 Hoofstuk 1 van Max Havelaag door Multatuli. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoort het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Opdracht in het Frans, gelezen door Eswe. De voetnoten zijn die van Multatuli zelf uit 1881 en zullen gelezen worden aan het eind van ieder betreffend hoofdstuk. Max Havelaag of de koffieveilingen der Nederlandse handelmaatschappij. Door Multatuli. Aan de diepvereerde nagedachtenis van Everdine Hubertte, Baronesse van Wijnbergen. Der trouwe gade, der heldhaftige liefdevolle moedig, der edele vrouw. Opdracht. Ik heb vaak gezegd om de vrouwen van de poët te plappen. En ik heb geen idee. Om te houden in het leven die zoveel plek is, is er geen kwaliteit meer. Het raarste van m'n vrouw is dat de strikte nodig is. En het is niet altijd zo als een bonheur. Zodra je de hele muziek in je familie enthoudt, reken je in die vrouwen en zorg deze poët, die je marie is, als hij van je vrouw vergeten wordt door de vrouwen van zijn vrouw. Ik heb een stukjes gesneden en ingezouten. Richtig. Daaraan heeft hij zeer verkeerd gedaan. Hij moet houden. Lotario. Richtig, ik heb Barbertje niet vermoord. Ik heb haar gevoed en gekleed en verzorgd. Er zijn getuigen die verklaren zullen dat ik een goed mens ben en geen moord ernaar. Richtig. Man, gemoed houden. Geverswaard u misduit door eigen waan. Het past niet aan iemand die van iets beschuldigd is zich voor een goed mens te houden. Lotario. Maar, Richtig, er zijn getuigen die het zullen bevestigen en daar ik nu beschuldigd ben van moord. Richtig. Gemoed hangen. Je hebt Barbertje stukjes gesneden, ingezouten en zij het ingenomen met u zelf. Drie kapitalen delikten. Wie zei het gevrouwtje? Vrouwtje. Ik ben Barbertje. Lotario. God dank. Richtig. Geziet dat ik haar niet vermoord heb. Richtig. Hmm, ja, zo. Maar het ingezouten? Barbertje. Nee, Richtig. Hij heeft me niet ingezouten. Hij heeft me in tegendeel veel goeds gedaan. Hij is een edel mens. Lotario. Gehoord het, Richtig. Ze zegt dat ik een goed mens ben. Richtig. Hmm. Het derde punt blijft dus bestaan. Gerecht zien haar voor die man weg. Hij moet hangen. Hij is schuldig aan eigen waan. Givier, citeren de premissen de jurisprudentie van Lessing's patriaag. Onuitgegevered toneelspel. Eerste hoofdstuk. Sie voetnoot 1. Ik ben makelaar in koffie en woon op de Lauriergacht nummer 37. Het is mijn gewoonte niet romantisch te schrijven of zulke dingen. En het heeft dan ook lang geduurd voorekker toe overging een paar riem papier extra te bestellen en het werk aan te vangen. Dat jij, liever lezer, zo even in de hand hebt genomen. En dat je lezen moet als gemakelaar in koffie bent of als je wat anders bent. Niet alleen dat ik nooit iets schreef wat naar een romant gelijk, maar ik houd er zelfs niet van iets dergelijks te lezen omdat ik een man van zaken ben. Sedat jaren vraag ik mij af waar toe zulke dingen dienen en ik sta verbaasd over de onbeschaamtheid waarmee er een dichtig of romant verteller u iets op de mouw durft spelden dat nooit gebeurd is en meestal niet gebeuren kan. Als ik in mijn vak ik ben makelaar in koffie en woon op de loriergracht nummer 37 aan een principaal een principaal is iemand die koffie verkoopt een opgave deed waarin maar een klein gedeelte der onwaarheden voorkwam die in gedichten en romants de hoofdzak uitmaken zou het er stond busselink en waterman nemen. Dat zijn ook makelaars in koffie dat hun adres behoeft genieten. Ik pas er dus wel op dat ik geen romants schrijf of andere valse opgave doe. Ik heb dan ook altijd opgemerkt dat mensen die zich met zoiets inlaten gewoondelijk slecht wegkomen. Ik ben 43 jaar oud bezoek ceder 20 jaren de beurs en kan dus voor de dag treden als mijn iemand roept die ondervinding heeft. Ik heb al wat huizen zien vallen en gewoondelijk wanneer ik de oorzaken naging kwam het me voor dat die moesten gezocht worden in de verkeerde richting die aan de meest gegeven was in een jeugd. Ik zeg dat hij het in gezond verstand en hier blijf ik bij. Voor de schrift maak ik natuurlijk een uitzondering. De fout begint al van van half en af en wel ter stond bij de eerste regel over die lieve wichtjes. Wat drommel kon die oude heer bewegen zich uit te geven voor een aanbitter van mijn zusje Truitje die zere ogen had of van mijn broer Gerrit die altijd met zijn neus speelde. En toch, hij zegt dat hij diverse zong door liefde gedrongen. Ik dacht ik was als kind ik wilde u graag eens opmoeten en als je met de Marmer knikkers weigerde die ik u vragen zou of mijn naam voluit in banquette ik heet Pataves, dan houdt ik u voor een leugenaar. Maar ik heb van al van nooit gezien. Hij was al dood geloof ik toen hij ons vertelde dat mijn vader mijn beste vriend was. Ik hield meer van Paul Tjewinsig die naast ons woonde in de Batavierstraat en dat mijn kleine hond zo dankbaar was. We hield er geen honden omdat ze zo onzindelijk zijn. Leugens. Zo gaat dat er op voeding voort. Het nieuwe zusje is van de groenvrouw gekomen in een grote kol. Alle Hollanders zijn dapper en edelmoedig. De Romeinen waren blij dat de Batavieren hen lieten leven. De bijen van Tunes kreeg een koeliek als hij het wapro hoorde van de Nederlandse vlag. De hertog van Alfa was een ondier. De app in 1672 geloof ik duurde wat langer dan gewoondelijk express om Nederland te beschermen. Leugens. Nederland is Nederland gebleven omdat onze oude luig goed op hun zaken paste en omdat ze het ware geloof hadden. Dat is de zaak. En dan kwamen later weer andere leugens. Een meisje is een engel. Wie dit het eerst ontdekte heeft nooit zusjes gehad. Liefde is een zaligheid. Mijn vlucht met het een of ander voorwerp naar het einde de aarde. De aarde heeft geen einde en die liefde is ook gekheid. Niemand kan zeggen dat ik niet goed leef met mijn vrouw. Zij is een dochter van last en co, niemand kan iets op ons huwelijk aanmerken. Ik ben lid van Artis. Zij heeft een chalong van 92 gulden en van zulke malle liefde die volstrekt aan het einde de aarde wil wonen is toch tussen ons nooit spraak geweest. Toen we getrouwd zijn hebben we een toertje naar Den Haag gemaakt. Zij heeft daar flanel gekocht waarvan ik nog porstrokken draag. En verder heeft ons de liefde nooit de wereld ingejaagd. Dus alles gekheid en leugens. En zou mijn huwelijk nu minder gelukkig wezen dan van de mensen die zich uit de liefde de tering op de hals haalde of de haren uit het hoofd? Of denk dat mijn huishouden iets minder wel geregeld is dan het wezen zou als ik voor 17 jaar mijn meisje in verse gezegd had dat ik haar trouwen wilde? Gekheid. Ik had het toch even goed kunnen doen als die er ander. Want verse maken is een ambacht. Zeker minder moeilijk dan in voordraaien. Hoe zou er anders de ule fellen met de vieze zo goed koop wezen? Frits zegt. Ik weet niet waarom. En vraag eens naar de prijs van een stelpuljakballen. Ik heb niets tegen verse op zichzelf. Wil men de woorden in het gelid zetten? Goed. Maar zeg niets wat niet waar is. De lucht is guur en het is vieruur. Dit laat ik gelden als het werkelijk guur en vieruur is. Maar als het kwartier voor drie is kan ik, die mijn woorden niet in het gelid zetten, zeggen de lucht is guur en het is kwartier voor drie. De verse maker is door de guurheid van de eerste regel aan een voluur gebonden. Het moet voor hem juist één, twee uur enzovoort wezen. Of de lucht mag niet guur zijn. Zeven en negen is verboden door de maat. Daar gaat hij dan aan het knoeien. Of het weer moet veranderd, of de tijd. Een van beide is dan gelogen. En niet alleen die verse lakker de jeugd tot onwaarheid. Ga eens in de schouwburg en luister daar wat er voor leug is aan de man worden gebracht. En ook wordt uit het water gehaald door iemand die op het punt staat bankeroed te maken. Dan geeft hij hem eens een halve vermogen. Dat kan niet waar zijn. Toen onlangs op de prinsengracht mijn hoed te waterboei, Frits zegt waaide, heb ik de man die hem mij terugbracht een dubbeltje gegeven. En hij was tevreden. Ik weet wel dat ik iets meer had moeten geven als hij mijzelf eruit gehaald had. Maar zeker mijn halve vermogen niet. Dus immers duidelijk dat men op die wijs vallen om doodarm te wezen. Wat het ergste is bij zulke vertoning op het toneel, het publiek gewent zich zo aan al die onwaarheden dat het ze mooi vindt en toejuigt. Ik had wel eens lust zo'n heel parteren in het water te gooien om te zien wie dat toejuige gemeent had. Ik, die van waarheid houdt, waarschuw ieder dat ik voor het opvissen van mijn persoon geen zo hoog bergloon betalen wil. Wie met minder niet tevreden is, mag me laten liggen. Alleen zondag zou ik iets meer geven omdat ik dan mijn kantiel je ketting draag en een andere rok. Ja, dat toneel bederft velen. Meen je nog dan de romance? Het is zo aanschouwelijk. Met wat klaten goud en wat kant van uitgeslagen papier ziet er dat alles zo aanlockkelijk uit? Voor kinderen, men ik en voor mensen die niet in zaken zijn. Zelfs als die toneel mensen armoede willen voorstellen, is een voorstelling altijd leugenachtig. Een meisje wie je vader Pank Roed maakte werkt om de familie te onderhouden. Heel goed. Daar zitten ze dan te naaien, te breien of te beduren. Maar tel nu en ze steken die ze doet, gedurend het hele bedrijf. Ze praat, ze zucht, ze loopt naar het fenster maar werken doet ze niet. De familie die van deze arbeid leven kan heeft weinig nodig. Zo meisje is natuurlijk de held in. Ze heeft enige verleiders de trappen afgeworpen. Ze roept gedurend, oh, mijn moeder, oh, mijn moeder. En stelt dus de deugd voor. Die een vol jaar nodig heeft voor een paar wollekouzen. Geeft het alles niet vastse denkbeelden van deugd en werken voor de kost. Alles gekheid en leugens. Dan komt haar eerste minnaar die vroeger klerk was aan het kopieboek maar nu schat rijk, opeens terug en trouwt haar. Ook weer leugens. Wie geld heeft, trouwt geen meisjes uit een geveilleerd huis. En als gemeent dat dit op het toneel er door kan als uitzondering, blijft toch een verwaarheid betervd bij het volk dat de uitzondering als regel aaneemt en dat men de publieke zetelijkheid ondermijnt door het te gewennen iets toetjeuigen op het toneel, wat door elk fatsoenlijk makelaar of koopman voor een bespotterd krankzinnigheid wordt gehouden in de wereld. Toen ik trouwde waren wij op het kantoor van mijn schoonvader, last en ko, met ons dertiende en er ging wat om. En nog meer leugens op het toneel. Als de held met zijn stijve comediestap weggaat om de duurkte vaderland te redden, waarom gaat dan de dubbele achterdeur altijd vanzelf open? En verder, hoe kan de persoon die in verse spreekt voorzien wat de ander te antwoorden heeft om hem met rijn gemakkelijk te maken? Als de veldheerte de prinses zegt mevrouw, het is te laat de poorten zijn gesloten. Hoe kan hij dan vooruit weten dat ze zeggen wil? Wel aan dan, onverzaagd, men doet het zwaard ontbloten. Want als ze nu eens horende dat de poort toe was antwoorden en wachten zou tot er geopend werd, of dat ze een andermaal eens terug zou komen, waar bleef dan maat en rijn? Is het dus niet een pure leugen als de veldheerde prinses vragen het aan ziet om te weten wat ze doen wil naar het poort sluiten? Nog eens, als mensen nu eens lust had gehad te gaan slapen in plaats van iets te ontbloten. Alles leugens. En dan die beloonde deugd Oh, oh, oh, ik ben ze sedert zeventien jaren makelaar in koffie, lauiergacht en heb dus al zoiets bijgewond, maar het stuipt