dik was je bent een engel, een juweel van een boom ze moesten taagjes eens weten dat ik hier hoog en veilig zit te kijken wie moet ze snappen een man liep het plein op de land onder platte pet meende Willem de commandant te herkennen en in zijn overmoed goedte hij met de hand en riep halfluid bonjour ouwe, waar wel tot nooit weer ziens het was die middag druk op de kruisberg agenten, veld en boswachters kwamen en gingen Willem zag achterin volgens nog vier ontsnapte jongens terugbrengen toch van het zwarte buis en de geimproviseerde pet van knol die wel vanuit de verte te herkennen waren was niet te bespeuren de tijd waarin er voor Willem niet te zien viel nam hij te baat om zijn kaart te bestuderen hij kon zich nu zeer goed voorstellen hoe hij deze morgen in een kring had rondgelopen en niet ver van het punt van uitgang was teruggekomen als het er nu op aankwam zou hij niet meer dwalen hij had nu tevens de tijd zijn geleden de plunje eens goed te bekijken veel bijzonders was het niet knopen, ontbraken er bijna evenveel aan broek en jas als er nog aanwezig waren om de plunje te bekijken het was niet zo veel aan broek en jas als er nog aanwezig waren en de ellabogen en knieën van de vorige eigenaar hadden met succes hun doordringende invloed op het laken uitgeoefend in één der zakken vond Willem tot zijn verwondering 2 visite kaartjes de namen der beide gymnasiasten draagende op de rug van één der kaartjes stonden met potlood enige woorden gekrabbeld de boombewoner koop naar een lichter plekje in de boom en las we wensen je goed succes en wordt onze wens vervuld geef ons dan eens bij gelegenheid een voerig verhaal van je vlucht dat zal ik doen jongens, dat beloof ik jullie en nu zal ik dit zootje maar eens geheel en al uit trekken en mij in mijn nieuwe gedaan te vertonen zo redekavilde hij met zichzelf de schaduwen der boomen werden langer reeds vladderde een haastige vleermuis in onregelmatige bochten door de herfstlucht en Willems gezondemaag begon haar rechtmatige eisen insklapskenbaar te maken hoe dom geen profijant mede te nemen ja, maar wie kan ook aan alles denken geld had er wel maar in de boom was geen bakkerij en aan afdaden viel voorlopig dan niet te denken de hele omtrek was aan het zoeken zelfs nieuwsgierigen en boeren uit Doetinchem en Zellem kwamen de politie hun diensten aanbieden om de bengels weer op te vangen zodat in de nabiddag het aantal jagers groot genoeg was om een cordon te trekken waar binnen zich met zekerheid de gevluchte jongens moesten bevinden ze waren niet omsingend, daarom werd niet getwijfeld nergens in de omtrek waren immers de kring werd steeds nauwig en tegen de avond ontmoeten de omsingelaars alkander in het park voor de Kruisberg sommigen zetten zich doopmoeder onder de pijnboom neer om uit te rusten van de vergeefse tocht Willem gevoelte zich daardoor alles behalve op zijn gemak zijn overmoed van zo even was verdwenen als een van die kerels het ene zijn hoofd kreeg een kijkje in zijn boom te gaan nemen het inklimmen ging gemakkelijk genoeg het angst zweet brak de vluchteling uit ze durfde zich niet bewegen en nauwelijks ademharen of schoon hij 15 meter boven de grond zat gelukkig kwam niemand op de gedachte die voor hem nooit lottig moest geworden zijn ze snuffelde langs de grond in de bosjes achter de heesters maar zoals het gewoonlijk gaat aan de bomen dacht niemand ze zagen ze in hun ijver waarschijnlijk niet eens een boswachter naden van de kant van Ter Borch hij doet nog een pakje het weggeworpen gevangenispak van knol en de agenten, wachters en handlangers gingen gezamenlijk naar het huis om de commandant rapport van hun tocht te brengen en nieuwe instructies te vragen nog twee jongens ontbreken op het appel spakt de commandant tot de beamten die voor hem stonden winnemrode en kees knol de gevonden klederen zijn volgens het nummer van de laatste hij schijnt onderweg een buis en pet gevonden of gestolen te hebben rode echter is niet naar de zijde van Duitsland ontvlucht ook is er van hier tot de eisel nergens een jongen gezien die op het signalement maar enigszins gelijkt want in dat geval zou ik onmiddellijk telegraafisch bericht hebben ontvangen hij moet zich dus in de omtrek schuil houden zonder twijfel is hij juist de hoofdaanlegger van het plan want hij was het die het zijn tot de algemene vlucht gaf er is mij veel aangelegen hem weder in handen te krijgen de zucht tot ontvluchten zou anders te groot worden jullie begrijpen wel dat als het hem gelukt voorgoed te ontkomen uit de allen mijn eens op willen wagen nu was ik nogal van plan ging de commandant met een verdrietig gezicht voor zich uitziende voort bij een volgende wandeling de vuurwapenen die ik nu reeds met los kruid toeladen thuis te laten om de jongens langzamerhand te doen vergeten dat ze hun vrijheid missen en daar werd me zo jongen die ik als een vader behandeld heb en voor wie ik noot de benen verleden week ontslag bij de rechter heb aangevraagd mijn plan in duigen als hij alleen of met zijn kamaraat en ik hem oogluikend heb laten omgaan was ontvlucht ik zou het hem kunnen vergeven maar nu zo'n complot te smeden ik was al dwaas mij te verheugen dat ik de minste eens in de gevangenis een braaf karakter had gevonden de trekker van de commandant werd hard en zijn toon streng toen hij opstond en zeiden de knap heeft me schanderlijk misleid en mijn goedheid met ondank beloond doet u best mannen gaat morgen vroeg met nieuwe moed aan het zoeken die hem vindt en terugbrengt de voordering rekenen de mannen vertrokken en moesten om op de straatweg te komen de boom passeren waarin hij, die in elk hunner morgen hoopte te vinden, verschone zat deze waagde zich zover de onregelmaat gekroon van de pijnboom het met veiligheid toeliet naar beneden en spitste de oeren om zo mogelijk iets van hun gesprek dat zonder twijfel over de vervolging liep op te vangen de beanten liepen echter in de pas en het geluid van hun voetstap verdoofde morgen, en nog eens morgen, was het enige dat hij duidelijk verstaan kon ha zo, morgen schijnen ze er dus weer op uit te gaan als ik nu maar voor morgen over de eissel ben mogen ze voor mijn part over morgen ook nog zoeken fluisterde hij zichzelf toe het gevaar was voorlopig voorbij als straks de maan op kwam kon hij zijn vlucht vervolgen maar eerst moest ook het licht in de boswachters woning dat hij tussen de bomen door kon zien schemeren gedoofd zijn er wachten een uur, twee uur het licht bleef branden daar begon de maag met het nieuwe aanval voedsel te vragen Willem vreef zich over de streek waar dat lastige instrument zo onaangenaam jeukte en kiebelde gewend als het was, op deze tijd van de dag, de eenvoudige maar stevige spijs van het gesticht ter verwerking te krijgen zou ik nu geen enkele dag kunnen vasten, dacht hij toen het jeuken in een pijnlijk steken overging een gevoel van mate van weeheid maakte zich van een meester hij moest zijn arm om een tak slaan om niet naar beneden te storten zo duizelig en licht in het hoofd voeldijzig worden hoor, daar luide de etenspel van de kruisberg het was of zijn maag het ook hoorde en zich wilde vreken door hevige krantrekkingen en het licht bleef steeds branden diepe stilte heerste daarna in de gehele omtrek slechts nu en dan verbroken door een verwijderd galoe of een geschuifel in het gras onder de bomen als nu dat licht maar uitgedaan werd dan wist ik zeker dat de wachter meer buiten zal komen wanneer ik loop, heb ik misschien minder last van de honger dan nu ik je stil zit, dacht Willem maar het licht flickerde nog even helder als te voeren moedeloosliedheid hoofd houden daar kraakte een deur in de woning het was zo stil in het park dat het de ongeduldig wachtende toescheen of het huis waaruit het geluid kwam onder de boom stond hier houd je jongen trilte de basstem van de boswachter door de bladstille herfstnacht kreeg ik ook wat voor je te vereten en dan aan de ketting pas op de dieven een dof gebrom als het dankje van Widoe de boswachter, een Duitse van afkomst was een soort van grappermaker hij had de hond die vreemde naam gegeven om wanneer een Gelderse boer hem vroeg hoe heet je hond? met een