 Naqibəmi, 2-dana 64-də ki, Azərbaycanlı Rusanədə bağlıdır, ölkə, pandemiya şəraitində yaşa və idare olunur, ölkə sərədlərinin, yəni, Rusanədlər, qanxiklu ortası, bağlıq alması Azərbaycanlı istərisində izə təsir edirik. Əslində pandemiya ıza olunması artırız, belədiyyətdə üçəd olunur, ən azından, çünki pandemiya qısa tün dünyaya arətdir. Tün dünyada da altı sərədlər çoxdan açdı, hətta Rusya'nın Ukraniyaya Təcavuzu-i və Muarbaşələrində baxm-i məqraq yılın 15-ində Rusya da Rusələrlə bağlı, bütün məhdudiyyətlər aradan götürdü. Yəni, ətraf ölkələrdə elə bir məhdudiyyət saklayan, 2-ci bir dövlət yoxdur. Və pandemi ilə alla qəli hansa tədbirlər görürmüşsə, əzamanın vaxtında, indi demək olar ki, bütün ölkələr, o tədbirlər bir-bir aradan qaldırır. İstiyi ölkə girişlə bağlı olsun, sərədlərdə bağlı olsun, hətta Avrupa birliyi, əvvələr vizalı mələ vəriməlisə, indi vaksin tələb etmədən belə vizal rejimini bərqələdir və sərədlər açıldı. Azərbaycanda vuru sərədlərin bağlı qalmasının, sırf pandemi ilə alla qəsin, birbaşa alla qəsin olduğuna açıq, eçkim artıq inanmıyor. Burada müxtəlif verisiya var sərəsləndirlir, o cümlədən iqtisadiyatı olan ziyanda müzakirə olmam məsələlərdən biridir. Ən azından quru sərədlərin açıq olması, sərədlərin ticareti cəlmandıran əsas amirlərdən biridir. Canıbda, İranlığa, Şimada, Rusya ilə qərbdə isə Gürtüslamı sərədlərin açıq olması, və yaxud da Nafçımalı-Türkə sərədlərin açıq olması, sərədlətin ticareti cəlməsə anlayırdır. Çiçik biznes kimi bundan istifadə edirdirər. Və bunun Azərpacan ökümətdir və gömrük bir orda onları qarşısına olmaya çalışırdı. Halbuki qarşısına olmaktan çox bunun maravarını idara olmasına gönəlmərdir. Kimsə, kiçiksir ticaretlə məşğul olması isə Allah yarşı, bunun qarşısına olmaktan sonra şərəd yaratılmalıdır. Ki, məsələn, Vövün açısının verikisinin de ödəsin, Qırda ticaretlə də məşğul olsun. Sərədlətin ticaret, dünyada hən çox yalmır ticaretlə övlərinə biridir. Burada ziyan dair, həm həriyə ziyan dair, həm kiçik bizneslə məşğul olan insanlara ziyan dair. Turizmə böyü ziyan dair. Çünki Azərpacan, qonşulu ülkələrdən, fərqli orakuru, sərədlərinin bağlısaqlı isə, məsələn, Gürdistan'a gələn Avropa turistlərin bir çoxu şəxsən tanılıqlarında olub, sörpət elədiklərində olub. Onlar həmişə gəliriklər pandemiyadan öncə Gürdistan'a, zora elektron qayda da viza müracaq edirirlər və qurup şəxdirində Azərpacan'a da səhərlə edirirlər aftobuslarla. Yenidən Gürdistan'a qayda bordan uçuşlar daha ucuz olduğu üçün öz ölkələrini qaydırırlar. İndi bundan da məhrum olublar və Azərpacan kifayət qələr Avropadan gələn o varlı turist saydarımız səqnəkdən də məhrum olub, ən azından pandemiyadan öncə qələr əqəmlərə baxanda görüldik ki, ən az ilərcində bir yücminə yaxın bu tipli turist ölkəyə Gürdistan üzərindən səhər