me altijd vreselijk als ik de goede lieverwaarheid zo zie verdraaien. Beloonde deugd? Is het niet om van de deugd een handelsartikel te maken? Het is zo niet in de wereld en het is goed dat het niet zo is. Want waar bleef de verdiensten, als de deugd beloond werd? Waardoor dus die infamen leugens altijd voor gewend? Daar is bijvoorbeeld Lukas onze pakhuisknicht die reeds bij de vader van last aan Kohe heeft gewerkt. De firma was toen last en meijer, maar de meijers zijn er lang uit. Dat was dan toch wel een deugdzal man. Geen boon kwam er ooit te kort. Hij ging stipt naar de kerk en drinken deed hij niet. Als mijn schoonvader te driepergen was, bewaarde hij het huis en de kas en alles. Eens heeft hij aan de bank, zeventien gelden te veel ontvangen en hij bracht ze terug. Hij is nu oud en jichtig en kan niet meer dienen. Nu heeft hij niets, want er gaat veel bij ons om en we hebben jong volk nodig. Wel nu, ik houd die Lukas voor zeer deugdzam, maar wordt hij nu beloond? Komt er een prins die hem diamante geeft of een vee die hem boterhammer smuurt? Waarachtig niet. Hij is arm en blijft arm en dit moet ook zo wezen. Ik kan er niet helpen, want wij hebben jong volk nodig omdat er zoveel bij ons om gaat. Maar al kon ik, waar bleef zijn verdiensten als hij nu op zijn oude dag een gemakkelijk leven leiden kon. Dan zou er alle pakhuisknechts wel deugdzam worden het geen godsbedoeling niet wezen kan omdat er dan geen bijzondere beloning voor de braven overbleef je namen als. Maar op een toneel verdrijzen dat. Alles leugdz. Ik ben ook deugdzam, maar vraag ik je voor beloning? Als mijn zaken goed gaan en dit doen ze, als mijn vrouw en kinderen gezond zijn zodat ik geen gemaal heb met dokter en apteker, als ik jaar in, jaar uit een sommertje kan terzij leggen voor de oude dag, als Frits knap opgroeid plaats te komen als ik naar drie bergen ga. Zie, dan ben ik heel tevreden. Maar dit alles is een natuurlijk gevolg van omstandigheden en omdat ik op de zaken pas. Voor mijn deugd eis ik niets. En dat ik toch deugdzam ben, blijkt uit mijn liefde voor de waarheid. Deze is, naar mijn gehechtheid en het geloof, mijn hoofdnijging. En ik wens het dat gehir van overtuigd waard lezer, omdat het de verontschuldiging is voor schrijven van dit boek. Een tweede nijging, die mij even sterk als waarheidsliefde beheerst, is de hartstof voor mijn vak. Ik ben namelijk makelaar in koffie, lauriergracht nummer 37. Wel nu lezig, aan mijn onkruikbare liefde voor de waarheid en aan mijn ijver voor de zaken, heb gij te danken dat deze bladen geschreven zijn. Ik zal u vertellen hoe dit is toegegaan. Daar ik nu voor het oog omdelijk afscheid van u neem, ik moet naar de beurs, nodig ik u straks op een tweede hoofdstuk. Tot weerzins dus. Het is een kleine moeite, het kan te pas komen. Ik zie, daar is het, een adreskaartje. Die koop en ik, zeer dat de meiers eruit zijn. De oude last is mijn schoonvaardig. Last en koop, makelaar in koffie, lauriergracht nummer 37. Einde hoofdstuk 1. Voetnood 1. De verdeling in hoofdstukken is een toevolgsel van de heer van Lennep. Ik zelf namelijk was, vooral in 1860, niet schrijvers achter genoeg om zoveel reglement te brengen in mijn plaidoi en blijf geloven dat die indeling uit een letterkundig oogpunt zonder schade kon gemist worden. Juist in de onafgebroken opvolging daar stukken van dolgestop en van stern ligt iets pikants, dat door het onverwachten van de overgang een lezen wakkerhout of... maakt. Toch de ondervinding leerde mij dat het aanhalen van zekere passages gemakkelijk wordt gemaakt door de nummering daar hoofdstukken en ik laat daarom die indeling bestaan. Einde voetnood bij hoofdstuk 1. Deze LibriVox-opname bevindt zich in het publieke domein. Hoofdstuk 2 van Max Havelaar door Multatilly. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Tweede hoofdstuk. Het was slap op de beurs. Maar de voorjaarsveiling zal het wel goedmaken. Denk niet dat er niets bij ons omgaat. Bij Busseling en Waterman is het nog slappig. Een vreemde wereld. Men woont zoiets bij als men zo'n 20 jaren de beurs bezoekt. Verbeeld u dat ze daar getracht hebben? Busseling en Waterman, meen ik, mij Ludwig Stern af te nemen. Daar ik niet weet of ga aan de beurs bekendheid, wil ik u even zeggen dat Stern een eerst huis is in Koffie de Hamburg, dat altijd door last en koos bediend geworden. Vallig kwam ik daarachtig. Ik meen achter de knoerij van Busseling en Waterman. Ze zouden een kwart procent van de cortage laten vallen. Ondercruipers zijn het, anders niet. En zie nu eens wat ik gedaan heb om die slag af te wearen. Een ander in mijn plaats had misschien aan Ludwig Stern geschreven dat hij ook wat zou laten vallen. Dat hij hoopte op consideratie om de langdurige diensten van last en ko. Ik heb uitgereken dat de firma zeer dat ruim 50 jaren werd. Die connectie dateert van het continentaal stelsel toen wij de kolonialen waren insmokkelder van Helgeland. Ja, wie weet wat een ander al zo zou geschreven hebben. Maar nee, onderkruipers doe het niet. Ik ben naar Polen gegaan, zie voetnoot 2, liep me pen en papier geven en schreef dat de grote uitbreiding die onze zaken de laatste tijd genomen hadden, vooral door de vele geëerde orders uit het noord Duitsland. Het is de zuivere waarheid dat die uitbreiding enige vermedering van ons personeel noodzakelijk maakte. Het is de waarheid, gisteravond nog was de boekhouder na 11 op het kantoor om zijn bril te zoeken. Dat vooral zich de behoefte deed gevoelen aan fatsoenlijke, wel opgevoede jongenlieden voor de correspondentie in het Duits. Dat weliswaar veel Duitse jongelingen in Amsterdam aanwezig hier toe kwamheden bezaten, maar dat een huis dat zich respecteert. Het is de zuivere waarheid bij de toenemende lichtzinnigheid en onzekerlijkheid onder de jeugd bij het dagelijks aangroeien van het getal voor tuinzoekers en met het oog op de noodzakelijkheid om soliditeit van gedrag hand aan hand te doen gaan met soliditeit in de uitvoering van de gegeven oorders. Het is waarachtig, alles een zuivere waarheid. Dat zoek een huis, ik bedoel last en co, makelaar z'n koffie, lauriergracht nummer 37, niet omzichtig genoeg wezen kon met het engageren van suietten. Dit alles is de zuivere waarheid lezer. Weet je wel dat de jonge Duitser die op de beurs bij pilaar 17 stond weggelopen is met de dochter van Busselink en Waterman? Onze marie wordt ook al 13 in september. Dat ik de eer had gehad van de heer Saffler te vernemen, Saffler reist voor stern, dat de geachte chef der firmen, de heer Ludwitje Stern, een zoonhad, de heer Ernest Stern, die ter vormaking zijn er commerciële kennis enige tijd in een Hollands huis winstig employeerd te zijn. Dat ik met het oog op... Hier haalde ik weer al die onzedelijkheid en vertelde de geschiedenis der dochter van Busselink en Waterman. Niet om iemand zwart te maken. Nee, bekladden ligt mij nu juist helemaal niet in mijn manier. Maar het kan nooit qua dat ze het weten, dunt me. Dat ik met het oog daarop niets liever wensen dan de heer Ernest Stern belast te zien met de Duitse correspondentie van ons huis. Uit kiesheid vermede ik alle toespening op Honorarium of Salaris, maar ik voeg erbij dat indien de heer Ernest Stern het verblijft in onze huizen, Lauriergracht, de maar 37, wilde voorliefd nemen, mijn vrouw zich bereid verklaarde als een moeder voor hem te zorgen en dat zijn linnegoed in huis zou versteld worden. Dit is de zuivere waarheid waarop Marie stopt en maast heel lief en tenslotte dat bij ons de heer gediend werd. Sie voetnood 3. Die kan hij in zijn zak steken, want de Stern zijn lutters. En ik verzond mijn brief. Gebegrijpt dat de oude Stern niet goed schiks bij Busselink en Waterman kan overgaan als de jonge bij ons en het kantoor is. Ik ben zeer benieuwd naar het antwoord. Om nu terug te komen op mijn boek, voor enige tijd kom ik samens door de Kalverstraat en bleef staan kijken naar de winkel van een krajonier die zich bezig hield met het sorteren van een partijtje. Java, ordinair, mooigeel, sherribonaard, iets gebroken, met veegsel. Dat me zeer interesseerde, want ik let altijd op alles. Daar viel mij op eenmaal een herend oog die daarnaast voor een boekwinkel stond en me bekend voorkwam. Hij scheen ook mij te herkennen, want onze blikken ontmoeten ook kan er gedurig. Ik moet betuigen dat ik te verdiept was in het veegsel om het er stond op te merken, wat ik namelijk later zag, dat hij vrijkhaal in de kleren stak. Anders had ik de zaak daarbij gelaten. Maar opeens schoopt mij de gedachte in dat hij misschien reiziger was van een Duits huis die een solide makerlaar zocht. Hij had dan ook wel iets van een Duitser en van een reiziger ook. Hij had blond, had blauwe ogen en in houding en kleding iets had de vreemdeling verraden. In plaats van een behoorlijke winterjas ging hem een soort van schaal over de schoudig. Fritz zegt, Schaal, maar dit doe ik niet. Alsof hij zo van de reis kwam. Ik meen een klant te zien en gaf hem een adreskaartje. Last en kool, makerlaars in koffie, Lauriërgracht, nummer 37. Hij hield het bij de gasvlammenzijden. Ik dank u, maar ik heb mij vergist. Ik had genoegen te hebben een oude schoolkameraat voor me te zien, maar last, dit is de naam niet. Pardon, zei ik, want ik ben altijd beleefd. Ik ben meneer Droogstappel. Last en kool is de firma, makerlaars in koffie, Lauriërgracht, wel, Droogstappel, kentgen men ik meer. Zie men eens goed aan. Hoe meer ik hem aanzag, hoe meer ik mij herinnerde hem meer gezien te hebben. Lauriërgracht. Lach je niet om lezig, straks goed gezien hoe dit kwam. Ik ben verzekerd dat hij geen drupp-reukwerk bij zich troeg, en toch rook ik iets aangenaams, iets sterkst, iets wat mij herinnerden aan. Daar had ik het. Zij het gij het, riep ik, die maar van de Griek hebt verlost. Wel zeker, zei hij, dat was ik, en hoe gaat het u? Ik vertelde dat we met ons 13 op het kantoor waren en die hem ging, wat mij later speelt, want hij schreef niet in goede omstandigheden te verkeeren. En ik houd niet van armen mensen omdat de gewonelijk eigen schuld onderloopt, daar de heer niet iemand voor later zou die hem trouw gediend had. Had ik eenvoudig gezegd, we zijn met ons 13-en, en goeieavond verder, dan was ik van hem af geweest. Maar door dat vragen en antwoorden, werd het hoe langer, hoe moeilijker, Frits zegt, hoe langs zo moeilijker, maar dit doe ik niet. Ik had het gevoel van hem verlost te worden. Aan de andere kant moet ik ook weer erkennen dat het gedan dit boek niet had te lezen gekregen, want het is een gevolg van die ontmoeting. Ik houd ervan, het goede op te merken en wie dit niet doen, zijn ontevrede mensen die ik niet leiden kan. Ja, ja, hij was het, die mij uit de handen van de Griek had verlost. Denk nu niet dat ik ooit door zeerovers ben genomen geweest, of dat ik twist heb gehad in de levant. Ik heb u reeds gezegd dat ik met een haag ben gegaan. Daar hebben wij het Mauritshuis gezien en Flanel gekocht in de Venestraat. Dit is het enige uitstapje dat de zaken mij ooit hebben veroorloofd om wat er zoveel bij ons omgaat. Nee, in Amsterdam zelf had hij onmijnend wil een Griek de neus aan bloeden geslagen, want hij bemoeide zich altijd met dingen die hij niet aangingen. Het was in 3 of 34 geloof ik en in september, want er was kermis te Amsterdam. Daar mijn oude lui van voornemen waren van mij te maken, leerde ik Latijn. Later heb ik mezelf dik was afgevraagd waarom