klemtoon op de laatste lettengeep geren ik het te kunnen antwoorden Widoe voetnoot, zoals jij de vrager iemand was die hem de aardigheid kon kwalijk nemen dan legte hij de nadruk op de eerste lettengeep wat de woordspeling verborgen hier is nog een omp lus je nu al niet meer laat het dan maar liggen voor je ontbijt de deur werd dichtgeslagen een sleutel knarst in het slot en het licht was uit Widoe kreeg eten en meer dan hij lusten hoe benijden de uitgehongerde jongen die hond, maar hij was immer geen vreemde voor het jongendier dik was genoeg, had hij op de boerderij verstoed en menigmaal een stuk long of leven van de boer voor Widoe weten te krijgen als hij het beest nu eens vriendelijk om het overschot van zijn avondmaal verzocht terwijl zeker waarom niet de hond kreeg hetzelfde brood als de jongens van de kruisberg als hij het voorzichtig aanlegde behoeft hij voor blaf van niet te vreesen de hoop op bevrediging stilde reeds zijn honger en daarmee er waren moedeloosheid en zwakte verdwenen nog een kwartiertje dat hij met uur scheen wachtte toen kon hij het niet langer uithouden langzaam en voorzichtig want het was stik donker onder de bomen klouten hij uit de redende pijnboom op zijn tenen schloop hij in de richting van het hondenhoek de waakse hond liet bij zijn nadering een dreigend geknoorg horen dat steeds luider werd en op het punt was in een woedend geblaf over te slaan toen Willem met gedemd te stem de hond bij zijn naam riep een ogenblik slechts luisterde het dier scherp toe daarop veranderde het plotseling van toon zodat zijn geknoorg in een zacht verheugd janken overging Willem hurkte naast het verstandige dier dat zijn handelijkte neer en streeld het met de andere hand over de zachthaarige kop Widoe liet hem zonder geluid te geven begaan op een aarde etensbakje naast het hok lag er door de hond versmaden en door de jongen begeerden stuk roggenboot Willem nam het op en hield de hond de afgebete zijde voor Widoe bedankte door de kop af te wenden de hongerige vluchteling echter een flinke hap uit de gaave kant het brood was wel een weinig nat geworden door het water in het bakje maar het smaakte hem als taart en Weldra was de gehele homp naar Willemse Maag verhuisd de hond had in tussend met blijkbaar welgevallen zitten toekijken het geen hem genoegen te doen dat hij de jongen die hem zo dik was een lekker hapje had bezorgd die ook in zijn overvloed kom medederen hij kneep nu eens het rechter dan weder het linker oog dicht en krönde vergenoegd als wilde hij zeggen toen mijn jongen, ik gun het hier van harten Willems honger was gestilt hij stond op, rekte zijn ledematen die door het zitten in de boom stijfvaren geworden wat uit en maakte zich gereed op mars te gaan doch nu, deed zich een onverwacht bezwaar op de hond wilde mee hij rukte aan de ketting en keek Willem met zijn verstandige ogen, smeek het aan stak, toen deze hem geboot te gaan liggen de kop in de hoogte en begon zacht te huilen wat nu te beginnen zou de hond ongetwijfeld een erbarmelijk huilen aanheffen dat de wachtig al was hij in de eerste vaste slaap ongetwijfeld zou wekken en bovendien bestond er al gevaar dat de hond de man op het spoor van de vluchteling zou brengen het die ermedenemen was gemakkelijk, de sleutel stak in het hangslot maar, dat was diefstal goede raad was duur toch de nood maakt vindingrijk en eist snelle besluiten ik zal hem betalen, dacht Willem als het te weinig is, zal ik later als ik rijk ben, het onbrekende wel voldoen en hij schoof twee goudens van de drie die op dit ogenblik zijn rijkdom uitmaakten, zover mogelijk onder het hock daar zal de boswachtig ze later wel vinden wie doet, sprong verhoorlijk op tegen zijn nieuwe meester die hem spoedig beduid dat hij zich bedaard moest houden en beiden sloegen de wegje die naar de ijstel voert einde van hoofdstuk 6 hoofdstuk 7 van Willem Roda deze liep je vox opname wordt op de publieke domain opname door Anna Simon Willem Roda van Edie Heimans hoofdstuk 7 de volle maan goot haar zacht licht over het landschap uit en spande een net met zilveren mazen over de Gelderse ijstel wiens kabelende golfjes Willem Reeds van Verre toelachten meester en hond waren zeer vermoeid en verleidden zich op het zachte oevergras om een poosje uit te rusten geen levend wezen hadden toch punnachtelijke wandeling ontmoet de wegsprong uitgezonderd Willem haalde zijn kaart voor de dag de maan weer op zoek en helder licht op papier dat de zwarte stippen, strepen en namen duidelijk zichtbaar waren volgens deze moest hij zich op dit ogenblik tussen brummen en dieren bevinden maar veel dichter bij de laatste dan bij de eerste plaats aan de overzijde terrifier tekenen zich donkere hoogten tegen de lichtere hemel af dat moest de Carolineberg zijn daarachter lag het uitgeschrekte Veluwe met haar bos en heidevelden waar de vluchteling voorlopig een veilige schuilplaatshoopte te vinden daartoe moest de rivier overgestoken worden een bootje was nergens in de omtrek te ontdekken er bleef dus niets anders over dan de overtocht al zwemmen te beproeven voor dat eindje zwemmen als Willem niet bang de ijssel was niet breed en had meer dan eens het ei bij Amsterdam achter de zwemschool overgezomen toch hij vreeste dat de stroom in het midden terrifier hem te sterk zouden zijn de keuze was hem echt er niet gelaten aan geen inzijde terrifier kon hij zich eerst veilig rekenen en wilde hij, zoals zijn plan was voor ons opgang een goed eind op de Veluwe zijn dan diende hij zich niet lang te bedenken snel liep hij de hoge oeverand af en sprong moedig in de rivier wie doe volgde zonder aarzellen het water was koud en de strooming sterk de zwemmers spanden alle krachten in en bereikt de zonde ongeval het midden terrifier met een paar fixe slagen sneed hij schuin door de velle stroom nu verzwakte de gedachte aan omkeren in de neiden van het ijskoude water zijn moed niet meer elke slag al koste hij pijn en inspanning bracht hem nader bij de oever en bij de vrijheid eindelijk voelde hij grond onder de voeten en heigende klom hij tegen de glibberige oever op waar de hond reeds door snelle schuddingen met het lichaam een stofferegen deed ontstaan voor hij in het watersprong was weer een warm van het lopen nu rielde hij van kouder in zijn natte klederen hij wist geen beter verwarmingsmiddel dan onverproost op Mars te gaan hij zette de pas erin en nu ging het met goede moed de Veluwe op de Veluwe wat de witte plek is op de kaart van Afrika is het hart van de Veluwe voor de meeste Nederlanders Tara in Cochnita een onbekende streek voor Willem was ze dit in elk opzicht zijn kaart rijkte niet verder dan tot de ijskoude zodat hij nu in het wilde liep honger had hij niet meer in het degendeel hij zou op dit ogenblik de lekkerste spijs afgewezen hebben de gedachte aan eet alleen vervulde hij met weerzin en met het lopen ging het ook niet de best zijn knie in knik ten telkens huivering op huivering liep van zijn tenen tot zijn haren hij was koud door en door koud de natte klederen schelen wel aan zijn lichaam te bevriezen en toch zondet hij met zweet op het voorhoofd ongevoelig voor wat hij omringde liep hij door de ogen naar de grond geslagen tot toch toe had hij een straat weg gevolgd nu was de vluchteling zonder dat hij bemerkt had op een brede zandweg gekomen die zich in een rechte lijn onafzienbaar ver uitstrakte aan beide zijden begreend door jong Dennehout een diep wagenspoor was het enige bewijs dat dit onherbergsaam oort wel eens door mensenwerk bezocht de hond volgde de afgemate jongen op de hielen ook hem misschien het koude bad niet goed bekomen te zijn ook hij liet lusteloos de kop hangen de zandweg ging in een voetpad over het ongemerkt verdween in een heuvelachtig zandig terrein nu was er geen weg hoe genaamd meer te bekennen Willem zuckelde in de eens ingeslagen richting voort het lopen over de golven de bodem viel hem hoe langer hoe moeilijker hij had dan ook naar eigen berekening reed zijn uur of zeven gemarcheerd de huiveringen vochten ook aan met steeds kleiner worden de tussenpozen op van tijd tot tijd was het hem of hij zweefde of zijn voeten bij het nederzetten op de eilen lucht