edirdi. Bu da iddiklərlə, iqtisad iddiklərlə nəticələn verir. Bundan başqa onun bir psoloji və hüqubi tərəfləri də var. Məsələn, Azərpacan da xarişlə yaşayan zordaşlarımız var, okuyanlar var, fələbələr var, onlar öz ölkəsində gəlmək istiyirlər və pandemi elə əla qəli səhərlərin qur səhərlərin bağlıs səxlanması uçuş qeymətlərin həddindən artıq bağlaşdırıb deyəm, amma həmin insanların ölkəyə gəlməsi çətinləşir. Buradaysa artıq kainstüksiyon qaydaların pozulmasını da dilə gətirmək lazımdır. Ədə mən elə gəlik Azərpacan da bir müracaq da hazırlanmalı kainstüksiyon məhqəməsində ki, bunu izah eləsin ki, apiratif qəl qəl kainstüksiyon orban deyil, qərarla yaradılmış nazirlər qaminetinin əzinində yaradılmış bir orbandır. Onun qərarı kainstüksiyon müddəvarına üstün olabilməz mümkün də deyilir bu vəcərdən. Azərpacan öz vətəndaşlar neheç olmasa ölkəyə gəlməlidir. Yəni kim səhvəttə gəlir səhərlə, öz vətəndaşılırsa, azərpacan vətəndaşılırsa onları gəlməldir. En azından məsələn, Türkiyədə 25.000 əyaxın tələbəmiz var. Onların yay təyətinin də ülkəyə gəlməsi məsələsi var idi. Çox ciddi problemləri də özləşində. İndi təkələ Türkiyə universitetlərin də ilə nə görə 4.000 əyaxın yeni qəbul olanlar var. Onların Türkiyə gəlməsi, orda yerləşməsi, və də eləri ilə bir yə çoxları gəlmə edirlər ki, çoxları 17-18-yax küşaqları, onların yerləşdirilməsində vax və imkanları lazımdır. İki nəfər, həm tələbənin, həm valideynlərdən birinin Türkiyəyi havali nəqriyyat ilə gətməsi, oradan valideynin qəriqə ayıqması, artır bələ 1000 mağartdan yoxarı xərçlələ veririk. Və nəzərə aslısı ki, azaldansın? Bəli ancaq da reislərin sayıda azdır. Bu da hava şirkətini gündəmə gətirir. Çoxlarının fikirlərinə görə azalın insa arçılığı, butanın insa arçılığı, buru sərədlərin açılmasına mağamlı olana amir edirik. Çünki bir qeymətlər bələdir, kədaba çoxdur. Bugün, məsələn, Gürcistan'a bilət tapma mümkün deyil Augusta inə artır. Augustın sonundan ancaq bilət, saçları açılır. Yəni, bu onu göstərir ki, bələ bir iptimal var ki, buru sərədlərin bağlıq almasından ən çox qazana insa arçı olan azal bir şirkətidir. Amma burda da bir quruğunsuz but var. Zətən, buru sərədlərin açıq olanında belə azalın təyərələrə bir boş gedir, boş qayıtmırdır. Mən dəfələrlə istifadələnmişə, pandemiya dən ancaq özüm istifadələnmişə mən Gürcistan'a, Mürtürkəyə gələrkə təyərələr dolu gedir, dolu qayıtdırdır. Düzdü, qeymətlər daha uçusuydu. Amma, qeymətlərində bağlı olmasının sərədlərindən biri tək insa arçılığı deyil. İnsaf namna onda deyək ki, nəftin qeymətlərinin bağalaşması, abi ökürəsinin də qeymətlərinini qaldırır. Bir çabab ölkələrdə bilet qeymətlərinin də zaten fərq var. Sədəcə azal insa arçı olduğuna görə daha yüksək qeymətləri diktidir. Amma azal dövlət şirkətidir. Münionlar da dövlətdən dətat