mijn Latijn moet verstaan om in het Hollands te zeggen, God is goed. Genoeg. Ik was op de Latijnse school. Nu zeggen ze, gymnasium. En daar was kermis. In Amsterdam, meen ik. Op de Westermarkt stond de Kramer. En als genamse dammer zei, lezer en na genoeg van mijn leeftijd, zult u herinneren hoe daaronder een was die uitmunte door de zwarte ogen dat als een Griek kind gekleed was. Hoe elkaar vader was een Griek of althans hij zag er uit als een Griek ze verkochten allerlei reukgoed. Ik was juist oud genoeg om het meisje mooi te vinden zonder even wel de moed te hebben haar aan te spreken. Dit zou me ook weinig gebaat hebben want meisjes van 18 jaren beschouwen een jongen van 16 als een kind. En hierin hebben ze groot gelijk. Toch kwamen wij jongens van kwarten altijd saans op de Westermarkt om wat meisje te zien. Nu was hij die daar voor me stond met zijn shaal, eens daarbij. Schoon hij een paar jaren jongen was dan de andere en dus nog de kinderachtig om naar de Griek kind te kijken. Maar hij was de primus van onze klasse want ik snap was hij, dit moet ik herkennen en hij hield veel van spelen, stoeien en vechten. Daarom was hij bij ons. Terwijl we dus, we waren wel met ons tienen vrij ver van de kraam af naar die Griek kind stonden te kijken en om te aanleggen om kennis met haar te maken werd er besloten geld bij in te leggen om iets in die kraam te kopen. Maar toen was de goede raad duur om te weten wie de stoute schoenen zou aantrekken om het meisje aan te spreken. Ieder wilde, maar niemand durfde. Er werd geloot en het lot viel op mij. Nu erkenn ik dat ik niet gaarne gevaaren trotserig. Ik ben man en vader en houdt ieder die het gevaar zoekt voor een gek, wat ook in de schrift staat. Het is mij inderdaad aangenaam op te merken hoe ik mij in mijn denkbeelden over gevaar en zulke dingen gelijk ben gebleven, directans over zoiets nog juist dezelfde mening koester als die avond toen ik daar bij de kraam van de Griek stond met de 12 stuivers die we samengelegd hadden in de hand. Maar zie, uit valse schaamte durfde ik niet zeggen dat ik niet durfde. En bovendien, ik moest wel vooruit want mijn makkers dromen Het meisje zag ik niet. Ik zag niets. Alles werd me groen en geel voor de ogen. Ik stamelde een Aroïstus primus van ik weet niet welk welk word. Platin, zeiden zij. Ik herstelde me enig sinds en ging voort. Menen aïda tea en dat Egypte een geschenk van de Nel was. Ik werd overtuigd dat ik in de kennismaking zou geslaagd zijn in die niet op dat ogenblik eenminder makkers uit kinderachtige pal-dadigheid mij een zo harde stoot in de rug had gegeven dat ik heel onzacht tegen de uitstelkast aanvloog die op half een man's hoogte te voorzij van de kraam afsloot. Ik voelde een greep in mijn nek een tweede greep veel lager ik zweefde een ogenblik en voeren ik recht begreep hoe de zaken stonden was ik in de kraam van de Griek die in verstaanbaar Frans zei dat ik een kamin was en dat hij de politie roepen zou. Nu was ik wel dicht bij het meisje ik weet het me niet ik schrijde en bat om genade want ik had vreselijk in angst maar het baten niet de Griek hielp me bij de arm en schopte mij ik zocht naar mijn makkers waar de juist die morgen veel overs keefel uit te doen had die zijn hand in het vuurstak en in de Latijns opstellen hadden ze dit zo heel mooi gevonden Jawel niemand was daar gebleven om voor mij een hand in het vuurt te steken zo meende ik maar zie mijn schaalman door de achterdeur de kraam in hij was niet groot of sterk en pas een jaar of 13 oud maar hij was een vlug en dapper mannetje nog zie ik zijn ogen flikkeren anders zagen ze flauw hij gaf de Griek een vuurstak en ik was gered later heb ik gehoord dat de Griek hem duchtig geslagen heeft waarom dat ik een vast principe heb me nooit te bemoeien met dingen die me niet aan gaan ben ik er stond weg gelopen ik heb het dus niet gezien zie daar de reden waarom zijn trek hem zo aan reukwerk herinnerden en hoe men in Amsterdam twist kan krijgen met een Griek als op latere kermissen die man weer met zijn kraam op de Westermarkt stond ging ik mij altijd elders vermaken daar ik veel van wijsgerige opmerkingen houdt moet ik u toch even zeggen lees ik hoe wonderbaar de zaken deze wereld aan het kander hangen als de ogen van dat meisje minder zwart waren geweest als ze korter vlecht had gehad of was men mij niet tegen die winkelkast had aangeworpen zou het genu dit boek niet lezen wees dus dankbaar dat dit zo gebeurt is geloof me alles in de wereld is goed zoals het is en ontevreden mensen die altijd klagen zijn mijn vrienden niet daar heb je busseling en waterman maar ik moet voortgaan want mijn boek moet af voor de voorjaarsveiling ronduit gezicht want ik houd van de waarheid was mij het weerzien van die persoon niet aangenaam ik bemerkte er stond dat het een solide connectie was hij zag zeer bleek en toen ik hem vroeg hoe laat het was wist hij het niet dit zijn dingen waarom mensen op let die zo'n 20 jaar de beurs bezocht heeft en zoveel heeft bijgewond ik heb al wat huizen zien vallen ik meende dat hij recht zou gaan en zei dat ik links moest toch zie hij ging ook links en ik kon dus niet vermijden in gesprekte treden maar ik bedacht gedurig dat hij niet wist hoe laat het was en toen ik de klasje tot aan de kind was dichtgeknopt dat een zeer slecht merk is zodat ik de toon van ons onderhoud wat flauw blijven liet hij verhaalde mij dat hij in indië was geweest dat hij getrouwd was, dat hij kinderen had ik had haar niet stegen maar vond er niets belangrijks in bij de kapelsteeg ik geanderd nooit door die steeg omdat het voor een fatsoenlijk man niet staat vind ik maar ditmaal wilde ik bij de kapelsteeg rechts afslaan ik wachtte tot wij dat straatje er voorbij waren om goed te doen blijken dat zijn wegricht uitleiden en toen zei ik zeer beleefd want beleefd ben ik altijd maar ik kan nooit weten hoe men later iemand nodig heeft het was me bijzonder aangenaam u weer te zien meneer en ik recommendeer me ik moet hierin toen keek hij me heel gek aan en zuchtte en vond er opeens een knoop van mijn jas beste droogstoppel zei hij, ik heb u iets te vragen er ging maar een rilling door de leden hij wist niet hoe laat het was en wilde mij iets vragen natuurlijk antwoordde ik dat ik geen tijd had en naar de beurs moest gewoon het avond was maar als men zo'n 20 jaren de beurs heeft bezocht en iemand wil u iets vragen zonder te weten hoe laat het is ik maakte mijn knoopplos groeit en heel beleefd want beleefd ben ik altijd en ging de kapelsteeg in wat ik anders nooit doe en fatsoen gaat mij boven alles ik hoop dat niemand het gezien heeft einde hoofdstuk 2 voetnoten voetnoot 2 het polse koffiehuis was of is nog een drukbezocht inrichting in de Kalverstraat Amsterdam en vooral een verzamelingspunt voor zekere klassen van beurschaars voetnoot 3 dat is er, de jonge stern bij ons speisen kan zekere herstromig in zijn zogenaamde vertaling van de havenlaag deze woorden overgezet wanneer men nu nog daarbij verneemt dat die snuggere letterman blijk geeft geen verschil te kennen tussen de woorden pantalon en pantoffel dat hij witte mieren verandert in schweinsnieren enzovoort enzovoort zal men de waarde van zijn werk kunnen beoordelen hij heeft bovendien omstreeks 2,50 van het boek meer niets, der niets en alzo het hele boek tot onzin gemaakt ik stel voor hem tot beroemde buitenlandse schrijver te benoemen ook de franse vertaling van Nieuwenhuis in Cressafulli laat zeer veel te wensen over maar zo slecht als de Duitse kon ze nu helemaal niet worden onbereikbaar de Engelse bewerking van mijn nobelen al vonds na huis daarin tegen is goed en wordt ook in Engeland geprezen einde voetnoten bij hoofdstuk 2 Lepifox opname behoort tot het publieke domein hoofdstuk 3 van Max Havelaag door Multaturi dit is een Lepifox opname alle Lepifox opname behoort tot het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar Lepifox.org opname door Anna Simon derde hoofdstuk toen ik een dag daarna van de beurs kwam zei Frits dat er iemand geweest was om mij te spreken naar de beschrijving was het de Schaalman hoe hij me gevonden had nou ja, het adreskaartje ik dacht erover mijn kinderen van school te nemen want het is lastig nog 20, 30 jaren later te worden nagezeten door een schoolcameraad die in Schaal draagt in plaats van een jas en die niet weet hoe laat het is ook heb ik Frits verboden naar de Westermark te gaan als er kramen staan de volgende dag ontving ik een brief met een groot pak ik zal de brief laten lezen waar de droogstoppel ik vind dat hij wel had kunnen zeggen wel edelen heer droogstoppel omdat ik makelaar ben ik ben gisteren ten uwend geweest met het tool u een verzoek te doen ik geloof dat hij in goede omstandigheden verkeert dit is waar we zijn met ons 13e op het kantoor en ik wens de gebruik te maken van uw krediet om een zaak tot stand te brengen die voor mij van groot gewicht is zou mij niet denken dat het om een orde op de voorjaarsveiling te doen was door vele lijn omstandigheden ben ik op het oogomblek enigszins om geld verlegen enigszins hij had geen hemd aan dat noemt hij enigszins ik kan mijn lieve vrouw niet alles geven wat tot veraangenaming deslevens nodig is en ook de opvoeding mij naar kinderen is uit een geldelijk oog niet zoals ik wensen zou opvoeding van de kinderen meentgen dat hij voor zijn vrouw een lodge in de opera huren wilde en zijn kinderen op een instituut doen te genaven het was najaar een vrij koud wel nu, hij woonde op een vliering zonder vuur toen ik die brief ontving wist ik het niet maar later ben ik bij hem geweest en tans nog ben ik verstoord over de zotte toon van zijn geschrijf wat drommel, wie arm is, kan zeggen dat hij arm is armen moeten er zijn dit is nodig in een maatschappij en het is gods wil als hij maar geen almoes vraagt en niemand lasten valt heb ik er volstrekt niets tegen dat hij arm is maar die opsiering van de zaak komt niet te pas luister verder daarop mij de verplichting rust in de behoefte der mijne te voorzien heb ik besloten een talent aan te wenden dat naar ik geloof, mijn gegeven is ik ben dichter poeh, geweet lezen hoe ik en alle verstandige mensen daarover denken en schrijver zeer dat mijn kindzheid drukte ik mijn aandoeningen in verzen uit en ook later schreef ik dagelijks neder wat er om ging in mijn ziel ik geloof dat er onder dat alles enige opstellen zijn die waarden hebben en ik zoek daarvoor een uitgever maar dit is juist het moeilijke het publiek kent mij niet en de uitgevers beoordelen de werken meer naar de gevestigde naam van de schrijver dan naar de inhoud juist zoals wij de koffie naar de renomee van de merken wel zeker, hoe anders als ik dus mag aannemen dat mijn werk niet geheel zonder verdiensten is zou dat toch eerst na de uitgave blijken en de boekhandelaars vragen de betaling van drukloon en ze voort vooruit daar hebben ze groot gelijken wat mij op dit ogenblik niet gelegen komt daar ik even wel overtuigd ben dat mijn arbeid te kosten dekken zou en gerust daarop mijn woord durf verpannen ben ik aangemoedigd door onze ontmoeting van voor gisteren dat noemt hij aanmoedigen tot het besluit gekomen uite vragen of voor mij bij een boekhandelaar zou het willen borgen staan voor de kosten en naar eerst de uitgave al waren het slechts van een klein boek deeltje ik laat de keus van die eerst proeven geheel aan u over in het pak dat hij er nevens gaat zult gevelen