 Sağım deyirli dinləyicilər, bir-birindən maraqlı yazların səstəndiyi yazın çoxuya bir vərilişi efirdədir. Soq istərdik ki, siz bizim vərilişləri diqqət dəsaqlıya səstəndən yazları müzakirə vərət səvrəsiniz. Vərilişlərimizin müddətinin yazlara qələ bəyəzən qısa, bəyəzən biraz uzun olması həysab edirik ki, sizin üçün yorucu deyil. Bu yazları dinləyin və dinlədin. Ötən buraq xoşumuzda sizə, Bertolt Brechtin həqiqəti yazmağın 5 sətinli yazlı yazsının bir listəsini təqdim etmişdir. Bu gün sizə həmin yazının ardını ixtisarla təqdim edirik, yazını dilimizə Ruslan kösərli tərzəmi edib. Üçüncüsü, həqiqəti dövü silahını səvriməyə vəzarlı. Söhbət insan fəlaçətlərinə yol açan təzahürlərdən qedirsə, yaylan fikirlərin praktik əmiyyət olmalıdır. Yazırlar ki, dəspatizm barbarlıldan doğdur, onun kökünü kəsmək üçün əxlaqi təkimiləşmə və azıbdir. Buna isə yalnız malifləmə yol ilə nə aylı olmalı mümkündür. Bütün bunlar ümumi sözlərdir, onlar özündə hez bir konkret hərəkət təlimatı əksətdirmir. Mahiyyət etibari ilə havaya deyilmiş sözlərdir. Aydınlanmanın bir çox belalardan, xüsusən zəhalətdən kurtuluşun əsas yolu olması barətə 100 illərdir yazılır. Lakin idare olunan kökulələrin aydınlanmasına bütün mümkün vasitələrlə mâni olam, dəspatik, barbar rejimlərə qarşı nəzə mübarzə aparmalı? Aydınlığı abam kökulələr isərsində nəzə sızdırmalı? Bax bu barətə onların təsəbbiri sanki yoxdur, yə də bunu gerisəkdən arzu etmelirlər. Onların mühaikimələri səbəb zənzərinin yalnız bir kisim həliqələrinə məhsidir. Və bunu da aparacı bürvələrinin söybü təbiyi labüt barbar mahiyətilə izah edirlər. Belə mühaikimələr mühim həyigətlərin üzərini duman kimi sökərək, gerisəkdə olanları gizlədir. Amma diqqətli bir baxış çifayətdir ki, dumanlıqın arxasında gizlənən insanları, fəlaçətin əsə səbəpçərləri görəbəsən. Bizim dövrümüzdə insan talilərini həllədən yalnız yüksək mənsib sahib olan insanlardır, barbarlığı törədən donlardır. Əhalın aydınlanmasının qarşısını almaqla beyinlərə təhsil yerinə cəhalət yeritməklə onlar həm xalqı, həm də son nəticə də özlərini çıxılmaz vəcətə sağlıqlar. İnsan olduğunu dərk edən sözünü çəkimmədən deyən insanları təqib etməklə onlar dünyaya bitərək günün qarşısına manaya çevrilirlər. Bu, sayın qarşısını bən də tamam kəsmək cəhdini bənzəyir. Möyyən zaman ərzində başarılı olabilərlər. O zamana qədər ki, qarşısını kəstikləri çəşişəyib dəriaya dönecək, qurulmuş bənləri özləri qarşıq süprivaparəzəldir. Çay get stizdənzə qovuşacaq, bən qurmaqla prosesi sadəcə ləng edə bilərlər. Eynən xalqların tərəqlisində yalnız bir müddət dəngətmək mücündür. Bununla despotlar həm xalqı dünyaya bitərək edən cəlis alır, həm də özgələcəyini sual altına qoyurlar. Bir tamayr daha var. Çox yazlardır biz mühüm həyqətlərin deyildə ikinci dələcəl nəstələrin təsirini şahid olurum. Bunlar yuharda göstərlən yalış, yastul misalı kimi əməli işə yaramayan tərəmpərəndir. Onlar göstərməlirlər ki, bir çox fəlaçətlər məz