sağlı. Əgər dövlət şirkətinin qazandırmaq istəyirdik, səhzələrin dövləti. Pandemiya də ən çox dətat sağlan şirkətilə azal oldu. Mümunikdə təxirbən 200 milyon manaptan yıqarı, dətat sağ ol son iki ildə. Yəni, bir tək azalın qazancı ilə də izah etmək mümkün deyik. Ona görə də azəbizə o nöksumətinin bir bildiyi varsa, ansısa bir məlumatları varsa, ansısa çəkincələrə varsa, istənilən halda bunu vətəndaşlarla bölüşməlidir. Bəlkə də çox şeyi deyə bilmirlərsə, çolmuz üç dörtünü şəkildə bəzi məsələlərə aydın umut qətirmədir. Bölgədəki problemlərləmi bağlıdır. Ermenistanlı gədən problemlərləmi bağlıdır. Rusya'nın müarbəsi iləmi bağlıdır. İran'daki vəziyyətləmi bağlıdır. Nəyinəsə bağlıdırsa, bu, Rusya hərlərin bağlı olmasının bir müddəti ilə bağlı bir abla-batan açıklama vəlməlidir. Məsələn, bir nə çaydan sonra açılacaq mələyən problemlər var. Bəlməkdən sə bağlamışıq düzələ bir şey, principi ilə yanaşılırlar. Bu da insanlar kərəfindən kifayət qədər anlaşılıq ve aşılamır. Və insanlar da sualları yaradır. Nətbələm, ölkənin qurus hərləmin bağlı olması ərzad qeymətlərlə mənə dərizə təsir edib? Ərzad qeymətləri böyük bir trenddir. Dünyada da bir trenddir. Ölçədə də çox ciddi bir problemdir. Ərzad indəksi dünyada 40 faizdən çox yüksəli son iki. Yəni, bu muharbə ilə də laqəlidir. Bundan öncəki pandemiyanın səf yürürlürməsi ilə laqəlidir. Metadünya ölçələri pandemiyelə mübarzədə attıqlara bunlarla sinifdə qaldırlar. Sərhələlərin bağlı olması, laqistikanın axtısıması. Ərzad qeymətləri çox fağlaşdırdı. Və dünyada pandemiyanın çox zayi idarelətlərinə cəddiyələrdir. Bunun üzəlmər Rusya'nın işhalsılır siyasəti də gəldi. Ukrayna etəcavüz də gəldi. Ərzad qeymətləri kifayət qədə yüksəldir. Yəni, bugün Azar-ı Bacan'da Ərzad qeymətləri yüksəlməsi dünyadakı gedən trendləyə laqəlidir. Həm də itxal infilət səsiridir. Amma Azar-ı Bacan qəkməti də bir cevap verməldik. Yə biz bu qələr aslı yıq, qarişdə. Yə biz Ərzad təhrikəsliyi biz bu qələr ərzində təmin edə bilməm ki. Əkumət rəqəmlərlər ləxs etmək. Ələk sətmək, oynamakı necə diyələr səri. Və əni, rəsma çıxama varə görə bizdə 50 faiz güya biz özümüz özümüzü Ərzadla təmin edirik. 50 faiz qarişdən alırı. Bu da yanmışdır. Doğulu statistika deyilir. Çünki Azar-ı Bacan şirkətlərinin bazarə çıqqaqdığı məsurların tamamını biz yerli steysal kimi qələr edirik. Yəmə onun tamamının böyük bir isəsi qarişdən gəlir. Məsələn, biz bu qədər şəkər tozu steysal eləmdirik. Amma yerli şirkətləri şəkər tozunu bazarə çıxardan necə alır? Qarişdən alınır. 