handschriften vinden en daaruit zien dat ik veel gedacht, gewerkt en bijgewond heb ik heb nooit gehoord dat hij zaken deed en als de gaaf van wel zeggen me niet geheel en al onbreekt is het gewist niet doorgebrek aan indrukken dat ik niet slagen zou in afwachting van een vriendelijk antwoord noem ik mij u een oude schoolmakkig en zijn naam stond onder maar die verzwijg ik omdat ik er niet van houdt iemand in opspraak te brengen waarde lezer gebegrijpt hoe gek ik stond te kijken toen men mij daar zo op eens wilde verheffen tot makelaar in verzen ik ben zeker dat die chaalman zo zal ik hem maar blijven noemen als de man me bij dag had gezien zich met zoek een verzoek niet tot mij zou gewend hebben want deftigheid en fatsoen laten zich niet verbergen maar het was avond en ik trek het me dus niet aan het spreekt vanzelf dat ik van die gekheid niets weten wilde ik zou het pak door Frits hebben laten terugbrengen maar ik wist zijn adres niet en hij liet niets van zich horen ik dacht wat hij ziek was of dood of zoiets de vorige week was er krans bij de roze meijers die een suiker doen Frits was voor het eerst meegegaan hij is 16 jaar en ik vind het goed dat een jong mens in de wereld komt anders loopt hij naar de westermarkt of zulke dingen de meisjes hadden piano gespeeld en gezongen en bij het dessert plaagden ze elkaar met iets dat in de voorkamers geen gebeurte zijn terwijl wij achter aan het grens wissten waren iets waarin Frits betrokken scheen ja ja Luise Riep, Betsy, Roze, Meijer geschrijd heb je papa Frits heeft Luise aan het schrijden gemaakt mijn vrouw zei hierop dat Frits dan voort haar niet meer mee zou naar de krans ze dacht dat hij Luise geknepen had of zoiets wat niet te pas komt en ook ik maakte mij gereden een hartig woordje bij te voegen toen Luise Riep nee nee Frits is heel lief geweest ik wou dat hij het nog eens deed hij had haar niet geknepen hij had gereciteerd daar heb je het natuurlijk ziet de vrouw van het huis gaanen dat er aan het dessert een aardigheidje plaats heeft dat vult mevrouw Rozemeijer de Rozemeijers laten zich mevrouw noemen omdat ze in suiker doen en aandeel in een schip hebben mevrouw Rozemeijer begreep dat wat Luise aan het schrijden had gemaakt ook ons vermaken zou en volg een dakapo aan Frits die zo rood zag als een kalkoen ik begreep om de wereld niet wat hij dan toch opgesneden had want ik kende zijn repertoire op een haar dat was de Godenbruiloft de boeken van het oude testament op Rijm en een episode uit de Bruiloft van Camacho dat de jongens altijd zo aardig vinden omdat er iets van een brillekiek in komt wat er onder dit als wezen kon dat tranen uitlockten was maar een raadsel het is waar zo meisjes rijdt gauw toe Frits ja Frits, kom Frits zo ging het en Frits begon daar ik niet houd van het bestudeerd spannen van de lezers nieuwsgierigheid zal ik maar ter stond zeggen dat ze thuis het pak van Schaalman hadden opengemaakt en daaruit had Frits en Marie een neuswijsheid en een sentimentaliteit geput die me later veel lasten in huis gehaald hebben toch moet ik erkennen lezer dat dit boek ook uit het pak komt en ik zal me na de hand hierop behoorlijk verantwoorden want ik hecht eraan dat men mij beschouwen als iemand die de waarheid lief heeft en die goed voor zijn zaken is onze firma is Last & Co Maaklaars & Coffee, Lauriërgracht, nummer 37 toen reciteerde Frits een ding dat van nonsense aan één hing nee, het hing niet aan één een jong mens schreef aan zijn moeder dat hij verliefd was geweest en dat zijn meisje met een ander getrouwd was waarin ze groot gelijk had, vind ik de wereld hiervan, altijd veel van zijn moeder hield zijn deze laatste drie regels duidelijk of niet vind je dat er veel omslag nodig is om dat te zeggen wel nu, ik heb een broodje met kaas gegeten daarna twee peren geschild en ik was ruim half gereed met het orberen van de derde voor Frits klaar was met die vertelling maar Louise schrijde weer en de dames zeiden dat het heel mooi was toen vertelde Frits die geloof ik dat hij een groot stuk had uitgevoerd dat hij het ding in dat pak had gevonden van de man die een schaal droog en ik legte aan de heren uit hoe dat in mijn huis kwam maar van de gikend sprak ik niet omdat Frits erbij was en ook zei ik niets van de kapelsteer ieder vond dat ik heel goed had gehandeld met van die man af te helpen straks zult gezien dat er ook andere dingen in dat pak waren van meer solide aard en daarvan komt één en ander in dit boek omdat de koffievijlingen van de handelmaatschappij ermee in verband staan want ik leef voor mijn vak later vroeg mij de uitgever of ik hier niet bijvoegen wilde wat Frits gereciteerd had ik wil het wel doen Mids men weten dat ik me niet ophoud met zulke dingen Zee voetnoot vier alles leugend zijn gekheid ik houd mijn aanmerkingen terug anders wordt mijn boek te dik ik wil hier alleen bij zeggen dat die vertelling zoomstreeks 1843 in de buurt van Padang geschreven is en dat het een inferieur merk is de koffie men ik moedig ben wel ver van het land waar met leven werd geschonken waar mijn eerste tranen blonken waar ik opwies aan uw hand waar uw moedertrouw der ziel van de knap haar zorgenwijde en hem liefdrijk stond terzijde en hem ophief als hij viel schijnbaar scheud het lot de banden die ons bonden vreed vaneen ik sta hier wel aan vreemde stranden met mijzelf en God alleen maar toch moeder wat me griefte wat me vreugd gaf of verdriet moeder twijfel aan haar liefde aan het hart uw zoon toch niet het is nog nauwelijks 2 paar jaren toen ik het laatst op kindse grond zwijgend aan de oever stond om de toekomst in te staren toen ik het schone top mij riep dat ik van de toekomst wacht en het hede stout verachte en mijn paradijzen schiep door alles toernis heen die zich opdeed voor mijn schreeuwen het hart zich koenen uitweg baande en zich dromend zalig baande maar die tijd sinds laatst verwel hoe gezwind ook ons ontoogen onbevatbaar bliksem snel als een schim voorbij geflogen oh hij liet in het voorwaarts gaan diepe diepe sporen staan ik proefde vreugd en smart meteen ik heb gedacht ik heb gestreden ik heb gejuugd het is mass vloog een eeuwen heen ik heb naar levens hel gestreefd ik heb gevonden en verloren en een kind nog kort te voeren jaren in één uur doorleefd maar toch moeder wilt geloven bij de hemel die mij ziet moeder wil het toch geloven nee uw kind vergat u niet kom in de meisje heel mijn leven schee mij door die liefdeschoon ik zag in haar een eerekroon een kindloon van mijn streven mij door god ten doel gegeven zalig door de reine schat die zijn zorg mij toegewogen die zijn gunst geschonken had dankt ik met een traan in de ogen liefde was met godsdienst 1 en het gemoed dat opgetogen dankend opsteeg tot de hoge dankte een pad voor haar alleen zorgen baarde mij die liefde onrust kwelde mij het hart en ondraagelijk was de smart die mij het week gemoed doorgifte ik heb slechts angst en leed gegaard waar ik het hoogst genot verwachte en voor het heil waarna ik trachten was mijn gif en wee bewaard ik vond genot in het leidend zwijgen ik stond standt vastig hopend daar ontspoed deed een prijs mij stijgen drog en leed zo graag voor haar ik tel de ramp nog ontspoed slagen vreugde schiep ik in verdriet alles, alles wilde ik dragen roofde het lot mijn haar slechts niet en dat beeld en dat beeld mij het schoonst op aarde dat ik ondoeg in het gemoed als een onwaardeerbaar goed en zo trouwend hart bewaarde vreemd was het eenmaal aan mijn zinnen en al houdt die liefde stand tot de laatste snik van het leven met een beter vaderland eindelijk haar zal wedergeven ik had begonnen haar te minnen wat is min die eens begon bij de liefde met het leven kind door God in het hart gedreven toen het nog niet stamelijk kon toen het aan de moeder borst nauwden moederschoot onttogen het eerste vocht vond voor de dorst het eerste licht in moeder ogen nee geen band die vaster bind vaster harten houdt omsloten dan de band door God gesloten tussen het moeder hart en het kind en een hart dat zo zich hechten aan het schoon dat even blonk dat mij niet dan door een schonk en geen enkel bloempje vlegde zou datzelfde hart de trouw van het moeder omsloten zou datzelfde hart de trouw van het moeder hart vergeten en de liefde van de vrouw die mijn eerste kinder kreeg de opving in bezorgd gemoed die mij als ik weende, suste traantjes van de wangen kusten die mij voeden met haar bloed moeder wil het niet geloven bij de hemel die me ziet moeder wil het niet geloven nee uw kind vergat u niet ben hier ver van wat het leven kinds onsoets kan geven en het genot van de eerste jeugd vaak geroemd en hoog geprezen kan wel hier mijn deel niet wezen het eenzaam harte kent geen vreugd stijl en doornig zijn mijn paden ontspoed terug met diep ter neer en de last mij opgeladen knelt me en doet het hart mezeer laat het slechts mijn tranen tuigen als zo menig moedloos uur me in de boezem der natuur het hoofd zo trurig neer doet buigen vaak als mij de moed ontsonk is de zucht misschien ontvlooden vader schenkt me bij de doden wat het leven mij niet schonk vader geef mij een gene zijde als de mond des doods mij kust vader geef mij een gene zijde wat ik hier niet smaakte rust maar bestervend op mijn lippen steeg de bee niet tot en heer boog wel bij mijn knieën neer voelde wel een zucht mond glippen maar het was nog niet oheer geef mij eerst mijn moeder weer einde van hoofdstuk 3 voetnoot 4 het is er ver vandaan dat ik alles zou afkeuren wat ik droogstopel in de mond leg hij hield zich niet op met versjes van de soort als hier volgt wel nu ik ook niet het verschil ligt in de grond waaruit zodanige tegenzin voortspruit dat een jong vuurig naar poesie doorstunt hart misleidt door de biologie van opgedrongen letterkunderij misgrijpt in zijn eerste pogingen tot uiting en voor iets wezenlijks houdt wat ten slotte blijkt slechts eidelijk klang te zijn getingel en gejingel noem ik het in mijn naaschift op de bruid daarboven dit is te vergeven niet alleen maar een zeer noodzakelijk verschijnt ze de eikenstam die bestemt is om gaaf drooghout te leveren moest zijn bestaan aanvallen als sappergetak maar de droogstopels hadden nooit sap te veel en hoefden niet te veranderen om te worden wat ze zijn dorg en onbruikbaar ze staan niet boven maar beneden de fout van de anderen en zouden bovendien ter stondwaarde gaan hechten aan versjes en zulke dingen wanneer die productjes genoteerd stond op de beurs voor zover het droogstopels realistische ontboezemingen dienen kunnen om valse poesie in de gemoederen onze jongelingschap te knotten beveel ik zijn boutades van harte in de aandacht van ouders, opvoeders en resensanten aan wat mij aangaat al heb ik kiezen moest tussen hem een zeker soort van versermakers nu toch koos ik hem niet maar ik erkend dat die rechtvaardigheid me zwaar vallen zou einde voetnoot behoerende bij hoofdstuk 3 deze liepifox opname bevindt zich in het publieke domein hoofdstuk 4 van Max Havelaag door Multatuli dit is een liepifox opname alle liepifox opname behoort tot het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig ga naar liepifox.org opname door Anna Simon 4 de hoofdstuk voordat ik verder ga moet ik u zeggen dat de jonge sternd gekomen is het is een aardig ventje hij schijnt vlug en bekwaam maar ik geloof dat hij schwermt Marie is 13 jaar zijn uitzet is heel netjes ik heb hem aan het kopijboek gezet het is een hoefende in de holands stijl