istəsəl vasitələrini insara almış qüvvələrin doyumsuz ambisyalar uzbatından meydana gəlir. Bundan həyatı baxasını ziyan çəkənlərisə yüz minlərlə sadə insanlar olur. Susən, dəspatik barbar rejimləri barada yazanlar, kəsmişdən qalma hazır və yanlış mühaciməvərdən əlçəkməli, barbarlığa yol açan səhəbləri çözməyət çalışmağıqdırlar ki, ortaya qoyurulan fikirlər sayəsində buzur qeyri insanı rejimlərə qarşı mübarizə parma mümcün olsun. Adətən, dəspatik rejimlər barada bəhana kimi qətirilən hər bir xalq öz hakimətlə laikdir. Kimi mühacimələr, dəspatik rejimləri haqq qazandırmaktan, mübariz insanlar ruhdan salmaktan başqa həc nəyə yaramır. Ona görə də bu çöhnə əyiyyəmdən qalan barbarların işinə yarayan fikirləri bir dəfəlik silmək lazımdır. Nördüncüsü Həgiyyətin faydə verəcəy publikanı düzgün səsmək qabiliyəti. Üzullər boyunca Mətbət bazarında bəlqara olmuş algı sadqadətlər ona gətirip sarmışdır ki, fikir sahibləri öz yazılarına göstərməl olduqları qayıxını tamam etirmişlər. Yalısı və publicistlər belə bir qənaatə gənmişlər ki, dünyayla təmas qurmaq onların deyil, sfariclərin başrə doktorların və ya Mətbun Nəşir sahiblərinin qayıxısıdır. Mənim işimdəməkdir, kimin qulağı varsa eşləcək, bir çoxları məhsbərə düşünür. Həqiqətdə isə onun dediklərinə yalnız o adamlar eşlidirlər ki, ona görü ödəneş etməyə hazırdırlar. Belə yazılar onların mənafələrini uyğundur. Onların fikirlərə lazım olunqoxu zükləsində hez də gedib satmır. Bəyəz adamlara satırsa da onlar hansısa müddə sonra belə yazlara daha məhəl də qoymurlar. Həqiqəti müvafiq publikaya hədəfləmədən ümumiyyət yazma kəsəllə deyil. Həqiqət o insanları hədəfal mağılır ki, onlar bundan faydalanına əməli işdə tətbiq edə bilərlər. Yazısı da, okuzu da həqiqəti idrəkünə eyni yollacəlır. Çünki həqiqətin məzrası ecanədir. Həqiqəti deyərkən, ya dinlərkən, konkret məqsət izlənilməlidir. Biz yazısılar üzün vazib odur ki, həqiqəti kimlərə deyirik, onu kimlərdən eşilirik. Dözülməz rejimlər barədə həqiqətlər o adamlara ünvandanmalıdır ki, müəzud rejim məz onlar üzün dözülməzdir. Eyni zamanda onlara dinləməlisən, bir çox həqiqətlər məz belə üzə çıxarılır. Həqiqəti nədəfi təkcə müəyyən əqiqəti olan adamlar deyil, həbələ o adamlar olmalıdır ki, onların əqiqəsi yaşatıqları həyat şəraətlər aslı olaraq dəyişə bilir. Okuzuların əqiqəsi dəyişməz olaraq qalmır. İnsanlar şəraətlər nəsə olaraq dəyişirlər, hətta zərlərlər də sizə qulasa zərlər. Əcət onlara daha əvvər cimi yaxşı maş verilmirsə, va onlar peşələrinin gələdəkdə öz başlarına belə olacağını düşünməyə başlamışlarsa, qavari kəndirləri həmişə zora ki, cəvirləşinə rehin olmuşdular. Lakin onların müharibədən canı doyumuş övralları zəhbədən cəri dönük, öz doğuma çəndəlində yer tapabilmədikdə, onları cəvirlişin zərrurluyunu inandırmaq elə də çətin olmadı. Nəzəri almak lazımdır ki, dəspatik rejimlər varlı və orta təbəqənin tam təhsil altına almaqa çalışmaqla, bir tərəbdən onların varılamasına şəra