1 kilo olur, 2 kilo olur, məblin 5 kilo olur qablaşdırılır. Bazarə çıxardır və adı yerli steysalın alalı qablaşdırılır. Bəl qablaşdırılır. Bu çayada aittir, süd məsurların aittir. Bir çox sahələri aittir ki, biz qablaşdırılmayla məşquulur. Bu yerli steysal deyil. Ona görə də qarişdə qeymət artanda yerli steysalı adı altında bazarə çıxan məksulların bilə qeymətleri yüksəldir və ərzad əmkuliyyət səsartır. Amma sələrdələrin alçab olsaydı bu rəsələrdə, ən azından sələt yana bölgələrdə ərzad qeymətlərinin tənzinləməsində məyən pasif roli oynuyordur. Mən demirəm ki, qeymətləri ucuzlaşardır. Çünki həcm olaraq sərhəd yana ticaret, o qədər böyük həcmə malik deyik ki, ölkə qeymətlərinə təsir göstərsin. Amma ən azından o bölgədə, o rəyamlarda, ərzadın qeymətində məyən tənzinləmə, məyən qeymətlərin aşaq uçməsinin şahidə olardır. Azərbaycan qeymətii həmişə son aylar hər dəfə qeymət artımını itxal inflaksasıyla izah etməyə çalışır və xaricdə gedən proseslərin rüzərini artır. Əsində, həkçumətin ələndə çox ciddi alətləri var ki, ölkədəki qeymət artımını tənzinləsin. Hətta aşağı sağ olsun. Bunlardan biri də bizim partiyanın bu yaxanlarda təklifələdiyi bir təklifdir ki, əlavə dəyər verik isə ərzad və dərmalardan yığışdırılmalıdır. 18 faizdən iki faizdə sağılmalıdır. İki faizdə niye təklif edirik? Çünki həcmətdir ki, əlavə dəyər verik isə hesab atılıqın aparılması üçün vacibdir. Ölkə nə qədəri, mal qədəri nə qədə satılır? Bu, əlavə dəyər verik isə vasitəsi ilə bir hesab atılıq aparılılab yaxşı. Həsab atılıq üçün 18 faizdə ihtiyacı yok ki, elə iki faizd qəsəkdir. Həsab atılıqın çısaqlamak şərtdir. 18 faizd əlavə dəyər verik isini iki faizdə salsak, 16 faizdik çıx ciddi bir ərzad qeymətlərin də və dəriman preparaklarını qeymətində ucuzlaşma və yaxud da qeymətlərinin sabitəşməsini görə bilirik. Niyə görə biz bunu iqdirə edirik? Çünki Azarabacaında əhalinin 80 faizdən yubarsır, gündərin pazarlıqlarını şəvəkə marketlərdən edirlər. Şəvəkə marketlərin hamısı əlavə dəyər verikisi ödəkisi dilər. Yəni, biz bugün 50 manadlıq bir alış verikədir isə, 90 manad üzərinə əlavə dəyər verikisi gəlir bəq. Biz kassa da ödəyərdən, artıq əli 90 manad ödəmək məcquriyyətində qaldırıq. Halbuki bunu iki faizdə salsak biz 51 manad ödəyə bilərik. Yəni, mən kisara qəmlərlə dənşıran ki, izləyəclərimiz çin də maraq olsun. Yəni, biz 8 manad, hət 50 manadlıq alış veriştək qənait etmiş olaraq ki, biz bu qənait etdiyimiz məhsullarda artıq insanları komunat ilmətlərinə, digər dərdərinə necələyələr xəcdərdədir. O cümlələn, dəramanda da eyni məsələdir. Dəramanda da 18 faizdə lafa dəyər verikisi satışda var. Niyyə olmalıdır? Azərbaycanda bu istəhsalı yoxdursa, ərzad çatışmırsa, yəni, yerlə istəhsal azdırsa, dəraman istəhsalı mümumiyyətlə yoxdursa və lafa dəyər verikisini saklamanın nə özumu var? Və əsaflama varmıza görə, dəraman və ərzad məsullarına nə lafa dəyər verikisini 18 faizdə 2 faizdə sağlasa, ölkəb üccəsi cəmi bir onda 5 milyar manad tül az qəlb, az yıhablər. Bu da problemi deyir, çünki ölkəb üccəsində proficid var. Nefdin qeymətinin çox yüksə