ik ben benieuwd of er spoedig oorders van Litwig Stern zullen komen Marie zal een paar pantoffels voor hem borduren voor de jonge stern busselink en waterman hebben achter het net gevist een fatsoenlijk makelaag onderkruip niet dat zeg ik de dag na dat kransje bij de rose meheers die eens suiker doen riep ik Frits en gelaste hem mij dat pak van Schaalman te brengen geboed weet de lezer zeer stip ben op godsdienst en zedelijkheid. Wel nu, de vorige avond, juist toen ik mijn eerste pera had geschild, las ik op het gelaad van één der meisjes dat er iets in dat vers voorkwam dat niet pluis was. Ik zelf had niet naar het ding geluisterd, maar ik had bemerkt dat Betsy haar broodje verkruimelde en dit was mij genoeg. Gezuld inzien, lezig, met iemand te doen te hebben, die weet wat er in de wereld omgaat. Ik liep me dus door Frits dat vrije stuk van de laatste avond voorleggen en ik vond heel spoedig de regel die Betsy's broodje verkruimelde had. Er wordt haar gesproken van een kind dat aan de borst van de moeder ligt. Dit kan haar door, maar dat ter nauwernoot aan de moederlijke schoot ontogen is. Zie, dit vond ik niet goed. Om daarover te spreken, men ik, en mijn vrouw ook niet. Marie is dertien jaar. Van kol of oeievaars wordt bij ons aan huis niet gesproken, ook niet van de volle wijk, maar zo de zaken bij de naam te noemen vind ik onbehoorlijk omdat ik zo op sedelijkheid gesteld ben. Ik deed Frits, die dat ding nu eenmaal uitwendig wist, zoals Stern dit noemt, beloven dat hij het nooit weer opzeggen zou. Althans niet voor hij lid van Doctrina wezen zal, omdat daar geen jonge meisjes komen. En toen borge ik het in mijn listener, het vers, men ik. Maar ik moest weten of er niet meer in dat pak was dat aanstoot geven kon. Daar ging ik aan het zoeken en bladeren. Alles lezen kon ik niet, want ik vond er talen in die ik niet verstoond. Maar zie, daar viel mijn oog op een bundel. Verslag over de koffiecultuur in de residencie Menado. Mijn hart sprong op, omdat ik makelaar in koffie ben. Lauriërgracht nummer 37 en Menado is een goed merk. Dus die shaalman die zulke onzedelijke verse maakte, had ook in koffie gewerkt. Ik zag nu het pak met een heel ander oog aan en vond er stukken in die ik wel niet alle begreep, maar die werkelijk kennis van zaken aantoonden. Er waren staten, opgaven, berekeningen met cijfers waarin geen rijd te bekennen was en alles was met zulke een zorg en nauwkeurigheid bewerkt dat ik ronduit gezegd, want ik houdt van de waarheid, op het denkbeeld kwam dat die shaalman, als de derde klaarkeens uitviel, wat gebeuren kan dat hij oud en stuntelig wordt, heel goed dienstplaats zou kunnen innemen. Het spreekt vanzelf dat ik eerst informatie in nemen zou naar eerlijkheid, geloof en fatsoen, want ik neem niemand op het kantoor voordat ik daarvan zeker ben. Dit is een vast principe van me. Gehebt het gezien uit mijn brief aan Ludwig Steen. Ik wilde voor Frits niet weten dat ik enig belang begon te stellen in de inhoud van het pak en stuurde hem daarom weg. Het werd me inderdaad duizelig toen ik zo de ene bundel voor, de andere na, opnam en de opschrifter las. Het is waar. Er waren veel vers en onder, maar ik vond veel nuttigst ook en ik stond verbaasd over de verschijnenheid der behandelde onderwerpen. Ik erken, want ik houdt van de waarheid, dat ik, die altijd in koffie gedaan heb, niet in staat ben de waarde van alles te beoordelen, maar ook zonder deze beoordeling, de lijst der opschriften alleen, was reeds curieus. Daar ik u de geschiedenis van de Griek verteld heb, weet gereeds dat ik in mijn jeugd enigszins ben gelatiniseerd geworden en hoe zie ik mijn cospredensie onthoud van alle citaten, wat bij makelaarskantoor ook niet te pas komen zou, dacht ik echter bij het zien van dat alles, multa non multum, of de omnibus aliquid de toto nihil. Maar dit was eigenlijk meer uit een soort van vrevel en uit zekere aandroom de geleertheid die voor mij lag in het latijn aan te spreken, dan wel omdat ik het precies meende, want waar ik het een of ander stuk wat langer inzag, moest ik erkennen dat de schrijver me toescheeend wel op de hoogte van zijn taak te staan en zelfs dat hij een grote soliditeit in zijn redaneringen aan de dag legde. Ik vond daar verhandelingen en opstellen over het sanskrit als moeder van de Germanse taaltakken, over de strafbepalingen op kindermoord, over de oorsprong van de adel, over het verschil tussen de begrippen onëindige tijd en eeuwigheid, over de kansrekening, over het boek van job. Ik vond nog iets over job, maar dat waren verzen, over proteïne in de atmosferische lucht, over de staatkunde van Rusland, over de klinkletters, over sedulaire gevouwnessen, over de oude stellingen omtrend het horror vacui, over de wenselijkheid ter afschaffing van strafbepalingen op lastig, over de oorzaken van de opstand der Nederlanders tegen Spanje, niet liggende in de begeerte naar godsdienstige opstaatkundige vrijheid, over het perpeteum mobilee, de circoquadratuur en de wortel van worteloze getallen, over de zwaarder van het licht, over de achteruitgang der beschaving sedert het ontstaan des Christendoms, he? Over de ijslandse mythologie, over de emiën van Russo, over de civiele rechtsvordering in zaken van koophandel, over Sirius als middelpunt van een zonnestelsel, over inkomende rechten als ondoeltreffend, onkies, onrechtvaardig en onzedelijk. Daarvan had ik nooit iets gehoord, over verzen als oudste taal, dat geloof ik niet, over witte mieren, over het tegennatuurlijke van schoolinrichtingen, over de prostituutie in het huwelijk, dat is een schandelijk stuk, over hydraulische onderwerpen in verband met de rijstkultuur, over het schijnbaar overwicht der westersche beschaving, over kadaster, registratie en zegel, over kinderboekjes, fabels en sprookjes. Dit wil ik wel eens lezen, omdat hij op waarheid aandringt, over bemiddeling in de handel. Dit bevalt me volstrekt niet, ik geloof dat hij de maatelaars wil afschaffen, maar ik heb het toch terzijde gelegd, omdat er een en ander in voorkomt dat ik gebruiken kan voor mijn boek, over succesierecht in der beste belastingen, over de uitvinding der kuisheid, dit begrijp ik niet, over vermenigvuldiging. Deze titel klinkt heel invoudig, maar er staat veel in het stuk waarin ik vroeger niet gedacht had, over zeker soort van geest der fransen, een gevolg der armoede van hun taal. Dit laat ik gelden, geestigheid en armoede, hij kan het weten. Over het verband tussen de romance van Auguste Lafontaine en de Theering, dit wil ik wel eens lezen, omdat er van die Lafontaine boeken op zolder liggen, maar hij zegt dat de invloed zich eerst op m'n baard in het tweede geslacht, mijn grootvader las niet, over de macht de Engelse buiten Europa, over het godsgericht in de middeeuwen en tans, over de rekenkunde bij de Romeinen, over armoede aan proëzie bij toonzetters, over pietisterij, biologie en tafeldans, over besmettelijke ziekten, over de morse bouwtrand, over de kracht der vooroordelen, blijkbaar uit ziekten die door tocht veroorzaakt heten te zijn. Heb ik het niet gezegd dat de lijst curieus was? Over de Duitse eenheid, over de lengte op zee. Ik denk dat op zee alles wel even lang zal wezen als op het land, over de plichten van de regering omtrend publieke vermakelijkheden, over de overeenstemming tussen de schotse en frisse talen, over prosodie, over de schoonheid der vrouwen teniem en ter arde, met een onderzoek naar het stelsel van colonisatie der funissiers, over landbouwcontracten op Java, over het zuigvermogen van een nieuw model pomp, over legitimiteit van dynastien, over de volksletterkunde in Javaanse rapsoden, over de nieuwe wijze van Reven, over de percussie toegepast op handgranaten. Dit stuk dateert van 1847 dus van voor Orsini, over het begrip van Eer, over de apocrieven boeken, over de wetten van Solon, Lycurgus, Zoroaster en Confucius, over de ouderlijke macht, over Shakespeare als geschietschrijver, over de slavernij in Europa. Wat hij hiermee bedoelt begrijp ik niet, nu zo is er meer, over schroefwatermolens, over het soeverreinrecht van Grazie, over de chemische bestanddelen der Ceylonse Kaneel, over de tuchtopkoopvaardijschepen, over de opiumpacht op Java, over de bepalingen omtrek het verkopen van Gif, over het doorgraven der landengte van Sues en de gevolgen daarvan, over de betaling van landrente in Natura, over de koffiecultuur Temunado, dit heb ik al genoemd, over de scheuring van het Romeinse Rijk, over de gemutlijkheid der Duitsers, over de skandinavische Eda, over de plicht van Frankrijk om in de Indische archipel zich een tegenwicht tegen Engeland te verschaffen. Dit was in het Frans, ik weet niet waarom, over het azijnmaken, over de verering van Schillig en Geute in de Duitse middenstand, over de aanspraken van de mens op geluk, over het recht van opstand bij onderdrukking. Dit was in het Javaans, ik ben die titel eerst wat later te weten gekomen, over ministeriële verantwoordelijkheid, over enige punten in de criminele rechtsvordering, over het recht van een volk te eisen dat opgebrachte belasting tensijne behoeven worden aangewend, dat was weer in het Javaans, over de dubbele A en de Griekse Eda, over het perstaan van een onpersoonlijke God in de hearten der mensen en in vame leugen, over de stijl, over een constitutie voor het Rijk insulinde. Ik heb nooit van het Rijk gehoord, over het gebrek aan effelkustiek in onze taalregels, over pedanterie, ik geloof dat dit stuk met veel kennis van zaken geschreven is, over de verplichting van Europa aan de Portugese, over bosgeluiden, over brandbaarheid van water, ik denk dat hij sterk water bedoeld, over de melkzee, ik heb daarvan nooit gehoord het schijnt iets in een daarbijheid van banda te zijn, over zieners en profeten, over elektriciteitels beweegkracht zonder wekeizig, over ebben en vloed der beschaving, over epidemisch bederf in staadhuishoudingen, over bevorechte handelmaatschappijen. Hierin komt een en ander voor dat ik nodig heb voor mijn boek, over etymologie als hulperon bij ethnologische studieën, over de vogelnestklippen aan de Javase Zuidkust, over de plaats waar de dag aanvangt, dit begrijp ik niet, over persoonlijke begrippen als maatstaf der verantwoordelijkheid in de zedelijke wereld. Bespotelijk, hij zegt dat ieder zijn eigen rechter moet wezen, waar zou dat heen? Over galanterie, over de versbouw der Hebreen, over the century of inventions van de marquise van Worcester, over de niet-etende bevolking van het eiland roti bij Tiemach, het moet daar goedkoop leven zijn, over het menseneten der Battas en het koppensnelet der Alphouren, over het wandtrouwen op de publieke zedelijkheid. Hij wil, geloof ik, de slotermakers afschaffen, ik ben er tegen, over het recht en de rechten, over beranger als wijsgeer, dit begrijp ik weer niet, over de afkeer der Malayers van de Javaan, over de onwaarde van het onderwijs op de zogenaamde hoge schone, over de liefdeloze geest onze voorouders blijkbaar uit hun begrippen omtrend god, alweer een godloos stuk, over de samenhang der zintuigen. Het is waar, toen ik hem zag, ruik ik roze olie, over de puntwortel van de koffieboom, dit heb ik daar zij gelegd voor mijn boek, over gevoeligheid, sensibilerie en vindelij enzovoort, over het verwarren van mythologie en godsdienst, over de zagenwere in de molukken, over de toekomst van de Nederlandse handel, dit is eigenlijk het stuk dat mijn