etyəradır, bir yər tərəbdən əldi etdikləri səribəti, hər an itirmək qoruxu altında onları öz məksələtləri üçün istifadə edir. Buna görə də həmin təbəqəvərə çağırışlar etmək çox faq nətizəsiz qalır. O orta təbəqə ölkədə baş verən haqsızlıqlardan olabilsin nə rahatlı keçirir, buzür rejimlərin sonu görünmə deyindən keləcək üçün təminətlərinin olmadığıqlarının başa düşürlər, amma onlar qoruxu içindədir. Bir kəlmə yangıştanışıq onları faadizə ilə tətid edir. Buna görə də onlar vəziyyətin hələlik dəyişməz qalmasını daha çox mara göstərirlər. Yekul nətizə itibari ilə əhalinin az qisminin çoxluğa qarşı alət kimi istifadə olunduğu bir sistem formu aşır. Həyqəti yazan lazımı tonutmağı bəzərmə oldur. Adətən, həyqətləri üzünlü və mərhəməli tonla yazırlar. Okuziyyəli görünür ki, onları yazanı da bir qarışqanı da qəstən taptalamayacaq qədər insaf sahibidir. Belə yazları okuyanlar daha dərinbət biliniyə qapılır. Bu tip yazarlar çox cuman düşmən deyirlər lakin onların silahtaş olmadığıqlarda aşıçardır. Həyqət çılgın, dövşən olmalı yenilməz görünməlidir. Yalan buludlarını parça parça edən şimşək kimi çaxmalıdır. Onları dinləyənbəya okuyan adamlara ruh, ümud əzımkarlıq aşlamalıdır. Həyqət təkcə yalan deyil, yalan danışanlar da darmadağın etməlidir. Həyqət həm də zərbelici olmalıdır. Dillərə düşməli, kitab qəzid okumayan adamların da qapsın, dövməlidir. Volter müfumatə qarşı məz belə mübarzə parırdı. Onun xırdı həcimli, maraqlı nəzin və nəsrəsərləri dillərdə dolaşırdı. Beləli işlə, gəlirik, vaadzi məsələyə. Beşincisi, həyqəti yayımaqa cərək olan ustalıq. Həyqət yazarı öz zə saratilə fəxrəddir. Həyqəti dərk etmək nəaliyyəti onu məsud edin. O bəlçədə həyqəti dövüş silahını çevirmək üçün çəkti əziyyətlən bezib və öz zəhmətinin bəhrəsini görmək üçün maraqları uğrunda mübarizə pardığı adamların bu silaqdan nə vaxt istifad edəcəyini səbilsizliklə gözləyir. Məsələn, öz məqsədə nə ail olmaqcun kanfutsi və təmpərbəllik təqivmində dəşəkliklər etmiş, tarixi halisələrin təsvirində vəzi sözləri əvvəzləmişdir. O yerdə ki, deyilirdi, öz məqsədə nə ail olmaqcun kanfutsi və təmpərbəllik təqivmində dəşəkliklər etmiş, tarixi halisələrin təsvirində vəzi sözləri əvvəzləmişdir. O yerdə ki, deyilirdi, həkimdar kum, filosof fanı fikirlər nə görə ədəm etdirmişdir. Kanfutsi burada ədəm etdirmişdir sözlün əvvəzlə, öldürtmüşdür yazırdı. O yerdə ki, halisəsə tiranın giyamsılar tərəfindən öldürülməsindən danışılırdı. Burada öldürmüşlər sözünü ədəm edilmişlər sözləri əvvəz edirdi. Bununla kanfutsi tarixin yeni doğru idrəkini yol açırdı. Sözlər şuarların düzgün səcilməsinin mühüm əhəmiyyəti var. Müxtəlif istimai prosesləri təsil etmək üçün hakim təbəqələr mistik qabıqa bürünmüş, cərisəkliyi düzgün əks etdirməyən yaxud yanlış özlərinə sərfəli mənalandırılan sözlərə üstünlük verirlər. Belə konstruksiyalar dağıtmaq həyqət yazarlarının borcudur. Sözlər təfəkür asosasiyalarının açarlarıdır. Yanlışa da doğruyada rəvac verən