yolması, ölkəb üccəsində 4 milyar manada yaxın proficid yaradır, yəni artıqlıq yaradır. Dəməl, bir tam onda 5 milyarda yaxın vəs. daqil olmasa, üccəye uyuş olmayacaq. Həm də ümumiyyət də bu qədər vəsayətin azalması da olmayacaq. Nəyi görə, qeyir ərzad məsullarında lafa dəyər verikisi qalacaq və insanlar ərzadda qenayet ettiklərinə, özlərinə ayakabı, palpaltar, nə bilim, teknika aldıqca əlaba dəyər verikisini zətən öləcək. Yəni, burada üccədə çox ciddi ziyan görməcək. Yəni, bu təklifi biz 2 əftədən çoxdur səskəndirmişik. Həsif ki, rəsmi quruluları Azabcana hökumətinin nümayəndələrə bununla bağlıcıq rətçilama veribdiklə, bizindir, Parisi həsi əsiyasını gözləyir ki, təlfildədir parlament, parlament nümayəndəni sərəfindən paisdə rəsmi olaraq bu təklifi parlamentədə də təqdim eləyəcik. Yəni, Azabcana hökumətinin ərin də alətlər var ki, o alətlərdən sitifadə edərək, ölkədə ki, qeymət artımının, ərzad qeymətini artımının bir arsına alabiliriz. Ulaçın Azabcana hökumətinin təmsidçiləri verilir ki, ərzad qeymətinin artımıyla, maaşları da bir nəcə dəxvə qalha bir nüfarəs, o ufas qalha. Yəni, bu açfamlar necə, ağla, bətəlmə? Azərbaycanda real qədir artımı yoxdur. Nominal artım var, bəli. Maaşlar və təqəridlər, ümumiyyətlə, sosial mavinatlarda nominal artım var. Əstimdə, dünyada nominal artımın anlayışı getdikçə, arqaqlanı keçib və beynətləri artımın, təşkilatlarında, tövəsiyyələrin də real qədir artımının hesablanmasını daha uygun sayılırlar. Azərbaycanda real artım yoxdur. Niyə yoxdur? Çünki, Azərbaycanda rəhzəmi infilətcə 13 faizdir. 10-13 da 90 faizdir. Amma bu, rəhzəmi rəhzəmi rəhzəsi 20 faizdir. Bu da rəhzəmi rəhzəmi rəhzəmi rəhzəmi rəhzəmi. Amma normalda hesapmalar doğru dürüst indikatorlarla aparılsa, Azərbaycanda ərzəmi infilətcəsik elin əvvəlinən ən azıq 45 faiz göstərərdir. Infilətse isə artıq 20 faizi keçmiş olardı, mumum, infilətcə rəhzəmi rəhzəmi rəhzəmi. Azərbaycanda nominal qədir artımın əqədə oluq, böyükçə özürə, son rəhzəmi rəhzəmi rəhzəmi, 10-13, 8 faizdir. Bu nə deməktir? Bu o deməktir ki, insanların real gəlirləri nə inki artmıyım? Hətta azal, çünki nominal gəlirləri artımı ilə real gəlirləri artımı necə hesaqlanır? Naminal artımdan infilət sənin təhsilərdə çıxılır. Yerdə bəlam vəsa et, sənin real gəlirləri artımı sahədir. Bizdə o vəsa et qalın. Bizdə infilət soqa də gücünüdür ki, nominal artımı o qarası desə yeyi bitirir. Ona görə də, hökumətin dediklərin də meyən hə qəqəqət pahivar, yəni nominal artı marşı var, amma real gəlirləri azal. Nəfəm, yiçində mən bir soqa ilə mesirinin bir qəlirləri turiqdir. Tövbət kömür komitəsindən, nəkləm indisustununun rektorundan cətməsi kömür komitəsindən həmas bir dəşikləri biz verirməm? Mən ümumiyyətlə qavrular və hər şeyi həllədir principinə, inanmayalım. Bu stalinə principidir. Stalinə