rusten in plaats van de bodem te drukken verlangend keek hij rondom zich in de hoop een menselijke woning te ontdekken daar hij de schemering in de open lucht had doorgebracht waren zijn ogen en de duisternis gewend en buitendien was het bijna dachten noemen zo helder scheen de maan die nu haar hoogste punt had bereikt de nacht kon hem dus niet misleiden hij liet zijn ogen weiden over elk deel van de onttrek niets dan doorre heide afgewisseld door plekken wit kiezel zand dat in het maan licht glinsen ver, zeer ver scheen een donkere streep en dennebos aan te duiden met moeite sleept hij zich in die richting voort tans vochtende rinningen ook anders zonder tussenpozen op nu en dan voelde hij een schok door het gehele lichaam als iemand die hever schrikt zijn handen beeften en het klammen zweed stond op zijn voorhoofd zond hij een ogenblik stil dan verbeelde hij zich muziek te horen vremende glasheldere toonen die nu eens uit de verte dan weer van boven schenen te komen zijn knieën begonnen zo hever te trillen dat het lopen in hem onmogelijk werd hij ging op de rand van de weg zitten wie doe je waarschijnlijk dacht dat zijn meester zitter ging ontslapen flijden zich voor zijn voet in het zand en maakte zich gereed de verloere slaap in te halen de maan daalde reeds wedig en nog was er ging spoor van het dageraad aan de oostenkimp te ontdekken wel woeireeds de koude wind de gewone voorboden van de herfstzon Willem keek nog eens rond of hij ook ergens een lichtzaag schemeren dat een menselijke woning kon aanduiden niets zand heuvels en bosjes van komgegroeide dwergtennen de Lemmerden bovendien het vergezicht hij was alleen met de slapende hond tot enige met gezell weer voelde hij zo'n schok door de leden en nu eerst kwam de arme jongen enigszins tot het bewustzijn van zijn toestand zou het koorts wezen zou ik hier ziek worden hier, geheel alleen in deze onbewoonde woestestreek stamelde hij en zijn tanden klapperden tegen elkaar een hevige dorsch kwam zijn leiden vergroten vol angst wilde hij zich oprichten om verder te gaan vergeef zijn poging hij had er de kracht niet meer toe help schreeuwde hij met heese stem ik sterf sterf antwoordde de echo uit een tegenoverliggend kreupelbosje hij wilde opnieuw hulp open maar bracht slechts een roggelend geluid voort hij kon zelfs niet langer overeind blijven zitten machteloos liet hij zich achterover vallen zijn achterhoofd ruste tamelijk zacht op een hoopje samengewaaide dennennaalden en met wijd geopende ogen staarde hij naar de zachtblauwe hemel een wolkje verduisterde op dit ogenblik de maan en nu verschenen de sterren in haar volle luister bij duizenden flikkeren en flonkeren ze groot en klein in tintelende gloed de vermoeide ogen van de koortsleider slootend zich zonder dat hij bemerkte voor hem bleef de sterren niet te minzichtbaar spreken kon hij niet meer te moeten sterven folterde hem en bracht hem tot wanhoop ik moet hier lendig omkomen zoraan zet in zijn hoofd geen mens weet dat ik hier ziek lig wie kan me helpen wie kan me rijden, wie in doodsangst weerpijzig van de ene zijde op de andere eens klaps schoot een gedachte hem door het hoofd en roerloos bleef hij op de rug liggen daar kwam in zijn verbuilding een vreemde beweging in de sterren van de gezicht eindig rezen ze op trokken zich samen en verenigden zich vlakboven zijn hoofd door drie vormloze groepen de massas kregen omtrek, het werden letters drie grote vuurige letters van samengepakte sterren gaan van antwoord op zijn zielskreed god met die gedachte welke de doodsangst verdreef troon Tevens een straal van hoop in zijn gepangde borst hij sloeg de ogen weer op het lichte hermaan verduisterde nog steeds de omringende sterren nog geen dag, nog geen verwarmende zon hield maar niet op toch was het Willem nu beter te moeden hij meende te voelen hoe een zachte warmte zijn lichaam door stroomde hoor, daar doet hij geheim zinnige muziek zich weder horen, nu komt ze duidelijk van boven, het is een heerlijke verheven melodie in verrukking sluit de koortsleider de ogen, en nu maakt ze hoop nieuw een vreemde gewaarwoording van een meester hij voelt duidelijk hoe terwijl de sterren stilstaan de aardbol zich met hem zachtkunst voortbeweegd, gelijkmatig zonder schokken wendelt hij zich om zijn as de zon te gemoet daar verschijnt de dagvoorstin schooner dan ooit boven de horizon en met haar koesterende straalen verwarmt ze onmiddellijk de ijskoude voeten van de leidende jongen zie, het spichtige heidekruid en het dorp brem was een eensklapps op tot welen gras en de zwarte, kromen dennen tot bloeiende perenbomen in weer schaduw blozende kinderen spelen, zingen en dansen de aarde en hoger stijgt de zon daar verschijnt de slankentourens van Amsterdam achter het groen der weide de hemelse muziek wordt nog duidelijker verneembaar, er komt zelfs melodie in het is een slaaplied een invoudige hoerende wijze de zon daalt er iets weder achter de horizon, de aarde staat stil in de slaapkamer op de herengracht is licht opgestoken, de blauwzijde dekens dekken de koude jongen toe en voer het hoofd einde van het marhoni houdt de lelikant zit zijn moeder voelt zijn hoofd tussen de handen kustt hem op het voorhoofd en zingt het slaaplied ten einde haar stem wordt al zwakker aan zwakker de kamer hoe lang hoe killig het nachtlicht begint te flickeren het gaat uit, nee, nu wakkelt het weer aan heren min god, daar ligt een mens roept een oud vrouwtje, zo hard ze kan en laat van schrik de zak met dennennaalde die ze gezocht heeft van de gekomdere gevallen Jan, Jan, kom eens gewoon hierin hé, ik wist al niet waarom dat bist mij zo aan de rockerdruk dat er wat niet plus zo is zo'n stroomdier haar man, nog ouder dan zij, is een eind verder tussen de dennen aan het strooizel zoeken haastig strompelt hij naar daarbij het is een dooi, zegt Jan en neemt zijn pet van de dunne grijze haren hij is cold en stief en met gevouwenhanden en omhooggeslagen blik, voegt hij hem het trillende stem bij wat god doet, is wel gedaan neel, Jan, pak hem op hij is niet dood ziek, hij beft nog alweer men de hut dragen en een duchter vuurtje naan leggen kan hij nog wel weer biek komen Jan en zijn vrouw, hoe moeilijk het hun ook viel, de zware lasten tillen slaagten er in de bewusteloze naar hun hut die midden in de heide stond te dragen zo hoog konden zij hem echter niet houden op slaap neerhangen de armen sleurden door het zand wie doe, sprong van de ene zijde naar de andere en likt er nu eens het zand van de rechter dan wie van de linkerhand ligt er een vuurtje van plachen aan en met verenigde krachten schoven de beide oudjes zo dicht bij het vuur als de spatten de vonken het veroorloofden ook wie doe, zocht een warm plaatje en koesterde zich met blijkbaar wel behagen allengs kwam er meer leven in het verstijf ter lichaam van de zieken hij wenzelde zich om, tachtte zich op te richten en staamelde ontsamen hangende woorden Jan krantz en zijn vrouw lagen op hun knieën bij het vuur en weerpen toen ze zagen dat de warmte de bewusteloze er is nieuwe plachen op het vuur zodat er wel draa een buitengewone hitte in de hut heerste en dan polken uit Willems doorwekte kledingen opstegen Olde Jan, wat zal er met de jongen gebeurd wezen? Sinkleren bent nat en tevinkjeend viefdagen regent daad weet ik niet vrouwen vreemde dingen geschiedenheer gadswarken bent dan doorgrondelijk hier brengt u van vieren terug wat u van dichtbij benoemen wordt ik verstouw niet wat wie je zeggen vindt hij ook niet dat de jongen op onze Jan ligt en heurt hij niet als hij hield dat hij sprek van vluchten en vervolgen van achter halen en van schieten met geweren wat ik hoe zeggen vrouwen hij is een vlucht uit een kaizern of zowat heer, nou roep hij om zijn vader zijn moeder en zijn zester wie weet of onze Jan ook niet zo om ons roep en dat Willem die nog altijd eilde nee min jongen kijk maar niet zo angstig rond wie zult u niet verraden judas de heren die bent hier velig en Olde Jan hield zijn beide knokelige handen segelend over Willem uitgestekt zou ik hem de kleren van jongen Jan aangeven wat ook toe duurt zo lange eerder zien het reugenbind doe het vrouwen wees