sözlərdir. Kanfutsi işməti tarıhtakı təhriqlərin ardın qaldırılması. Günümüzdə də bütünlüklə kəsərlədir. Bunu bir insə misallə təstil edə bilərək. Zülmədləni insanların mənafəyindən bəhs edərkən, Qalgəvəz nə? Əhali yazmalı. Qalg, Qalgın iradesi, Qalgın mənafələri kimi ifadələr hakim təbəqələr üçün manipulyasiya vasitəsidir. Qalg anlayışı özündə müəyyəm vahidliyi, mənafə ümumliliyi nəzərə tutur. Bu anlayış qərisəklikdə ziddiyət yaşayan kategoriyara mücətət ümumiyyət qətirməklə təzadları örtbastır edir. Nöxtəli fər ağzilərdə məssunlaşmış insanlar fərqli və çox vaxtda dəban-dəbana zid mənafəd aşırcısı olurlar. Bu bir həyqətdir və bu həyqəti dilə gətirmək yasqdır. Hax sözü hakim və əzdən təbəqələri ümumiləşdirir. Kimin kimi olmasını qaranlıqda sağlayır. Hax həkim təbəqədən olan birisi məndə bu xalqını yolladıyam. Demək lə gerisək sərhədləri silməyə çalışır. Halbuki o, əsarətdən əzlən çoxluğa deyil. Zülümkar azlığı aətdir. Torpa qəvəzini torpaq mükləri yazmalıq. Öz yazılığında torpağı, əkin sahələrinin səklərini, onların ətrini vəsfədən adamlar, varlıların arzuladığı dilləd anışmış olurlar. Onların hakimətini duyar duymaz, xidmət göstərirlər. Halbuki yoxsulların rifahı torpaqın bərəkətindən, əkinsinin torpaq olan səvqisindən, əmək səvəriliyindən də daha çox, məhsulun bazar qeymətindən və zəhmətə görə vədənlən məblədən aslıdır. Millərlə insan çöton arxasında, sexlərdə, zabodlarda tətdəkməkdə içən, bir ucadan bir jalarda onların əmininətçələrləri laqverədir. Bir jalarda qara torpağın, neftin, mazutunu yi, həsi numaraqlandırmır. İqətin gerzəküzü olan torpaq mühləri sözünən istifadə edin. O yerdə ki, zulüm üçün mü sürür. Orada intizam deyil, itaət sözünən istifadə olunmalıdır. Intizam sözü aldırıcıdır. O, zulümkarı görünməzsaqlayır, hüquqla tələb olunan ümumi mənafəyə xidmət edən, nəcib zərurət təsir bağışlayır. Halbuki belə deyil. Konkret sümrələrin mənafələrindən bəhs edərkən, halbuki şərəfi deyil. Şərəfi insana şəxsiyyətə kenardan verilən qeymətdir. Ləyəqət isə insanın öz gözündə özünə verdiyi dəyərdir. Halbuki şərəfi nücərət ümum iləşməyə səhəb olur. Bu anlayış altında ayrıca insan itirilir. Ayrıca insan bu anlayışda özünü görə bilmir. Halbuki halbuki şərəfi ayrıca fərdlərin ləyəqətindən başlayır. Şəxsiyyətlərin ləyəqəti tapdının yerdə halbuki şərəfi olabilməz. Zonatan Sivift öz pamfretləmdən birində təklif edir ki, yoxsulların uşaqlarını öldürib doğramak, ətini tuzluyub çövədərə yığmaq və satışa çıxarmak lazımdır. Bununla həm yoxsulluqun qarısını bir dəfəli çalmaq, həm də ölkənin çəfətdirmək olar. O, bu işdən gələcək mənfəti dəyəqlikləyə hesablar və tövsi edir ki, təklifi mütləq həyatə keçirmək lazımdır. Həc nəyə məhəl qoymadan, aydındır ki, burada sivift özünü bilərəkdən ahmaq yerini qoyub. Amma okuyanlar paşa düşürdü onun nə dədəmək istədiyini, yoxsull uşaqlarını lazımsız dövüşlərdə akarıb qırdırmaq, siviftin verdiği təklifdə olunan qətlüs olunan, nətizə itibari