bewogen heeft, mijn boek te schrijven, hij zegt dat er niet altijd zulke grote koffieveilingen zullen gehouden worden en ik leef voor mijn vak, over genesis, een infaam stuk, over de geheimige noodschappen der Chinezen, over het tekenen als natuurlijk schrift, hij zegt dat een pasgeboren kind tekenen kan, over waarheid in poesie, wel zeker, over de impopulariteit der reistelmolens op Java, over het verband tussen poesie en matematische wetenschappen, over de wajangster Chinezen, over de prijs van de Java koffie, dit heb ik daar zij gelegd, over een Europees munstelsel, over bespoying van gemene velden, over de invloed van de vermenging van rassen op de geest, over evenwicht in de handel, hij spreekt daarin van Wissalagio, ik heb het daar zijde gelegd van mijn boek, over het standhouden van Asiatische gewoonten, hebben weerd dat Jezus een tulband droog, over de denkbeelden van Maltus omtrend het cijfer der bevolking in verband met de onderhoudsmiddelen, over de oorspronkelijke bevolking van Amerika, over de havenhoofden, over de Batavia, Semarang en Surabaya, over bouwkunde als uitdrukking van denkbeelden, over de verhouding der Europeese ambtenaren tot de regenten op Java, hiervan komt een en ander in mijn boek, over het wonen in kelders te Amsterdam, over de kracht der dwaling, over de werkeloosheid van een opperwezen bij vermaakte natuurwetten, over het zoutmonopoly op Java, over de warmen in de saagopalm, die worden, zegt hij, gegeten, over de spreuken, de prediker, het hooglied en de pantoens der Javanen, over het Jezus primie occupantus, over de armoede der schilderkunst, over de onzetelijkheid van het hengelen, die heeft ooit daarvan gehoord, over de misdaden der Europees buiten Europa, over de wapenen der zwakkere diersoorten, over het Jezus talionis, alweer een infamstuk, daarin kwam een gedicht voor dat ik zeker alleschandelijks zou gevonden hebben als ik het uitgelezen had. See, footnote 5. En dit was nog niet alles. Ik vond om van de verse niet te spreken, er waren er in vele leidtalen, een aantal bundeltjes waren het opschrift ombak, romance in het malijs, see, footnote 6, krijgsang in het Jawaans en wat niet al, ook vond ik brieven waarvan vele in talen die ik niet verstond. Sommige waren aan hem geschreven, of liever, het waren slechts afschriften, doch hij scheent daarmee zeker planten hebben, want alles was door andere personen getekend voor, gelijk luidend met het oorspronkelijke, see, footnote 7. Dan voelde ik nog uittreksels uit dagboeken, aantikkingen en losse gedachten. Sommige werkelijk heel los. Ik had, zoals ik reed zijden, enige stukken terzij gelegd omdat ze mij toeschenen in mijn vak te pas te komen en voor mijn vak leef ik, maar ik moet erkennen dat ik met de rest verlegen was. Hem het pak terugzenden kon ik niet, want ik wist niet waar hij woonde. Het was nu helemaal open. Ik kon niet logenen dat ik het had ingezien en dit zou ik ook niet gedaan hebben omdat ik zo van de waarheid haal. Ook gelukte het me niet het weer zo te sluiten dat er van het openen niets blijker kon. Bovendien mag ik niet ontwijzen dat enige stukken die over koffie handelden mij het belang inboezenden en dat ik gaar naar daarvan gebruik maken zou. Ik las dagelijks hier en daar enige platzijden en ik kwam hoe langer hoe meer, Frits zegt hoe lang zo meer, maar dit doe ik niet. Hoe meer, zeg ik, tot de overtuiging dat mijn makenlaring koffie moet wezen om zo juist te weten te komen wat er in de wereld omgaat. Ik ben overtuigd dat de rosemeijers die in suiker doen nooit zo iets onder de ogen hebben gehad. Nu vreesde ik dat die schaalman opeens weer voor me zou staan en dat hij me weer iets te zeggen hebben zou. Het begon me nu te spijten dat ik die avond de kapelsteeg was ingegaan en ik zag in dat men nooit de fatsoenlijke weg verlaten moet. Natuurlijk had hij mij om geld gevraagd en van zijn pak gesproken. Ik had hem misschien iets gegeven en als hij mij dan de volgende dag die massaschrijverij had toegezonden, waren het mijn wetig eigenlom geweest. Sie voetnoot acht. Ik zou dan de tarren hebben kunnen schijden van het kaff. Ik had er de nummers uitgehouden die ik nodig had voor mijn boek en de rest verbrand of in de papierman geworpen. Het ging ik nu niet doen kon, want als hij terugkwam zou ik het moeten leveren en hij zien dat het belangstelde in een paar stukken van zijn hand zou zeker te veel daarvoor voorduren. Niet eens geeft de verkoper meer overwicht dan de ontdekking dat de koper om zijn waar verlegen is. Zul compositie wordt dan ook door een koopman die zijn vak verstaat zoveel mogelijk vermeden. Een ander denkbeeld, ik spak er eens van, dat bewijzen mogen hoe ontvankelijk het bezoeken van de beurs iemand later kan voor menslievende indrukken was dit. Bastiaans, dit is de derde bediende die zo oud en stuntig wordt, was de laatste tijd van de dertig dagen zeker ging 25 binnen geweest en als zij aan het kantoor komt doet hij nog dik was zijn werk slecht. Als eerlijk man ben ik tegenover de firma, last en co, zeer dat de meijers eruit zijn, verplicht te zorgen dat ieder zijn werk doet en ik mag niet uit verkeerd begrepen medeleiden of overgevoeligheid het geld van de firma wegwerpen. Zo is mijn principe. Ik geef liever die Bastiaans uit mijn eigen zak een drie gulden dan dat ik voortga hem de 700 guldensjaars uit te betalen die hij niet meer verdient. Ik heb uitgerekend dat die man zeer het 34 jaren aan inkomen, zo van last en co, als vroeger van last en meijer, maar de meijers zijn eruit, dus soms van bijna 15.000 gulden genoten heeft en dit is voor een burgerman een aardig sommetje. Er zijn er weinig in die stand die zoveel bezitten. Recht tot klagen heeft hij dus niet. Ik ben op deze berekening gekomen doe dat stuk van Schaalman over de multiplicatie. Die Schaalman schrijft een goede hand, dacht ik. Bovendien hij zag haar armoedig uit en wist niet hoe laat het was. Hoe zou het wezen, dacht ik, als ik hem de plaats van Bastiaans gaf. Ik zou hem in dat geval zeggen dat hij mij meneer moest noemen, maar dit zou hij zelf wel begrijpen, want een bediende kan toch zijn patroon niet bij de naam aanspreken en hij waren misschien voor zijn leven geholpen. Hij zou kunnen beginnen met vier of vijfhonderd gulden. Onze Bastiaans heeft ook lang gewerkt voor hij tot zevenhonderd opklam en ik had een goede daad gedaan. Ja, met driehonderd gulden zou hij wel kunnen beginnen, want daar hij nooit in zaken geweest is, zou hij de eerste jaren als leerdheid kunnen beschouwen, wat dan ook billijk is, want hij kan zich niet gelijkstellen met mensen die veel gewerkt hebben. Ik ben zeker dat hij met tweehonderd gulden tevreden zou zijn, maar ik was niet gerust over zijn gedrag. Hij had een schaal om. En bovendien, ik wist niet waar hij woonde. Een paar dagen daarna waren de jonge Stern en Fritz tezamen op een boekverkoping geweest in het wapen van Bern. Sie voelt nooit negen. Ik had Fritz verboden iets te kopen, maar Stern, die ruim zakgeld heeft, kwam met enige prullen thuis. Dit is zijn zaak. Toch zie, daar vertelde Fritz dat hij Schaalman gezien had, die bij de verkoping geëmprailleerd ging. Hij had de boeken uit de kast genomen en die op de lange tafel voortgeschoven naar de afslagig. Fritz zei dat hij zeer bleek zag en dat een heer die daar het opzicht scheen te hebben hem bekeven had, omdat hij een paar jaar gingen van de Aglaia had laten vallen, wat ik dan ook zeer onhandig vind, want dit is een allerliefste verzameling van dames handwerken. Marie heeft het samen met de rosemijers die een suiker doen. Ze knoopte uit. Uit de Aglaia, meen ik, maar onder dat keiven had Fritz gehoord dat hij 15 stijvers dagens verdiende. Denk je dat ik van plan ben 15 stijvers dagens aan jou weg te gooien? Had hij hier gezegd. Ik rekende uit dat 15 stijvers dagens. Ik denk dat de zon en feestdagen niet meetellen, anders had hij een maand of jaar geld genoemd. 225 Grondensjaars Ik ben snel in mijn besluiten, als men zo lang in zaken is, weet men altijd ter stond wat men te doen heeft en de volgende morgenvroeg was ik bij gaafzuiger. Zo heet de pokhandelaar die de verkoping gehouden had. Ik vroeg naar de man die de Aglaia had laten vallen. Die heeft zijn congé, zegt gaafzuiger. Hij was luid, pedant en zikkelijk. Ik kocht een doosje ouwels en besloot ter stonte met onze bastiaans nog wat aan te zien. Ik kon er niet toe besluiten, een oud man zo op straat te zetten. String, maar waar het wezen kan, zachtmoedig, is altijd mijn principe geweest. Ik verzuim echter nooit iets te vernemen wat te pas kan komen in de zaken en daarom voeg ik aan gaafzuiger waar die schaalman woonde. Hij gaf mij het adres en ik schreef het op. Ik peins de gedurige over mijn boek, maar daar ik van waarheid houd, moet ik ronduit zeggen dat ik niet wist hoe ik het daarmee zou aanleggen. Eén ding zat vast. De bouwstoffen die ik in schaalmans pak gevonden had, waren belangrijk voor de makelaars in koffie. De vraag was maar, hoe ik handelen moest om die bouwstoffen behoorlijk te schiften en bijeen te brengen. Ieder makelaar weet van hoeveel gewicht een goede sortering daar kavelingen is. Maar schrijven, buiten de korstvondentie met de principale, ligt zo niet in mijn kring. En toch voelde ik dat ik schrijven moest, omdat misschien de toekomst van het vak ervan afhangt. De inlichtingen die ik in de bundels van schaalman vond, zijn niet van dienaart dat last en koo het nut daarvan voor zich alleen kunnen houden. Als dit zo waren, begrijpt ieder dat ik niet te moeite zou nemen een boek te laten drukken, dat busseling en waterman ook te lezen krijgen. Want wie een concurrent op de weg helpt, is een gek. Dit is een vast principe van me. Nee, ik zag in dat er een gevaar dreigt, dat de hele koffiemarkt bederven zou. Een gevaar dat alleen door de vereende krachten van alle makelaars kan worden afgeweerd. En zelfs is het mogelijk dat deze krachten daartoe niet eens voldoende zijn. En dat ook de suiker raffinadeurs. Frits zegt raffineurs, maar ik schrijf naders. Dit doen de rozemijers ook, en die doen in suiker. Ik weet wel dat men zegt geraffineerde schelm, en niet geraffinadeerde schelm, maar dit is omdat ieder die met schelmen te doen heeft, zich zo kort mogelijk van de zaak afhelpt. Dat ook de raffinadeurs dan, en de handelaren in indigo, erbij nodig zullen wezen. Als ik zo al schrijvende nadink, komt het me voor dat zelfs de scheepsrederijen er enigszins in betrokken zijn, en de koopvaardij vloot. Zeker, dit is waar. En de zeilenmakers ook, en de minister van Financiën, en de armbesturen, en de andere ministers, en de pastijbakkers, en de galanteriekramers, en de vrouwen, en de scheepsbouwmeesters, en de groothandelaars, en die in klein verkopen, en de huisbewaarders, en de tuinlui, en zondeling toch hoe de gedachten onder het schrijven in iemand opkomen. Mijn boek gaat ook de molenaars aan, en de domineers, en hen die hollowaypillen verkopen, en de liqueurstokers, en de pannenbakkers, en de mensen die van staatsschuld leven, en de pompemakers, en de touwslagers, en de wevers, en de slachters, en de klerk op een makelaarskantoor, en de aandeelhouders van de Nederlandse handelmaatschappij, en eigenlijk wel beschoud alle andere ook. En de koning ook. Ja, de koning vooral. Mijn boek moet de wereld in. Hier tegen is niets te doen. Laat dan busseling en waterman het ook te lezen krijgen. Afgunst is mijn zaak niet. Maar knoeiers en