barmhardig en oeh zal barmhardigheid geschieden dat hebben die ongerechtigen niet gedacht toen ze onze Jan weghaalden dat God ons een ander zal zenden om zijn plaats in te nemen en nog wel heen daar ze door in het stad rechtop me heen te hebben nee jongen,blief maar rustig liggen daar bent hier geen manjoers hier in de schadden zult zo niet zoeken en als ze zoeken,nog niet vinden water water die langzamerhand bij kennis was gekomen drink maar toe jongen water hebben we nog genoeg merens brood zijn vrouw krantzuchtend terwijl ze de dorstige een nap water aan haar lippen bracht vrouwen waren niet in het verborgen tegen de raadsbesluit aan de zeren zien wil geschieden als zij onze wenduiven zijn zal hij ook het voeder niet vergeten hier tegen wilde vrouw krantz en niets inbrengen en heten haar al die Jan bij zwarte gierden wat kortkruiden te gaan halen en als het kon ook een brood te leden die kast zijn een paar uur terugwezen Jan krantz ging heen zijn vrouw haalde het werkpak van haar zon tussen het bedstro uit en gaf het winnen deze had in tussen met verbaasde oren en ogen geluisterd en rondgezien nog meer dan de bible taal van Jan krantz bevrimde hem de plaats waar hij zich bevond veel was er niet te zien behalve de bosstro waarop hij een gevaarlijke nabijheid voor het plachavuur lag zag hij nog een tweede grotere bos een manke bank dient het tot zitplaats en rechtbank tegelijk het huisgraad kon naast man en vrouw nog wel een plaatje vinden een bible een ijzeren pot, een blikken kan en een paar gebarste kopjes en borden waren de hoofd voorwerpen een open getoornde zak van jutegaren schijde het armzalig verblijf in twee ongelijke delen het kleinste strikte zoals haar blatenverriet een geit tot woonvertrek de bodemderhut lag enige voeten lager dan de begane grond de hetzelfde was eigenlijk niets anders dan een spitstoelopen dak boven een vierkante keuil en gevormd door vier dunne dennenstammen die twee aan twee als een paar schragen en derde dikkere dogen de bedekking der schuinen wanden bestond het heideplachen en een enkele graszode gedragen door takken en aangevuld door de ongelijk soortigste en zondeningste pannen die men zich denken kan oude zakken en kleren stukken bordpapier, verroesde stukken blik en dergelijke meer alleen de voorzijde bevat de enige ongeschaafd planken die een opening vrijlieten waardoor men niet zonder buggen kom binnengaan met één oogopslag zag Willem dat hij aangeland was bij doodarme mensen zo arm als hij zich nooit voorgesteld had dat mensen zijn kunnen en deze lilin die op een oude dag op stroos liepen hadden hem de ziekenknaap gastvrij opgenomen en zag er niet tegenop hem van hun armoede nog mede te delen zijn hoofd geluiden nog steeds van koord zitten hij poogte de vergeefs op te staan al zijn ledematen waren als gebroken zou je nog niet eens wat drinken ben jongen hier is nog een kuppie vers geitenmelk dat zou nog goed doen nee, beliefd nog rustig liggen dan ben ik er geen kortstranke dan ga je slapen en morgen ben je beter als god belieft nee, dan moet je niet praten als je weer beter bent, zou ik wel eens wat vertellen hier ben je nog een zak om onder je hoofd te leggen kijk, maar niet zo benauwd wie zult u niet verraden iet een kaser of zo wat weggelopen Willem klikt er toestemmend nou, dan kun je gerust weten er gond wel eens maanden voorbij voor de mensen zien Willem dommelde in, toen vrouw Kranze de laatste gerust tellende woordendsprak de volgende dag was de koers nog niet geheel geweken toch de krachten van de patiënt waren door een slaapje van 24 uur in zoveren teruggekeerd dat hij wederrecht op kon zitten en zelfs, hoewel met moeite, uit de hut kon kruipen toen de oude vrouw tegen het middaguur met een zak naal er op de rug terug kwam vond ze Willem voor de hut in de zon zitten dat is knap zo ga ik het niet gedacht onze lieve heer heeft een wonder aan u gedaan toen ik u gisteren morgen in de heizag liggen dacht ik eerst niet anders of we waren dood zo kooltens, stief was ie ik dank je wel goede vrouw antwoordde Willem en drukte haar magere handen ik dank je Dazen al geen denkensweerd heb u naast de liefhans uzelf stiet in de biebel en daar moet je naar leven wie is toch die Jan daar je gisteren van sprak voeg Willem dat zou ik u daarlijk vertellen toen ik brood snien en de geit melken antwoordde vrouw Kransen en bukte zich om in de hut te gaan oh daar komt mijn man aan laat ie het doen maar vertellen die kan ook zoveel Holland spreken als ie wil en ik word er ook altijd zo raar van als ik er over spreken dus na al bijna een half jaar dat ze mijn jongen Jan weggehaalden en wie u tens armoetje gescoopt werden en toch denk ik er wel honderd maal dag zijn Jan Kransen was nadat hij zijn zak strooistel had afgeworpen dadelijk bereid aan Willems verzoek dat hem door zijn vrouw werd overgebracht te voldoen weldraa wist de logeer daar hutbewoners uit het met biebel teksten door specterverhaal van Jan Kransen dat jonge Jan, zijn zoon, door twee soldaten en een sergeant was weggehaald en naar Zutphen gebracht omdat hij niet op de bepaalde tijd is opgekomen om als soldaat zijn dienstheid door te brengen en nu vraag ik o of dat geen onrecht veerderheid is die tegen de hemel schrijdt zei Jan naar hem meende in Zuiverholland een enigste zoon heb ik altijd gehoord was vrij en nu halen ze hem van ons weg of hij een dief was jij hebt hoe weet je, geloof ik ook wel vervoegde Jan, schoof dichter bij Willem en sloogte zich uit Hollands te spreken nu moet jij zelf eens oordelen of ze mij geen onrecht hebben aangenaan de mensen zeggen wel dat ik stom in eigen wijs ben en dat het minij geschuld is dat alles met tegen loopt maar ik heb zoveel dacht ze laat hoe je enigst kind houlten omdat hij voor zijn ouders werken moet u ze in Arnhem of in Zutphen wel dat ik geen andere zeens hebben nou vraag ik hoe, wat heb ik nou met al die vanper foefies als aangeven lotten en zoveel meer nog neudig en omdat ik dat allemaal verzoemd hebben, hebben ze mij mijn kind weggehaald wat zeg je daar nou van Willem wist er niets anders van te zeggen dan dat hij het verschrikkelijk vond en vroeg of ze daardoor zo arm waren geworden ja, mijn jongen was een zegen van de heer voor ons nooit gebruikte hij een cent van het geld dat hij verdiende voor de bak of je never en werken dat hij kost werken! wie bent al zo oud en hij wou niet hebben dat wij wel deden, het is zo'n goede jongen ik wou dat je hem zien konden hij is krek zo goed als hij nou en toen hij weg was konden wij geen 20 gulden huur in het jaar maar oprengen voor ons huus in Ermelo ze hebben ons ruut gezet net als vroeger uit mijn eigen huizen die ze maar afgestolen hebben daar hoor je vreemd vanop die ze wel twintig en beest en land zover als je zien kon de buren waren afgunster op mijn rictum ze plaagden een zardemend dag en nacht ik heb ze verklaagd bij de rechter maar nooit kreeg ik recht al was het zo klaar als de zonnen dat ik keeliek had, maar ik gaf het niet op het ene huus na het andere hebben ze me inverkocht voor de proceskosten zeggen die dieven alsof een stukje schriftpapier zoveel kon kosten als een buur een huus maar had ik er niet meer van praten ik kan als sikker neuren van woord als ik aan denken een jongen en jongen zoek nooit recht veerdigheid bij de mensen leer dat van mij nou en toen ze mij en minoel de vrouw uit ons huus nu had ook gejaagd, heb ik hier op de heide een hutje gebouwd, en hier reven we nu tevreden met ons lot ik ben van niemand afhankelijk als van god en die zal ons niet vergeten Jan Kranze liet zijn ogen die het op de hemel had opgeslagen op zijn armzalig hutje vallen en zuchten binnen ons dingen heeft geen waarde te krijgen waar leef je nu van, voeg wil hem wel, zoals je ziet, zoeken wij strooistel dat ze het mannen dat god voor de armen op de Veluwe u te hemelen laat vallen de dreurige naalden leggen de boeren onder het vee of ze maken er maar trassen van omdat het stro hier zo duur is we krijgen een stiever per zak en als we daar met ons beide vier zakken dagels ophalen hebben we genoeg om brood en eerdappels te kopen onze geit is een beste die geeft melk voor twee die niet nodig nou jij