elə fəqlənmir. Sadece sivift yoxsulları acah edir ki, xəbəriniz olsun ölkəyə çağrəsiz azlıq üz versə, varlılar hətta sizin balalarınızı kəsib yəyəcək qədər əzlaftırlar. Əsarətə qarşı təbliqat hansı üstlubda aparılmasından aslı olmayaraq, zülmə məhəruz qalanların mübarizə formuları baxmından yararlıdır. Təbliqat, şuvurlara təsir göstərməyin əsas vasəsidir. Şuvurlarda müvafik uyanış qolmadan, hərəkat mümkün deyil. Ökümətlər insanları zülmə məhəruz qoyduqu bütün halları, xususi təbliqatla pərdələməyə, bunun əsində zülmə olmadığını, xalqın iradesini uygun olduğunu gələcək nəsindəri qarşısında borcu olduğunu və s. öyumləməklə gençlək niyyətlərinə gizlətməyə çalışırlar. Despatizm yandaşları məzunlara faydə gətrən hər şeyi şərəfsizlik kimi lənətləyir. Ölkədə azlıq və səfaləti aradan qaldırmaq istəyirsən, deməli, şərəfsizsin. Ölkəni fəlaqətə sürüklədiyini zəndədirlər, deməli, şərəfsizdirlər. Yoxsullar gündəlik yeməyə belə çatmayan maaşı eitiraz edir. Ailəsinin qayıısına qalır, övlarlarının gələcəyi onları narahat edir, deməli, şərəfsizdirlər. Onların təbliqatında insanı kimi yaşamak isteyənlər üçün hazır damgalar var. Ailəsini çörekə parmaq isteyənlər qarunguludur. Zəhmət nə görə ədaulətli maaş isteyənlər yaramazdır. Həyatından bəzdirilmiş, gələcəyə ümüdünü itirmiş insanlar qorhaqdır. Zülümçarlara eitimat göstərməyən, onların saxta vədlərini inanmayanlar vətən xanidi. Hürerin ali niyyətlərini bəyənməyən, ona qarşı çıxanlar antemillin zürdür. O ölkələrdə ki, belə məhlublar hakimiyyətlədir. Orada ümviyyətə düşünmək şərəsizlik və xailik kimi dəyələndirlər. Orada insanlara düşünməyə yadır qadırlar. Düşünənləri isə təqib edirlər. Orada insanlarla qoyun sürüsü kimi davranırlar. Sürünün əti yunusüdü vərdiyi yeni nəsil üzərində müstesnə sahibli köyugu fürərə baş çobana məxsustur. Onun izrəzə vərdiyi yerlər dotlamalısan, ahura nə tökürsə ona da qanı olmalısan. Zıqdan çıxma kəttin yoxdur. Tızıqlara nəzarat edən hər am parçalamaga hazur olan bir sürüsü, çöpəkların vəzifəsi zaten budur. Sobanın iradəsini sadəqətləyə təkətirmək. Buna görə yallanmaq, sobanın sevimli köpəyi olmal. Hər cür qadaqa və təqiblərə rəqmən ən amansız rejimlər altında də həyqətləri yaymaq üçün imkanlar qalır. Tələbolunan, elə hallarda həmin imkanlardan düzücün istifadə etmək, bununla da dəsfotlara təqib üçün əsas verməməktir. Bunlar elə sağ hələrdir. Orada dəsfotlar fikir olmadan sadəcə ketinə bilməzlər. Məsələm, ölkənin gəlirləri müharibə hazırlığına və ya başqa gərəksiz laihələrə xəzlənirsə, də məli əhalinin rifahını gəlsəkdən yüsyətmək üçün daha azbəsa et qalır. Maaş artımı, giymət artımı ili uzlaşmır, yoxsullu qartır. Həmin laihələr barədə yazmalı. Kimsə yasallayabilmək? Həmin laihələr barədə yazmalı. Kimsə yasallayabilmək? Çünki dəsfotlar belə laihələrin ümum münli məxsələdlərdən irəli gəldiğini bəyan edirlər. Belə laihələr barədə yazmalı sadəcə qadağın edə bilməzlər. Çünki özözünü inkar demək olardı. İsrafçıl