onderkruipers zijn ze, dit zeg ik. Ik heb het vandaag nog aan de jonge stern gezegd, toen ik hem in artist introduceerde. Hij mag gerust schrijven aan zijn vader. Zo zat ik dan voor een paar dagen nog vreselijk in de brand met mijn boek, en zie Frits heeft mij op de weg geholpen. Ik heb dit hemzelf niet gezegd, omdat ik niet goed vindt iemand te laten merken dat mijn verplichting aan hem heeft. Dit is een principe van me, maar waar is het? Hij zei dat stern zo'n knappe jongen was, dat hij zulke snelle voorderingen in de taal maakte, en dat hij Duitse verse van Schaalman in het Hollands vertaald had. Geziet, de verkeerde wereld was in mijn huis, de Hollander had in het Duits geschreven en de Duitse vertaald in het Hollands. Als ieder zich bij zijn eigen taal had gehouden zou er moeite gespaard zijn. Maar dacht ik, als ik mijn boek door die stern schrijven liet. Als ik er wat bij te voegen heb, schrijf ik zelf van tijd tot tijd een hoofdstuk. Frits kan ook helpen. Hij heeft een lijstje van woorden die met twee E's geschreven worden. En Marie kan alles in het net schrijven. Dit is meteen voor de lezer een waarborgen tegen alle onzetelijkheid. Want dit begrijpt je toch dat een fatsoenlijk makerlaar aan zijn dochter niets in handen geven zal, want niet strookt met zeden en fatsoen. Ik heb toen de beide jongens over mijn plan gesproken en ze vonden het goed. Alleen scheen stern, die een tint van letterkunde over zich heeft, zoals veel Duitsers stemten willen hebben in de wijze van uitvoeling. Dit beviel me nu wel niet zeer, maar omdat de voorjaarsveiling op hand is, en ik van Ludwig Stern nog geen orders heb, wilde ik hem niet te sterk contrariëren. Hij zei dat, als de borst hem gloeide van gevoel voor het ware en schone, geen macht ter wereld hem beletten kon de tonen aan te slaan, die met zulke gevoel overeenstemmen. En dat hij veel liever zweeg dan zijn woorden om klem te zien door de onterende kluisterster alle dagshijt. Frits zegt S-C-H-Eid, maar dit doe ik niet, het wordt slang genoeg zo. Ik vond dit nu wel heel gek van Stern, maar mijn vak gaat me voor alles en de oude is een goed huis. Verstelden dus vast ten eerste dat hij alle weken een paar hoofdstukken zou leveren voor mijn boek, ten tweede dat ik in zijn geschrijf niet zou veranderen, ten derde dat Frits de taalfouten verbeteren zou, ten vierde dat ik nu en dan een hoofdstuk schrijven zou om aan het boek een solide voorkomen te geven, ten vijfde dat het titel zou wezen door koffieveilingen der Nederlandse handelmaatschappij, ten zesde dat Marie het net afschrift zou maken voor de druk, maar dat men geduld met haar hebben zou als de was kwam, ten zevende dat de afgewerkte hoofdstukken elke week op de krant zouden worden voorgelezen, ten achtste dat alle onzedelijkheid zou worden vermeden, ten neigende dat mijn naam niet op de titel zou staan omdat ik makelaar ben, ten tiende dat Stern een Duitse, een Franse en een Engelse vertaling van mijn boek zou mogen uitgeven omdat zo beweerde hij zulke werken beter in het buitenland worden begrepen dan bij ons, ten elfte hierop drong Stern zeer sterk aan dat ik Schaalman een riem papier, een gros penne en een kruikje inkt zenden zou. Ik nam met alles genoegen, want er was grote haast bij mijn boek. Stern had de volgende dag zijn eerste hoofdstuk gereed en Zidaar lezer de vraag beantwoord hoe het komt dat de makelaar in koffie, Last & Co. Lauriergracht nummer 37, een boek schrijft dat op een roman gelijkt. Nauwelijks echter was Stern aan zijn werk begonnen of hij stuute op moeilijkheden. Buiten de zwaarighet om uit zoveel bouwstoffen het nodige uit te zoeken en te rang schikken, kwamen er gedurig in de handschriften, woorden en uitdrukkingen voor die hij niet begreep en die ook mij vreemd waren. Het was meestal Javaans of Malaise. Ook waren hier en daar verkortingen aangebracht die moeilijk te oncijferen waren. Ik zag in dat we Schaalman nodig hadden en daar ik het voor een jong mensen niet goed vindt dat hij verkeerde connectie aanknoopt wilde ik nog Stern, nog Fritz daarheen zenden. Ik nam suikergoed mee dat overgebleven was van de laatste kransavond, want ik denk altijd aan alles en ik zocht hem op. Schitterend was zijn verblijf niet, maar de gelijkheid voor alle mensen, dus ook wat hun woningen aangaat, is een hersenschim. Hij zelf had dit gezicht in zijn verhandeling over de aanspraken op geluk. Bovendien, ik houd niet van mensen die altijd ontevreden zijn. Het was in de lange Leidse dwarsstraat op een achterkamer. In het onderhuis woonden uitdrager die allerlei dingen verkocht, kopjes, schotels, meubels, oude boeken, glaswerk, portretter van van spijk en zowel meer. Ik was zeer bang iets te breken, want in zo'n geval voorderen de mensen altijd meer geld voor de zaken dan ze waard zijn. Een klein meisje zat op de stoep en klede haar pop aan. Ik vroeg of meneer Schaalman daar woonde. Ze liep weg en de moeder kwam. Ja, die woont hier, meneer. Gaat u weer met het trap op, na het eerste per taal, en dat het trap na tweede per taal en dan nog een trap, en dan is u er dicht, want u komt er vanzelf. Mijntje, ga eens even zeggen dat er een heer is. Wie kan ze zeggen dat er is, meneer? Ik zei dat ik meneer Droogstopel was, makelaar in koffie, van de lauriergracht, maar dat ik mezelf wel zo aandien. Ik klom zo hoog als gezicht was, en hoorde in het derde per taal een kinderstem zingen. Strakjes komt vader, die zoete papa. Ik klopte en de deur werd geopend door een vrouw of dame. Ik weet zelf niet recht wat ik vanaar maken moest. Ze zag zeer bleek, haar trekken door gespooren van vermoeidheid en deden me denken aan mijn vrouw als de was bereiderd is. Ze was gekleed in een witlang hemd of jak zonder schoot, dat haar tot de knieën hing, en aan de voorzijde met een zwart speltje was vastgemaakt. In plaats van een behoorlijke japon of rock, doeg ze daaronder een stuk donkergebloemd lijnwaad, dat enige maal om het lijf gewikkelt scheen, en haar heupen en knieën vrij nauw omsloot. Er was geen spoor van plooien, wijten of omvang, zoals dit bij een vrouw toch behoort. Ik was blij dat ik frits niet gezonde had, want haar kleding kwam er zeer onkies voor, en het vreemde daarvan werd nog verhoogd door de losheid waarmee ze zich bewoog, als vond ze zich heel goed zo. Het mens is geen volstrek niet te weten dat ze er niet uit zich als andere vrouwen. Ook kwam het me voor dat ze volstrek niet verlegen was over mijn komst. Ze verborgen niets onder de tafel, voorschoven de stoelen niet, en deed niets van wat toch het gebruik is als er een vreemdeeling komt van een deftig voorkomen. Ze had, als een Chinese, de haren achterover gekant, en die achter het hoofd in een soort van strik of knoop samengebonden. Later heb ik vernomen dat haar kleding een soort van indische dracht is, die ze daar te landen Sauron en Cabai noemen, maar ik vond het heel lelijk. Is u juf vrouw Schaumann, vond ik. Wie heb ik de eer te spreken, zeiden ze, en wel op een toon waarin iets lag, alsof ook ik wat eer had moeten brengen in mijn vraag. Nu, van complimenten houd ik niet. Met een principaal zit wat anders, en ik ben te lang bij de zaak om mijn wereld niet te kennen. Maar om daar veel omslag te verkopen op een derde verdieping vond ik niet nodig. Ik zei dus kort af dat ik meneer Droogstoppel was, makelaar in koffie, lauriërgracht nummer 37, en dat ik haar mansprekken wilde. Nou ja, waarom zou ik omslag maken? Ze wees mij een mattenstoeltje aan en nam een klein meisje op de schoot dat op de grond zat te spelen. De kleine jongen die ik had horen zingen zag me strak aan en bekeek me van het hoofd tot de voeten. Die scheen ook volstrekt niet verlegen. Het was een knapje van een jaar of zes, ook al vreemd gekleed. Zijn wijkbroekje rijkte ter nauwernood tot de helft van de dij, en de beentjes waren bloot van daar tot aan de enkel. Heel in descent vind ik. Kom je om papa te spreken? Voeg hij opeens, en ik begreep daar stond dat de opvoeding van dat knapje veel te wensen overliet, anders had hij, komt u, gezegd. Maar omdat ik met mijn houding verlegen was en wel wat praten wilde, antwoordde ik. Ja, kerotje, ik kom om je papa te spreken. Zou hij spoedig komen, denk je? Dat weet ik niet. Hij is uit en zoekt geld om een verfdoos voor me te kopen. Frits zegt verfdoos, maar dit doe ik niet. Verf is verf, en geen verf. Stil, mijn jongen, zei de vrouw, speel het met je printen of met een Chinese speeldoos. Je weet immers dat die meneer gister alles heeft meegenomen. Ook zijn moeder noemde hij je, en er is geen een heer geweest zijn die alles meegenomen had. Een vrolijk bezoek. De vrouw is geen ook niet opgeruimd, want daar sluik wisten zij haar ogen af, terwijl ze het kleine meisje bij haar broertje bracht. Daar, zeiden ze, speel wat met nonnie. Een rare naam. En dit deed hij. Wel, je vrouw, vroeg ik. Verwacht u spoedig uw man? Ik kan het niet bepalen, antwoorden zij. Daar liet opeens de kleine jongen, die met zijn zusje schuitjevaren gespeeld had, deze in de steek en voeg mij. Meneer, waarom zeg je tegen mama, je vrouw? Hoe dan, kereltje, zei ik, wat moet ik dan zeggen? Wel, zoals andere mensen. De je vrouw is beneden, zij verkoopt schotels en priktollen. Nu ik ben ik makelaar in koffie, last en co, Lauriergacht nummer 37. We zijn met ons dertien op het kantoor, en als ik stern meerreken, die geen salaris ontvangt, zijn er veertien. Wel nu, mijn vrouw is je vrouw, en moest ik nu tegen dat mens, mevrouw zeggen? Dit ging toch niet. Ieder moet in zijn stand blijven, en wat meer is, gister hadden de deurwaarders de boel weggehaald. Ik vond mijn je vrouw, dus wel, en bleef erbij. Ik vroeg waarom Schaalman zich niet bij mij had aangemeld, om zijn pak terug te halen. Ze scheen er van te weten, en zei dat zij op reis waren geweest, en wel naar Brussel. Dat hij daarvoor de independence gewerkt had, maar dat hij er niet had kunnen blijven, omdat zijn artikels oorzaak waren, dat het blad aan de Franse grenzen zo dik was werd afgewezen, dat ze sedat enige dagen in Amsterdam terugkeerd waren, omdat Schaalman hier een betrekking zou krijgen. Zeker bij gaafzuiger, vroeg ik. Ja, dat was het. Maar dit was tegengelopen, zeiden zij. Nu, hiervan wist ik meer dan zij zelf. Hij had er achlaaien laten vallen, en was luip, pedant en ziekelijk. Precies daarom was hij weggejaagd. En ging ze voort, dat hij zeker deze dagen bij mij komen zou, en misschien wel juist naar mij toe was, om antwoord te vragen op het verzoek dat hij mij gedaan had. Ik zei dat Schaalman maar eens komen zou, maar dat hij niet moest schellen, want dit is zo lastig voor de meid. Als hij wat wachtte, zei ik, zou de deur wel eens open gaan, als er iemand uit moest. En toen ging ik heen, en na mijn bereutsuikers weer mee, want ronduit gezegd, het beveel me daar niet. Ik voelde me niet op mijn gemak. Een makelaar is toch geen kruijer, dunk me, en ik beweer dat ik er fatsoenlijk uitzien. Ik had mijn jas met bond aan, en toch zat ze daar zo invoudig, en praat er zo kalm met haar kinderen, als of ze alleen was. Bovendien scheen ze geschrijd te hebben, en ontevreden mensen kan ik niet verdragen. Ook was het er koud en ongezellig, zeker omdat de poel weggehaald was, en ik houdt veel van gezelligheid in een kamer. Onder het naar huis gaan, besloot ik het met pastiaans nog eens aan te zien, omdat ik niet gaar ne iemand op straat zet. Nu volgde eerste week van Stern. Het spreekt vanzelf dat er