en de hond erbij bindt zullen we twee zakken dagels meer zoeken dat zal niet gebeuren kranze die punnen, zo ga ik weer sterk ben zal ik voor jullie werken ik durf toch eerst nog niet naar huis gaan want daar zal de politie wel op me loeren ik kan misschien wel even hard werken als jullie Jan je bent een brave jongen voor ons heb je dit nodig te doen maar ik zou het wel niet van afvolden godsloon te verdienen nu hij alles zo bestiert heeft in de sneeuw kun je geen dennen nadel zien daarom heeft u hier ingestuurd voor deze week heb ik mijn werkloon al verdiend zij wil hem hier heb je een gulde vrouw meer heb ik niet koop daar aderplen en brood voor zo ga ik weer beter ben hoe hoef je jullie geen strooistel mee te zoeken maak u over ons maar niet bezorgd daar zal ik eier en vlees voor kopen anders bij jij in acht dagen nog niet wil te benen antwoordde vrouw kranze en tachte even eens Holland te spreken en vleeg monden, dat wil hem moeite had zijn lachen in te houden de goede vrouw had intussen haar eiko koffie gereed ze schonk voor elk op zijn beurt het enige ongeschonden kopje vol en presenteerde het op een vijf fingerig plat daarna kreeg elk een dikke sneder ogenbrood wil hem had volstrekt nog geen zin in het vocht dat vrouw kranze met de naam van koffie vereerde en even min had hij honger maar om de vrouw genoeg te doen had en dronk hij van beide hij gevoelte zich werkelijk doorgesterkt het ging er iets beter dan hij dacht vrouw kranze zag met inig welgevallen en zelfverdoening zijn pogingen aan terwijl ze door een snelle polsbeweging het in één kopje vergaarde bezinksel van zes kopjes fantasie koffie in draai in de beweging bracht een plotseling en ruk en een middelpunt vliegende kracht wierp de droezem in het zand op aandringen van de vrouw dronk wil hem uit al dus gereinigde en met de koordstank op nieuw gevulde kopje leeg daarna ging hij weer slapen en dankzij de versterkende middelen die Jan uit het naast bijgelegen dorp haalde en meer nog waarschijnlijk zijn jeugdig en krachtig gestel was de zieke binnen weinig gedagen geheel hersteld hij beloonde naar zijn beste krachten de arme Jan kranze en zijn vrouw voor hun een gastvrijheid en naast zijn liefde zolang hij nog werk kon vinden bij de boeren in dik was ver afgelegen dorpen arbeiden hij op het land of in de schuur voor een karig dagloon dat even wel ruimschoot in de behoefte voorzag de hond die even wil ad als zij met hun drieën zond Willem tijdelijk aan een boer af op voorwaarde dat hij hem elke zondag mag komen halen de ongewone naam Widu veranderde hij om zijn eigen veiligheid niet in gevaar te brengen in de meer alle dagse hondenaam Polo de winter viel vroeg en met buitengewone strengheid in en nu was het werker bij de boeren voor Willem gedaan ze waren meest allen arm en werkten liever snachts door dan daglooners aan te nemen uit vrees in het voorjaar de pacht niet te kunnen betalen nu zou onvermijdelijk broodsgebrek in de hut heersen in die hij geen middel vond wat te verdienen en hij vond het in het dorpje Eerbeek zijn een tiental papierfabrieken enkele door het water uit het beekje de meester door stoom gedreven in de laatste moest nu het bevoren beekje de eerste zijn het drijfkacht wijgerde dag en nacht doorgewerkt worden om alle bestellingen uit te voeren Willem vroeg en kreeg werk hij werkte de ene week staars de andere snachts en verdiende 60 centen in de 12 uren zijn werk was spoedig geleerd snippers uitzoeken is dan ook geen moeilijk ambacht maar het is geest doodend toch hield hij de ganse winter vol het loon hoe gering ook verzoete de arbeid wanneer hij smorgens of savings de weinige centen in de hut bracht kon het gezicht van vrouw kansen met de harde afgewerkte gelaadstrekken soms zoveel inne gedankbaarheid uitdrukken dat hij de doorgestane verveling vergat en wilde geen rode cent meer aannemen dan ze hoog nodig hadden zodat Willem vaak meer dan de helft van zijn dagloon overhield dekwals bracht hij uit eerbeek iets mede naar de hut nu eens een kleine versnapering een stukje snijkhoek of kaas dan weer een plank, een lat of wat spijkers oldejan timmerde, nu hij geen naaldemie kon zoeken van de morgen tot de avond en langzame hand kreeg de hut een geheel ander aanzien de plachen en vollen die haar dekten werden door planken vervangen en de vloer met hout belegd zondags was er meer dan eens een stukje vlees in de pot de oude vrouw kon geen woorden vinden om aan haar dankbaarheid jegens Willem uitdrukking te geven kranten zij gewoonlijk ik dank u niet je bent een middel in gods hand om de onrecht verdergeerd ter mensen weer goed te maken alle drie zouden zich geheel gelukkig gevoeld hebben indien de oude mensen hun jongen jan bij zich in de hut hadden gezien en indien Willem slechts iets van zijn ouders had vernomen hij matten ongerustheid van zijn moeder die niet wist waar haar kind in de streng en winter rond sfeerf af naar het verlangen van vrouw kranten naar haar zoon op het laatst vond hij nergens rust nog duur hij wilde, hij moest een middel vinden om zijn ouders te doen weten waar hij was en hoe het hem ging een Engels spreekwoord zegt waar een Will is daarin zijn weg de Will wasig en de weg werd gevonden een brief die natuurlijk het postmerk van het kantoor van afzending moest dragen was te gevaarlijk de enige andere middelen werden om dezelfde reden evenspoedig verworpen als ze verzonnen waren eens klaps kreeg Willem een goede gedachte als we Jan de soldaat in zijn brief schreven dat hij hier acht dagen met verlof moet komen dan zijn we beide geholpen riep hij uit en sloeg in zijn blijdschap over de geluk geïnval met de vuist op de pas gemaakte tafel dan kan hij nog zes dagen hier blijven en in de twee overigen voor mij naar Amsterdam gaan hier in mijn tijd daar zal ik mijn pink ver willen missen schreef de vrouw Kransen dat moet gebeuren zei Jan bedaard de brief werd geschreven en jongen Jan kwam dat is een vlugge vent die in de stad waar hij in het garnizoen lag veel van de aangeboren linksheid der heidebewoners had afgelegd hij was uitmuntend voor de boodschap naar Amsterdam geschikt en bracht zijn haar wens zijn uitvoer Willem's ouders waren gezond zijn moeder had de soldaat met tranen in de ogen de hand gedrukt voor zijn blijde boodschap zijn vader riet hij hem nog enige maanden te blijven waar hij zo goed verborgen was en dan, als hij het wagen durfde voor één dag, zo mogelijk vermond een bezoek in Amsterdam te komen brengen nu reeds thuis te komen zoals zijn moeder wensde had zijn vader gezegd zou roekeloos zijn daar de politie en de woning in het oog hield Willem was vastbesloten het bezoek over enige tijd te wagen hij rekende stellig op welslagen ook zonder vermomming te meer nu hij, in de anderhalf jaar in de huis was, zo veel gegroeid en zo zeer veranderd was dat, zo hij meende, zijn moeder zelf in de gebruinde en gespierde boerenknaap met zijn vereelde knuisten en brede schouders haar mager, opgeschoten zondje met witte, fijne, aristocratische handjes nauwelijks zou herkennen hij werkte nu met verdubbelde eiver op de fabriek zodat het zijn patroon wel in het oog moest vallen en deed zijn opslag af toen de fabrikant eens bij toeveld bemerkte dat Willem de delen daar stoommachine bij naam kende nam hij hem van de snipperkamer af plaatste hem bij de machinist en verdubbelde zijn loon nu verdiende Willem geld genoeg om zich in een paar maanden een boerenpak aan te schaffen en ruim reisgeld over te houden Jan Krans en zijn vrouw hadden hem niet meer nodig jonge Jan was teruggekomen een request door de eigenaar de papierfabriek op Willems verzoek ingezonden, had uitgewerkt dat de strafdienstijd van de enige zoon op één jaar in plaats van op vijf werd gesteld en zijn bomen bloeiden vertrok Willem na vrouw Kransen stelig beloofd te hebben voordat hij de weide wereld inging nog eens in de hut die nu bijna in huis geworden was terug te keren Polo jankte nog toen Willem reed met de beurschipper de Harderwijk onderhandelde over de passagiersfracht van de overvaart naar Amsterdam Einde van Hoogstuk 7 Eerste deel van Hoogstuk 8 van Willem Roden deze liepenvoxtopname behoort het publieke domein opname