laihələr barədə yazmaqla mühim həyəqətləri ustalıqla bəyan etmək mümkündür. Xüsusən, həmin laihələrə aşırı pul sarifiyatı ona səhəb olur ki, sosial xəzləri ixtisar etmək məzubirətinə qalır. Əhali gəlidə razı oldukda gündaric ərzak, dərman, cəyin və başqa talabatları çeyfiyyətlik təmin etmək mümkünsürdəşir. Buna bəri bazarlar ucuz və çeyfiyyəsiz ərzak, dərman, cəyin və başqa istihlaç məsudlar elə doldurulur ki, əhali gəlidləri ucuz və çeyfiyyəsiz əksər hallarda da sağlamlıq üçün zərəli malları əldə etməyə yetərli olsun. Və əhalları israfçıl layxələrlə əlaqələndirmək və bunun dofonunda əsil həyqətləri bəyan etmək üçün imkanlar açılır. Əsas məsələ, yazını senzuradan filas etmək, onun yayılmasına yarazılacaq əncəllərdən yan kezmək, həyqətləri geniş kütlələrə çaktırmaktır. İnsanlar belə layxələrin iflası hafardığını, düşdükləri ağır maddi durumun məhz belə israfçılıq uzbatından başverdiyini yetəlincə dərk etmirlər. Avan insanların düşüncələri belədir ki, Əs problemlərin də daha çox özünü cünahlandırmaqə meyillidirlər. Başına qələn fəalacələrin qəzavikədər, bəxsizlik, gismət, talə, yaxud əvvəldən düz yol tutmuması, Əlil ilə Əzbaşını iş əsməsi kimi qəbul edirlər. Bunu bəli insanları anladırmalıdır ki, problemlərin səbəbi hansısa mistik təzahürlər yox, ölkədə inhisarsılıq uzbatından fırsətlərin qapanması, gəlirlərin inhisarsı bir qurupun əlində təməlçüzləşməsi, gützə gəlirlərinin israfçı layxələrə xəzlənməsidir. Espatik rejim yandaşların əsas vəzifələrinən biri ölkədə sabitiç olmasından qazanılmış uğurlardan danışmaq, bunu rəqəmlərlə ispatlamaya çalışmaktır. Rəqəmlər əksər harlarda saxlı olur və dəməli gəlçəkləyə səslənmır. Onların bəyan etdiyi rəqəmlər sistəsini asanıza ifşə etmək mümkündür. Bunun üçün iqsa dirimlərinən və ölkədəki reyal vəziyyətdən məlumatlı olmaq lazımdır. Rejim ideologlarının sabitli kimi qalama verdiyi vəziyyət əsində sabitlik deyil, durgunluyudur. Onlar rəqəm oyunları ilə kütləvi şura uyuşturucu təsir göstərmək hədəfləyirlər. Tırnağaransı inkişaf göstərizlərin ildən ilə yüksəldiyini göstərən rəqəmlər, əhali də gələzəkdə hər şeyin yaxşı olacaq barədə əsasız ümit aşlamaqa hesablanıb. Riyazı göstərizlər hətçinə ilə müqaisi olunmayan təsirq üzündədir. Sabasız adamlardır ya reyazətdən daha dəyi kəsnəin olmadığını bilirlər. Buna görə həyqət yazarlarının ümdə vəzifəsi, hökümmətin saxda göstərizlərini möhkəm dəlirlərlə, aşar riyazı üsullarla, haumu üçün başa düşülən sağdı hesablımı və müqaisilərlə ifşa etməkdir. Əhalinin saca cüzüg isminin çoxlu üzərində istismarını əsaslanan bütün dəspatik rejimlər ayaqda saxlamaqın başızı üsulu, həyatın bütün saharlarını əhat edin, dünya görüşünün mövcud olmasıdır. Adətən, cəharətə və ilimsizləyə dəyanan belə sistemlər qüsusi ideologiyalarla, yerli adətənələrlə dinin gücü ilə möhkəmləndirilir. Əzlən çütlələrin elimin naliyyətlərdən xəbərdə olması istismarçılar üçün tali üçlü təhrikə mənbəydir. Dəspatik rejimlər dünya