müşələ deyir ki, qavrular və hər şeyi həllədir. Mən dünya görüşündə məsələlərin həllək sistemini hansı olur. Sistemin işləmə qaydalarına hansı olur. Əgər, indiki keçmiş rəhbərliyi yerinə yeni rəhbərliyi gəlir, eyni sistemlə, eyni yanaşmələ, eyni təfəkkürlə çalışacaqsa, təlikəkə içində dəyişməlir. Bizim gözləntimiz ondan ibarəktir ki, kömrüyün ayrıca bir burunç biləb olunması lazımdır. Və bunun nazirliklərdən birini istəyir, maliyyə nazirliyinin, sirikçaliyyət nazirliyinin, fərq etməzdir. Bəriçət nazirliyi təcəbəsir. Bəl, bir iləşdirilməri və orada bir vergi xidməti departament kimi faaliyyət göstərməlidir. Və bundan başqa kömrüyük xidmətinin fəlsəfəsi dəyişməlidir. Nədə əsrələ düşünülür ki, kömrük komitəsil işçiləri də öcumətlə də düşünülür ki, kömrük pul yılan qurum, kömrük pul yılan qurum deyip bazarın tənzimləri kisi qurumudur. Dünya tarifədə buna sububdur. Yəni, ansı ölkələrdə ki, kömrük komitəsi bu fəlsəfə ilə işləyir, onların eynirlər, daqili bazarı qurumaq üçün, daqili istəhsalı olan məhsulların, kömrük rüsumunu yufarı qaldıraraq, ona ciddi nəzərlət edirlər, hansı məhsulların kisi yəni istəhsalı yoxdur, orada rüsunlara şarq sağlı, ölkə bazarında bolu yaratmaqla qeymətlər aşaq çəkirlər. Bizdə kömrük komitəsil işçiləri keçmişləri, hər ay bir tweet atırdı ki, biz 70 milyon, 80 milyon, 100 milyon artıq pul yılmışı nəzərlə tutulanına, sanki bir kalkos sərdirinin pambıq yılın kimi bəyanatlarına bənzidir. Elə deyim, kömrükdə vəlgidə ödənlən hər artıq pul bizim cibimizdən çıxır. Çünki heç bir iş adam, vəlgidə və kömrükdə ödədiyi pul cibindən ödərmir. Nə qədər xərcəşkürsə, sattığı məhsulun üzərini gəlir, və nə nəticə itibariyələ də kömrükdə nə vaq, bütcə yığılmalar artmalıyı deməndiklə, bizim xarici ticaret dövriyəmiz artsa idi. Müzə ölkədən daha çox ölkəyə, itxalələsə idi, daha çox malqətəsə idi. Bakırsan ki, rəqəmlərdə ciddi dəyi şeydir, yoxdur. Yəni, artım yoxdur. Və deməni, yoxdursa, beləcdir ki, iki şeyə görək verik, kömrükdir bunlar artıq. Bir, özlərdə deyirlər, ağarımı artıq, yəni, rəsimləştirimi artıq. Öndürə, onda da sual yaranı ki, bundan ev, əvvəl yəyim az idi. Deməni, qarubcə var idi. Çimlərin cəzəlandırılı və səmin dövrərdə. İkinci vəsələdə olur ki, biz rəsimləşdirməni yaxşılaşdıraraq, ölkə bilcəsində vəsələtləri daha artıq təmini olmasını şərət yaratmışıq. Aqa yenətə şəhərəm, həmin vəsələt 100 milyon artıq ödəndir isə, deməni, artısa qeymətlərdə 100 milyon artıq olur. Çünki son o dəyiçsi, beləkinin də, kömrünün də son o dəyiçsi Azar hocam əfəndə aşılır. Dünyanın əri yenə dədə belədir. Ona görə də mən şəxslərin dəyiçməsinin bir ciddi dəyişiliyə səbəb olacağını düşünmürəm. Əgər sistem dəyişəcək isə, idar etməni fəlsəfəsi dəyişəcək isə, o zaman gömrün komitəsində də müslət dəyişirlərin şəhərdə olabilək.