door Anna Simon van Edie Heymans, Hoogstuk 8 urenlang had Willem reeds rondgezworven in de onttrek van de woning zijn er ouders, in de hoop zijn er zuster of zijn vader te ontmoeten in de straat zelf durf hij zich echt er niet vertonen uit vrees dat de buren die misschien zijn vlucht vernomen hadden hem ondanks zijn veranderd uitdelijke zouden herkennen honderdmaal had hij reeds de Dwarstraat die de lange straat waarin zijn ouders woonden rechthoekig sneed op en neder gewandeld op de hoekstaande kon hij de drie vensters zien en duidelijk de huisdeur onderscheiden scherp vatten hij die, telkens als hij op het kruispunt uit twee straten gekomen was, in het oog de gordijnen waren opgetrokken en nu en dan meende hij er achter iets te zien bewegen de tijd die er nodig was om van de woning, deze of de volgende Dwarstraat te bereiken had de ongeduldige jongen op de gries berekend het kon niet langer duren dan hij nodig had om met zijn haast gestap naar keren, in de laatste drie uren was er daar halfen niemand het huis in of uit gegaan en dan moet het toch boodschappen gedaan worden een meid houden ze thuis niet meer, dacht Willem die in het eindeloze wachten in een onaangename stemming bracht de schaduwen der huizen werden langer de zon bescheed nog slechts de nok der hoge huizen en allengs keeg de straat een zonberder aan zien Willem nam een kloek besluit in het volgend uur verstreek zonder dat iemand van zijn familie aan te schellen met een van verlangen kloppend hart fing hij weer aan de Dwarstraat op en neder te lopen zijn hoop, zijn zuster of zijn vader te ontmoeten werd met iedere minuut minder en zijn verlangen met elke hartklop sterker de schemering bak aan in sommige winkels werd licht ontstoken zo dicht bij zijn vader en zijn moeder te zijn die hij in zo lange tijd niet gezien had en zijn niet te durven naderen het was immers niet langer uit te houden een politieagent had reeds lang zonder door Willem wiens gedachten zich uitsluitend met zijn familie bezig hielden opgemerkt te zijn de onvermoeide wandelaar garen geslagen juist toen Willem weer op de hoek was gekomen en met zichzelf overlegde of het niet beter zou zijn een blok huizen om te lopen en van de andere zijde zijn ouderhuis ter naderen klopte de agent hem op de schoudig ze schijt maar niet te willen komen voeg hij met een veel betekende gilm lachje Willem keek verschrikt om op het gezicht van de helm de grond te zinken al zijn bloed schoot hem naar het hoofd na kleur maar zo niet een boer jongen mag ook wel een vrijster hebben beweerde de man der wet en sloeg de bevende jongen familiaar op de schoudig verbaasd sloeg Willem de ogen op een blik op het domme gezicht met kalfachtige ogen van de agent overtuigde hem dat hij niet met een geslepen researcher te doen had en gaf hem zijn bedaardheid wedig wil je eens opsteken zeiden hij in overveelis dialect voor daar zag niet reviseren ik zwaar niks of was vliegen en dan mutten ze mij nog steken ook ja ging de man op Willems verwonderde blik voort ik ben ook van horekant te vandaan wie zint landslu dat zag ik dadelijk aan op het te en hij voeg er in één adem steeds in dialect bij radiense zeker ook een maagje van buiten met inig welbehagen zo gij de eerste geurige dampen op lied ze door de neus weer uit opmerksamheid zijn sigaar van alle zijden en blies het vuur wat aan Willem keek de agent in tussen oplettend aan de gedachte aan een valstreek liet hij al middelijk varen geen zwem van sloehijd die toch bij het amp behoorde was op het onnoozelig gelaten ontdekken waaraan zelfs de helm niets krijgs haftig kon bijzetten het was op en dop een boer en een zul op de koop toe ja, zei Willem geheel gerust gesteld en in zulk plat overveelis eerst uit de hei in een stad kwam ja, we hebben al lang verkeering gehad en we zouden al lang getrouwd geweest hebben als er varen niet gestorven was zo is het mij ook gegaan ik kost op het land niks niemand al meer verdienen en toen ben ik naar Amsterdam getrokken ik wilde brieven bestellen worden dat is mijn neef hier ook maar ik kan die vervlukte straten niet uit m'n kander houden en toen ben ik maar diende geworden maar, waar dient je maagje nou eigenlijk? daarboven die manufactuurwinkel ken je die la? oh fuck, daar hebben we vergangen zomaar een spul mee gehad wat dan? vroeg Willem zo bedaard en onverschillig als hem bij zijn innerlijke onrust seks mogelijk was moet je bereiken daar moet een jongen thuis geweest hebben die naar de schans is gebracht en van daar weggelopen is we hebben toen huiszoek gedaan en de gerele woning door snuffelt in de bedsteden, in de kasten op de zolder, achter de turven en heb je hem niet gevonden? nee hoor, hij was er niet dat kun je maar geloven nou, en toen? nou, en toen hebben we nog wel 3 maanden surveillance gehad alle dag rapportbrengen bij de commissaris wie er in en wie er uit ging maar niks niemand al hoor, als een griekskop en de lijf van het huis en nu moeten we er nog 8 geven of er ook al te met een jongen van een jaar of 17 ingaat maar geen agent die hier op post was heeft nog iets gezien dat op het signalement lijkt heb je een signalement van die jongen? riep binnen in vrolijke verbazing over de snuggerheid van de eeperboer nou, of ik en wat een, zei deze en sloeg met een gebaar vol trots op zijn borstzak daar zit het, ik ken het al uit het hoofd lang 1 meter 70 ogenblauw, neus gewoon mond gewoon, oren gewoon haar plond, kort afgesneden en nog veel meer staat erin en zou je die jongen nu kennen als je hem zag? nou, of ik ik heb dat papier al zo vaak gelezen dat het net is of ik hem zo voor me zie staan als kuiken, bronden Willem binnenst mond en konden glimlach niet onderdrukken kijk, daar heb je crack de juffer die je thuis woont dat is eerst een dearn die heeft onszelf de weg gewezen de moeder deed niks als grienen een schok ging Willem door de leden en de glimlach bestierde hem op de lippen door het geklap van de agent afgeleid had hij enige ogenblikken de huisduur uit het oog verloren ging daar op vijf pas afstand zijn zuster voorbij ze doeg een grijze regelmantel en voor zoveel hij bij het schemer ligt sinkon was ze bleek en vermagard Willem stond op hete kolen roep haar, loop haar toe sluit haar in je armen, zei zijn hart en duwde hem voort blijf staan, verraad je niet de agent krijgt achterdocht, zei zijn hoofd en hield hem terug en hoofd en hart kamten zo hevig met elkaar dat hij niet in staat was te spreken en in een soort van bedwelming op zijn plaats wankelde hij hoorde eerst toen de agent voor de tweede maal vroeg wat mankeert je jongen oh, niet bijzonders antwoordde Willem met een stokkende stem een beetje duizelig, dat heb ik wel meer dit is er weer over en illetie zo bedaard als zijn ontroeringen toeliet onmiddellijk op volgen kom aan, ik zal me gaan er komt toch vanavond niets van nee, dat zou ik ook denken als hij hier vooruit gaat, moet hij mij thuis blijven dat sluit als een bussen vanzelfde Willem volgde zijn zuster hij durfde niet snel lopen zolang de agent hem nog zien kon en zijn zusters geen juist sneller te gaan lopen gelukkig, ze sloeg een zijstraat in die nog in aanbouw was daar zou hij er gemakkelijk in het oog kunnen houden eindelijk was hij achter haar maar wist niet hoe hij het aanleggen zouden om haar niet te doen schrikken hij had er eet een paar malen gekucht en gehoest ze scheen het niet te bemerken de straat was zo ledig en Willem waagde het dan ook Emilia zag per haar naam te roepen tot zijn verbazing keerden ze zich zonder de minste schrik zelfs zonder zich verwonderd te tonen om en drukte haar broeder na behoedzaam rond gezien te hebben hartelijk de hand ze antwoorden terwijl ze Willem onder de arm nam en meed gonden op zijn vraag waarom ze zich niet verwonderden oh jongen, ik heb je al 2 uur lang zien schilderen we hebben beide, moeder en ik doodsangst uitgestaan dat je zou het aanschellen de agent die op de schouder tikte dachten we niet anders of je werd gearresteerd moeder viel bijna in zwijn van schrik het trillen van haar stem verriet haar ontroering, hoewel ze uiterlijk kams geen laten we nu dadelijk naar huis gaan Emilia, dronk Willem en wilde met