və təhsildə bir araya sığmaz oldu unan, onlar dünya elminin inkişafını səhirsərinə sevilir, bununla öz ölkəsində sağaqin olan insanların dözün elimin qaqlarını bağlayırlar. Onlar dünya elmini əməli tövvə verilir. Bəzi tövvvələrisə, ayri aradanların fəda çarlalı sayasında olur. Vaxdiyilə dözünməz vəziyyət üzülünən ölkəsin təhikətmiş və xarizdə elimin naliyyətləri ilə məşhurlaşmış adamları dəspatik rejimlər arsıqsa öz ölkələrinin elimin tövvəsi kimitə bilədirdirlər. Amma çoxlar dağılına qətirmir ki, həmin adamlar vaxdiyilə ölkəin təhikətmiş olmasaydırlar, onlara hansayı qibət gözləyirdi. Əgər bir adam vaxdiyilə ölkədən baş ötürük qaçmış və bunun sayasında özünü realiz edip, dünyə eliminə tövhə verə bilmişdir isə bu, artıq qaçak düşülmüş cəmiyyətin deyil, sığınacaq olmuş cəmiyyətin naliyyətidir. Ölüm sürətlə inşaq edir, cəmiyyətdə ki, bütün təhəsatların genlənməsini, həyat tərzinin ona ilğunlaşmasını tələb edir. Dəyişişliklər, dəspatik rejimlər və xüsusən rejimin sayasında varlanmış istismarısı təbəqə etsin arzu olunan deyil. Onlar idare edlənlərin çor istəhlasi işimi qalmasında maraqılırlar. Köhnü qaydalar onları tamamilə qaniyodur. Qoyar şeyən azı millərizini dəyişməz qalsın. Daha yaxşı olar ki, yer öz o xaytrafın də rəkəti dayandırsın. Onda heçvat akşam və səhər olmaz. Dəməli, kimsə səhər ya akşam yəməli tələb etməz. Sütkədə bir dəfə yəmək, yoxsulların bəsidir. Onların fikirinize, əksər dəspatik rejimdə xalqarı əsarətdə saxlamal üçün onların bəlli yoxsulluq səviyyəsində qalmasında maraqlıdır. Və hələ qulluqsuz və digər çoxsallik kategoriya itsilərə ödərlənək aylıq maaşlar onların dolanışını güzlə satır. Məlumdur ki, normal, əməş haqqı olan da, insanlar aylıq xəzlərindən qənaat edərək əhtiyat doqlayırlar. Müəyyən əhtiyat norması o deməkdir ki, bu insanlar iştən qovulduqda və ya dözülməs tələblərə boyn əyməyərək iştən özü çıxdırda növbəti işşini tapanədək ən azından bir nisaya dolunmaq üçün əhtiyyata maalik olurlar. Belə bir əhtiyyat olmadıq da isə onlar qəttar şərtlər altında ışı dəvam etdirməyə məzbur qalırlar. Belə adamların işlərin yitirməsi özləri və aylələri üçün real azıq dəliçəsi yaradır. Buna görə əhali çoxluğun təşkil edən yoxsul insanlar işlərinini yitirməmək üçün hərcür əzara təqatlaşırlar. Zəmiyyətlərin aylınlanması baxımından aşılmalı olan ölün səd var. Despotik rejimlər xalqın bu səddə aşmasına imkan vermirlər. Səddə aşmaq üçün insanları dünyanın dəyişən olmasına hər şeyin o cümlədən adət ənələrin əxlaqın yeniləşməyə məhçum olduğunu inandırmaqla başlama alır. Onlar anlama alır ki, bu cün qarşısında özləri güçsüz həzab ettir rejimdə ətstəyəmşə güzlə olmayacallar. Bu cünün qalibi sabahın məhlubudur. Zaman, istənlən tiraniyanın cüzəlütkədir. Bu həyqəti utqalı kato 2000 iləbə söylərmişdir. Əsəzlər boyunca insanların şuurunda köks almış nəsildən nəsli otulən yalanlara yalnız ustalıqla, dənılmaz faqlarla inkarı mümkün olmayan aydınməndiklə qalib cəlmək olar.