veel invoorkomt, omdat mij niet bevalt. Maar ik moed me houden aan artikel 2, en de Rosemeijers hebben het goed gevonden. Ik geloof dat ze Stern in de hoogte steken, omdat hij een oom heeft, de Hamburg, die een suiker doet. Schaalman was er inderdaad geweest. Hij had Stern gesproken, en aan deze enige woorden en zaken uitgelegd, die hij niet begreep. Die Stern niet begreep, men ik. Ik verzoek nu de lezer de volgende hoofdstukken door te beiten. Dan beloof ik na haar hand weer iets van meer solide aard, van mij, Patavers droogstoppel, makelaar in koffie, last en co, lauriergracht nummer 37. Einde van hoofdstuk 4. Voetnoten? Voetnoot 5. Welk gedicht kan hier bedoeld zijn? De Gronelogische volgorde verbiedt ons hier te denken aan de laatste dag der Hollanders op Java, door Centot, want dat stuk is na de Havelaar geschreven, en misschien wel onder de indruk van de Havelaar. Daar ik samen ontspakt niet bij de hand heb, en toch garne de lezer in staatsstellen wil, zich een denkbeeld te vormen van droogstoppels verontwaardiging, neem ik verlof, die in arbeid van Centot aan de nazi voor ogen te leggen. Het zal de toekomstige geschietschrijver aangenaam zijn te kunnen bewijzen dat het niet aan waarschuwingen ontbroken heeft. Er zijn er die beweren dat mijn vriend, S.E.W. Roorda van Ijzinga, om het vervaardigen van dit stuk uit Indië verbannen is. De Heer van der Wijk, een raad van Indië, en als Soudanig één der voorstanders van die uitzetting, heeft dit ontkend. Ook andere regeringsmannen logen een het verband tussen Centot's profetengraaf en Roorda's verdrietig en onverdiend omswerven. Sommige waren van gedachte dat deze duisterheid zou opgeheld het worden bij de behandeling van Roorda's zaak in de Tweede Kamer, waar overlegging kon verwacht worden en geëist, want het regeringsreglement schrijft dat overleggen voor van het besluit waarbij de gezagstaat was uitgevoerd. Maar de minister, Frans van de Putten, meende te kunnen volstaan met de aanbieding van een extract uit die beschikking en de leden der Kamer berusten alweer in die onwettigheid. Vragen, wat stond er in het achtergehouden deel van het document? Iets over Centots vloeksang? Misschien die vloeksang zelf? Bestond er wel lichtzeker schuldbesef dat angstig maakte voor de openbaring van het stuk? In dit geval is de toelecht niet gelukt, want al zei het dan dat RVE zelf nooit de hand leende tot publicatie, het verscheen herhaaldelijk in druk en ik zelf vond het meer dan eens opgenomen in provinciale blaadjes. Zowel om de edele verontwaardiging die er in schitterend, als om de letterkundige verdiensten, vinden het hier een blijvende plaats. Reeds elders maakte ik de opmerking dat het in gloed en in kracht van uitdrukking zegenvierend de vergelijking kan doorstaan met de beroemde imprecatie van Kamieë. De laatste dag der Hollanders op Java. Door Senthot. Zult hij nog langer ons vertrappen? U hard vereelten door het geld en doof voor de ijs van recht en reden, de zachtheid tergum tot geweld? Dan zei de buffel ons ten voorbeeld, die Saransmoe, de horneenwet, de vrededrijver in de lucht werpt en met zijn lompenpoot verplet. Dan schroei je de oorlogsvlam uw velden, dan rol de vraak langs Bergendal, dan stijgt de rook uit uw paleizen, dan tril de lucht van het moordgeschal. Dan zullen wij onze oren strelen aan uw vrouwen klaargeschrij en staan als juigende getuigen om het doodsbed van uw twinglandij. Dan zullen wij uw kinderen slachten en de onze drinken met hun bloed opdat der eeuwens schuld met rente met woekerwinsten wordt vergoed. En als de zon in het westen neerdaalt beneveld door de damp van het bloed ontvangt zij in het doodsgerochel de laatste Hollands afscheidsgoed. En als de nachtelijke sluig de rookende aard heeft overdekt de jakhals de nog lauwe lijken door één woord afknaagd, knabbeld, lekt, dan voeren wij uw dochters heen en elke maag wordt onze boel dan rusten we aan haar blanke boezems van moordgetier en krijgsgewoel. En als haar schand zal zijn voltrokken en als wij ons hebben moe gekust als elk tot walgens toe verzadigd het hart van vraag het lijf van lust dan tijgen we aan banketeren en de eerste toest is waterslot de tweede toest aan Jezus Christus de laatste drink aan Nederlands God en als de zon in het oosten opdaagt knieelt elke javaan voor Mohammed wel hij het zachte volk der aarde van Christenhondelen heeft gered. De opmerksame lezer ziet dat het brave droogstopel ongelijk had in zijn verontwaardiging over dit of een dergelijk stuk. Ook had Franse van de Putten het besluit de regering waarbij de heer RVE verbannen werd in alle gerustheid integraal kunnen overleggen. Centot zegt immers niet dat dit alles zo wezen zal. Hij waarschuwt slechts dat het geschieden zou indien de Hollanders voortgingen hun hart te laten vereelten door het geld en de javaan te vertrappen. Daar nu dit geval vooral naar de oprichting der javaan nutmaatschappij en al het gereden kavel in de kamer ondenkbaar is zal de zaak veel beter aflopen dan Centot in een wanhopige oogblik meenden. Voor wie het niet weet hier de mededeling dat de pseudoniem Centot niet bijzonder ongepast de herinnering in het leven roept aan de javaanse oorlog. Centot namelijk was in zeer letterlijke zin de non de guerre van Alibassa praviro Dirtio het uitstekend legerhoofd van de muiterlingen zoals de partij van Dippo Nagoro in Chauvinistisch-Hollands genoemd werd. Een vertalingsvoud waarin zich ook de Spanjaardens schuldig maakte heerigste Nederlanders toen deze zich van indelicate vreemdelingen trachten te ontslaan. De meer of minder juistheid van zodanige uitdrukkingen hangt dikkels af van geografische lichting, dagtekening, huidskleur, geloof en behoefte aan badige saldo's. De muiter van gister zijn dikwijls en martelaren van vandaag. Terzijde, de moedige Chinese die hun land verdedigen heet tegenwoordig kwaadwillige. Wat overigens die Centot betreft men heeft hem na afloop van de Javaanse oorlog tevriend gehouden. Hij heeft zijn laatste levensjaar gesleten als gepensioneerder van de Nederlandse staat. En zijn krijgslieden werden bij het Nederlands Indies leger ingelijft. Toch niet Angkor, wat zijn goede reden had. Nog in mijn tijd, die wat India aangrader een aanvang nam in januari 1839, onderscheiden zich uit Centots Parisan, geregelde troepen, afkomstige soldaten door goed gedrag, tucht en militaire houding. Het was niet zeldzaam, bij inspectie of parades, een hoofdofficier bij het wijzen op een flinke kerel te horen zeggen. Inni Apalagi Oranya Centot. Dat is nog een man van Centot. Footnote 6 Romance in het Malijs Ik laat nu daar wat droogstop ook aan onder de ogen gehad hebben. Toch zeker is het, dat ik de zang van Saidja, die in deze uitgaaf voorkomt door bladzijde 281. Alinja die begint met See Who The Batching, MD oorspronkelijk in het Malijs geschreven heb. Waar dat stuk beland is, weet ik niet. En op dit ogen blik zie ik geen kans het in die taal te maken. Waarschijnlijk ligt het in een der koffers of pakken papieren die ik na mijn vertrek van Le Bak uit de ODC hier en daar moest achterlaten en wie rondtrend ik de lezer verwijst naar ID 951. Ik denk dat het bedoeld stuk voor de dag zal komen na mijn dood, als ik niet meer daar wezen zal om te vragen hoe men er aangekomen is. Dat er overigens al gespeculeerd worden in nagemaakt postume artikelen spreekt in onze eeuw van vervalzing vanzelf. En wanneer het te voorzien was dat die sofisticatie zich bepalen zou tot schrijverij komen de zaak draagelijk vinden voor de dode waar de hoogeltouren die men aan de man brengen zal onttrep mijn leven handelwijs, karaktig reeds nu lees en verneem ik dagelijks voorvallen die mij betreffen gebeurtenissen waarin ik een hoofdrol speel en die mijzelf grote verrassing waren dan ze ooit kunnen teweegbrengen bij ieder andig. De vertellingen die over mij in omloop zijn, ook de niet bozaardigen lopen voor ieder die me werkelijk kent in het kollegen. Nee in het idioten. Eens sinds nu ter abstractie hiervan, maar alleen om te doen blijken, command onécrit least waarg. Hier de opmerking dat zekere bloem lezig nu reeds slechts 37 jaar namen vertrekt naar Indië goed vindt dat vertrek een paar jaar te verschuiven. Vragen welke stieptijd is er te wachten in de chronologische rangschikking der chinesse dinastieën. En vooral welke wetenschappelijk en morele integriteit in karakterbeschrijving. Toch is er lering te trekken uit de behoelde fout. Door het opmerken van zulke blunders gewennen zich de lezer aan de vraag man, bloemlezer, weet je wel wat je beweert ons te willen leren. Zo nee, waar bemoei je je mee? Voetnoot 7 Voorgelijk luidend met het oorspronkelijke getekend. Dit is werkelijk geval met de bewijsstukken die ik zowel in de havenlaag als in de minnebrieven overleg. Opgelijke wijze heb ik de echtheid van meer andere stukken doen staven en ik denk dat mijn eenmaal daar naar onderzoek zou doen. Maar nooit heeft iemand die moeite genomen, wat m'n zeer karakteristiek voorkomt. Het spreekt vanzelf dat ik nog altijd bereid ben in zagen van bedoelte stukken te geven aan ieder die blijk zal geleverd hebben dat het hem om de waarheid te doen is. Voorlopig bepaal ik mij tot herhaling der sommatie aan duimer van twist om te beweren dat het door mij als echt voorgestelde stukken verdicht zijn. Zolang hij dit niet durft, blijf ik eisen dat er op die stukken recht worden gedaan. Voetnood 8. Wettig eigendom van de havenlaar Droogstoppen voelde Brouw dat hij de onnozelen schaalman zijn recht op eigen werk niet ontfutseld had. Waarschijnlijk kwam het bij het schetsen van de huigelende schelm deze trek nodig voor en zie, ik wist niet dat ik hier in zeer beperkte zinalto's profeet was. Juist op de manier die Droogstoppel hier betreurd niet gevoegd te hebben, is de beschikking over het boek havenlaar in andere handen over gegaan. De mij aangeboden en eigenlijk opgedrongen ondersteuning die Strecken zou om me zes maanden rust te verschaffen na mijn ellendig omswerven en om de uitslag van mijn pleidooi af te wachten is gebruikt als voorwensel om de havenlaar zo te behandelen dat het pleidooi zijn kracht verloor en dit geschieden opzettelijk. In een aan mij gerichte brief verklaart de heer van Lennep dat hij het populair worden van mijn arbeid wilde tegengaan. Hij die met zoveel vertoon van vuurige sympathie mij verzocht had de uitgaaf daarvan aan hem op te dragen. Toch ben ik aan de rechtvaardigheid verplicht de lezer te waarschuwen tegenzekere verenzelfiging van de heer V.L. met de afzichtelijke Droogstoppel. Toen V.L. begon zich met de havenlaar zaken in te laten was hij oprecht maar gaandeweg begon hij berouw te voelen en zijn zwakheid nam zo de overhand dat hij wel draai liever mij verraden moet hem zeer gedaan hebben want slecht was hij niet dan in zijn kring door te gaan voor de beschermer ene zaak die zeer te onrechten werd uitgekreten voor iets revolutioneers. Men zie over dit alles platzijde 17 van V.L. uitgaaf 1873 en de nood op idee 289. Voetnood 9 Wapen van Bern In een al dus genoemd gebouw staande op het spuiten Amsterdam werden in mijn jeugd boekverkopingen gehouden ik weet niet of dit nog zo is en zelfs niet of die inrichting nog bestond in de tijd waarvan Droogstoppel verondersteld wordt te spreken dat is een paar jaar na de datum de officiële stukken die in de havenlaar opgenomen zijn einde voetnoten van Hoogstok 4 deze LibriVox opname behoort tot het publieke domein