zijn zuster terugkeren nee, onvoorzichtige jongen laten we kan doorlopen, als er maar niets gebeurd is en wat zachter spreken onze woning wordt zonder twijfel nog geserveerd straks ga ik alleen naar boven en laat ik deur op een keer staan als alle winkels gesloten zijn, kom je zachtjes naar boven eerder waag je het niet denk eraan, al ben je nu ook groter dan ik nog altijd blijf ik de baas ook moet ik zekerheid hebben dat er geen vreemde bij ons thuis is het is wel niet waarschijnlijk, maar even min onmogelijk wanneer alles veilig is tag ik één gordijn hoog op en laat de andere zakken Willem, laat je niet door je verlangen meeslepen en bega geen dwaasheid besloot Emilia op een bijna smekende toon die een innige liefde voor de weder gevonden poeder verriet Willem zuchte en besloot de verstandige raad van zijn zuster op te volgen hoe zwaar hem het uitstel ook viel een korte poos wandelde beiden zwijgend verder hoe heb je me zo spoedig herkend in mijn boerenpak en met mijn gebruind gezicht, Millie ik zou je misschien niet op het eerste ogenblik herkend hebben Willem, je bent zeer veranderd moed eraan tegenzag en herkende je onmiddelijk en reeds in de verte ze zit dan ook reeds sinds we je vlucht vernamen op de uitkijk vol angst dat je komen zou terwijl de researchers voor het huis sfeerden als de honden voor een slagerswinkel later met een stille hoop je ongemerkt boven te krijgen en je een poos bij haar te houden elke morgen ging moedig zodra ze gekleed was dek was reeds bij het aanbreken van de dag voor het venster zitten en tuurden de straat in tot de donkerwet en zijn niets meer kon onderscheiden ze wilde niet hebben dat vader of ik haar aflosten als hij komt wil ik hem het eerst zien zij ze dan zeker is het vandaag niet dan morgen toen eindelijk je bodekwam en ons uit de pijnlijke onzekerheid verlosde dan moesten we zelfs elke middag de etafel voor het venster schuiven want moeder wilde niet meer naar achterkomen om te eten ze wilde het eerst zien en ze heeft je het eerst gezien ik zag haar vanmiddag bleek worden opstaan en wankelen spreken kon ze niet ze wees met bevende vinger naar de hoek van de straat en toen zag ik je ook met geweld moest ik haar van terug houden en ze wilde niet meer gaan spoedig echt door begrepen ze dat ik gelijk had en schikte zich naar mijn plan ja Willem we hebben een verschrikkelijke winter doorgebracht maar het zal beter worden Emilia het zal beter worden dat beloof ik je ik weet wel wat ik doen zal zei Willem en leed ze geweld aan om niet in snikken uit te barsten wat je doen wilt zullen we vanavond wel eens bespreken Willem kom hou je nu eens kordaat het heugelijk nieuws aan de trap van het kantoor wat is vader dan weer zaken begonnen houdt vader weer kantoor Willem blijden en luid er uit dan voor zijn veiligheid dienstig was nee dat niet antwoordde Emilia op gedempte toon en haar stem haperde maar je moet het toch weten vader is bookhouder geworden het stilzitten begon aan te verveden je misleid met Minnie vader niet doen als ze nooit haar maar niet toedoong mijn schuld is het ik heb hem arm gemaakt en tussen de opokande geklende tanden herhaalde hij twee maal, drie maal terwijl zijn vuister zich balden het zal anders worden, dat verzeker ik je broer en zuster spaken nog lange tijd samen en wandelden door het stillewijken van het jongere Amsterdam eindelijk liet ze hem alleen nu Willem, tot straks wees kalm als je thuis komt anders komt moedig de hele avond niet weer te bedaren een uur later sloop Willem als een dief de oudelijke woning binnen groot was allerblijdschap weer verenigd te zijn, jammer slechts dat de vreugde getemperd werd door de vrees ontdekte worden en door het bewust zijn dat het samen zijn slechts kort kon duren om zijn moeder genoeg te doen verwistelde Willem op haar verlangen zijn gehovenboere kleding met zijn voormalige zondagskleren en nog altijd in de klerenkast hingen en door moedig zorgvuldig bewaard werden maar een schaterlag ging erop van het buisje rijkte bijna tot aan de ellebogen de broek spandelde als een rijbroek en de pijpen kwamen nauwelijks wat aan de knieën geen knoop was meer dicht te krijgen de armen kon hij niet meer buigen en bij elke beweging barst een naad de poging werd dan ook spoedig opgegeven en het boerenpak weer aangetrokken het was reeds laat in de nacht en nog dacht ging van alle aan het bed gaan er was ook zoveel te vertellen van het leven op de kruisberg, van zijn vlucht van de goede mensen op de Veluwe nadat het verleden en het tegenwoordige besproken was kwam de toekomst op het tapijt van de gezamenlijke landverhuizing kon niets meer komen daartoe ontbraken u de middelen maar nu kwam Willem met zijn plan voor de dag hij zou werken, onverschillig waar als hij het veilig kon doen in een afgelegen provincie van Nederland anders in het buitenland zolang tot hij geld genoeg bespaard zou hebben om de reis naar Australië te kunnen betalen de meester op de kruisberg die er in Kennis heeft wonen heeft maar zoveel moois van verteld en ik heb er zelf zoveel van gelezen dat ik het land op mijn duimpje ken er is voor iemand die werken wil en kan, nog ruimsgoods held te verdienen en heb ik eenmaal genoeg bij elkaar dan komt u allen over en werk ik voor ons vieren Willem, het is nog niet zover zij de roda grim lachend maar mocht het ervan komen jonge, dan kan ik ook nog wel een handje mee helpen voorlopig weet ik ook niets beters het was beter geweest het einde van je straf tijd af te wachten weet wel dat er geen gevangen is die aan de verzoeking weerstand kan bieden wanneer hij de kans tot onvluchten schoon ziet hier blijven kun je niet die zou dan even goed een gevangenen zijn die zou het voor geen dagelijk kunnen komen zonder gevaar te lopen, gesnapt te worden dus Willem, ga met God morgenavond moet je op reis zijn we zullen maar middeltje verzinnen je goed en wel uit de stad te krijgen en het verdere moet we aan het toevall overlaten het lot is ons in de laatste tijd ongunstig geweest de kans en komen er betere dagen en nu jongens, naar bed het is hoogtijd van het ogenblik dat Willem zijn plan om naar Australië te gaan te kennen had gegeven was immidiast stil geworden blijkbaar dwalden haar gedachten af naar het land waar haar vroeger een verloofde vertoefde de anderen begrepen wel bij wie ze verwelden ze deden echter of zij het niet bemerkte toch vergissen ze zich in de zin haar gepijn zijn dat ze planen vormden vermoedend zijn niet Willem ging zijn oudbed in het zijkamertje veropzoeken waarin plaats van zich te ontkleden schoof hij het venst erop en keek in de stille straat het was een heerlijke zomernacht talloze sterren funkelde aan de dieplouwe hemel ook zijn gedachten dwalden af naar Australië daar was voor het ogenblik de enige uitkomst te vinden daar was misschien voor tuin te maken er werden immers diamanten en goud gevonden waarom kon hij ook eens niet gelukkig wezen dan behoefden zijn ouders die verre zeerijs niet te maken dan konden ze hier blijven en weer een eeg en aanzien geraken daarna keerden zijn gedachten terug naar het verleden naar de dag van Emilia's verlovingsfeest dat was eerst een feest hoe aangenaam was zijn vader verrast wat een eer legt hij in met de kantaten en dan het bal hoe prettig was dat zou Emma Borgers er nog wel in zijn denken maar dan dacht ze tevens aan hem aan een voortvluchtige gevangen die god weet waar hij zijn brood bedelde Willem trommelde op de ruiten en die zijn gedachten de vrije loop nee, dat was alles uit hij was emmers arm, doodarm en zijn ouders eveneens maar het kon verkeeren de fundamenten van de luchtkastelen lagen klaar in Australië het opbouwen dat dit op een bovenverdieping te Amsterdam geschieden deed er emmers niet toe was het werk van enige ogenblikken zo druk had Willem het daar mede Willem, bij je had de bed klonk zacht de stem van zijn zuster door de half geopende deur nee, nog niet antwoorde Willem, uit zijn gepijns en opgeschikt ik kan toch niet slapen en jij schijnt ook geen lust te hebben zullen we nog wat praten Willem? heel gaar naar Emilia je komt, alsof je geroepen waard kom hier voor het open venster zitten het is een prachtige nacht kom aan, vervochten hij voor vragen je weet wel wat ik bedoel kom, ik ben je kleine broer niet meer het is geen nieuwsgierigheid alleen maar ik stel hartelijk belang in mijn zusje en bovendien, ik zou zo gaar naar bij mijn komst in Australië tenminste één bekende onder zoveel vreemde ontmoeten ik zou je dus maar op de man afvragen weet je waar Herman Borgers is ja Willem, zei de Emilia terwijl een donkere bloos zelfs bij het zwakke star ligt ik weet waar hij een half jaar geleden was dat is een lelijk geval en heb je in zo'n lange tijd geen brief gehad nee Willem en toch heeft hij mij voor zijn vertrek beloofd elke mail een brief voor mij bij die we aan zijn ouders te zullen insluiten wat zou de reden van het uitblijven zijn? kun je je niets gissen, je zusje? niets Willem ik heb op mijn laatste brief geen antwoord te ontvangen arm zusje denk je dat hij niets meer van je weten wil? nee Willem dat is niet mogelijk een verloving geld wat er gebeuren mag onder fatsoenlijk en braver mensen voor het gehele leven en voor een braver man zal ik Herman blijven houden zolang ik leef nee wat dan, misschien is hij ziek dat is ook niet het geval ik weet zeker dat verleden week nog een brief bij zijn ouders is gekomen ik heb Emma gesproken zou hij ook van mij gehoord hebben nee Willem misschien schaamt hij zich in een familie te komen maar van een lid in de gevangenis heeft gezeerd nee Willem, ook dat is het niet daar ben ik zeker van ik heb hem alles naar waarheid tot in de minste bijzonderheden geschreven zoals het zich heeft toegedragen in de daarop volgende brief schreef hij dat in die je vijgesproken werd waar aan hij niets geen te twijfelen je moest overkomen naar Australië en hij voor je zorgen zou maar, wat is dan de reden van zijn zwijgen is toch nog als zijn verloofde beschoud hij is gezond, dat gaat hem goed en hij schrijft je niet eens daar begrijp ik niets van nee, dat kun je ook nog niet begrijpen hij is allemaal nog wel als zijn verloofde beschouwen daarvoor ken ik Herman genoeg maar, als hij nu eens geen brieven van me ontvangt en van andere zijden, van zijn ouders bijvoorbeeld berichten over ons ontving die ons doen en laten in een verkeer daglicht stellen ah, zit hem daar de knoop nu begrijp ik alles jouw brieven worden niet overgezonden de zijnen ontvang jij niet en zo worden jullie van elkaar verwijderd gehouden ik zeg niet dat het zo is, Willem maar ik giss het ik wil de haast zeggen, ik hoop het want een andere reden voor zijn gedrag kan ik niets vinden ik zeg, lieverd, wil je niet zoeken maar welk belang zou de oude borgers daarbij hebben hij was altijd even lief en vriendelijk voor je toen was ik schatrijk, Willem de borgers zijn ook niet zo rijk als ze schijnen al toen ze grote zaken en nu zal zijn zoon zich verbinden met een arme familie dat zou zijn krediet kunnen schokken ik begrijp zeer goed dat de oude borgers de eer van zijn huis hoger stelt aan zijn leven en hij er zich tegen verzet, al houdt hij ook veel van mij nu tracht hij misschien door de briefvistelling te beletten waarin hij eerst toegestemd had ons geheel van al kan er te verwijderen ja, maar dat gaat zo niet ik ben er ook nog, ik ga naar Australië en zal Herman wel vinden en dan Willem? en dan? wel, dan zeg ik hem dat het gemeen van hem is, mijn zuster zoveel voetrit aan te doen, dat hij dadelijk moet schrijven dat zal je niet doen in tegeneel, je zult niet eens over me spreken als hij niet naar me vraagt Willem nee, maar nu begrijp ik er niets meer van je die meisjes hebt zulke vreemde manieren dan moet je nu maar alles precies vertellen wat ik zeggen moet als ik Herman spreek, anders durf ik er mij niet mee opmooien ik kom wel eens meer kwaad dan goed stichten dat is ook zo, maar Willem we spreken over of je morgen een reeds ontmoeten zult en het kan nog wel een jaar duren ja, zo lang duurt het minstens wel, want ik neem geen centreis geld van vader aan ik zal het eerst zelf verdienen kan ik niet genoeg bij elkaar krijgen dan ga ik uit een of andere vreemde haven als koksmaat of als kolenjongen mee ga je dan niet dadelijk uit Rotterdam of vlistingen aan boord? ik zal wel oppas hoor de politie met het signalement van alle voortvluchtigen kom wel eens op het ogenblik van vertrek de passagiers komen monsteren en dan zou ik wel een rechercheur bij kunnen zijn die wat snuggerder is dan die sukkel van vanavond één die beter een signalement weet te gebruiken ik heb op de kruisberg staaltjes van de slimheid van die luivertellen waarvan je versteld zou staan nee zusje, zo dom ben ik niet ze zullen me niet zo licht weer snappen ik ga overland naar Duitsland of België en dan zullen we verder zien en waar moet je op reis dan van teren? geen nood Emilia ik heb veel kwaads op de kruisberg gezien nee, kijk maar niet zo angstig Emilia ik zal het nooit in praktijk brengen, dat beloof ik je maar ik heb ook iets meegebracht dat me nooit iemand weer af kan nemen ik versta een handwerk hoog staat het wel niet in aanzien bij vele mensen dat moet ik bekennen voor mij is de kennis ervan echter onbetaalbaar Emilia zet de grote ogen op en kijk hem vraagend aan ik ben namelijk ingewijd in de geheimen van landbouw en veeteelt en de vermalige bankiersoon hier ging Willem voor zijn zuster staan weer op het hoofd en de nek zetten een hoge borst zetten de duim van de uitgespreide hand in de okselzonde zijn vest en zijden op komisch deft getoond en de vermalige bankiersoon beploegd en bezijd akkers trots de beste boer en slacht een schaap of een kalf trots de beste slager er is veel veranderd vader boekhoudig tegen een kaardig loon en jij boeren knicht ja Willem, we zijn diep gedaald om misschien weer hoog te stijgen zusje kom niet moedeloos worden dat ben ik niet van je gewoon nee, dat zal ik ook niet ik geef de moed niet op, even minnens jij daarin zal je met de minste niet boven het hoofd groeien je hebt gezegd Willem dat je geen reisgeld van vader zou willen aannemen dat vind ik braaf van je en ik twijfel niet of je zult je wel weten te helpen maar er kunnen dingen gebeuren waarbij het bezit van ene geld je laatste redmedel is nee, nee, niet hoofd schudden laat me nu nog eens één enkele keer je ouderen zus daar wezen en beloof nu zonder tegenstribelen te doen wat ik je zeg beloof je het? ja, op mijn woord van ontvlucht te gevangen maak nu geen gek uit meer op het woord van mijn broer? ik beloof het je nu goed dan, zei Emilia en haalde een klein ivoeren doosje voor de dag waaruit ze in een inwatte gewikkeld voor hap nam daarbij het losmaken bij elke beweging fonkelde hier, dit is de verlofingsring die ik van Herman heb ontvangen hoe groot de waarde is van de brillant die er ingezet is weet ik niet en dat doet er ook niet toe verkoopt is tegen de tijd van nood maar in geen gevaldering daarmee heb ik een ander plannetje Emilia gaf zich moeite lucht harder te schijnen en sprak snel en tabelijk luid zelfs proogte ze grappig te zijn toch ze bracht Willem niet in de waan dat haar vrolijkheid ernstig gemeent was hij bemerkte zeer goed dat haar stem beefde bij elk woord ik zal je morgen een brief voor Herman meegeven die geef je over, tegelijk met de ringen of de diamant er nog in is doet niet eens te zaken ik heb het beloofd ik zal woord houden al moest ik dwars door Australië trekken om hem te zoeken maar nu wat maar, je zou het niet tegen spreken dat is ook een deel van je belofte nee, dat doe ik ook niet ik wilde alleen wat vragen wie weet hoe lang het duurt eerder brief zijn bestemming bereikt waarom schijf je zelf niet met Herman's tegenwoordig adres niet weet waarom vraag je het Emma dan niet dat is toch een goed meisje niet waar Emilia nam Willems hoofd tussen haar handen en drukte een kus op zijn voorhoofd het is geen Willem of er iets warms op zijn gezicht viel maar hij let er er niet op Willem, ben je boos op me als ik geen antwoord op je vraag geef zal je even goed te trachten je belofte te vervullen zij ze haast nog fluisterend ik kwad op je zijn ben je mal, je weet al beter dat zie ik nu ik begrijp je handel wij zijn niet voorkomen maar ik vermoed toch zoiets van een zelf opoffering einde van eerste deel van hoofdstuk 8