 Şəxotur və orda məndə düvək qısılmışım ordan, çüş və çüşdə. Baxtıra qonamına başlətlə çəyək, hansı lə rahatlayaq. Bir deyədir, bunu eləyək, bir deyədir yox. Qoğun gözün qavanda bunu doğruyaq baləcələm. Özün müdirim, Allah, özün elə qabaxçam mən ölbəşinlərlək, mən də balım tərdik. Şua kəsirlərlək. Zabana dəndəyəni birilmiş adı, təlidin birilmiş adı. Yəçiz oğluhtur, birin qayn anası çətirbağda, məhək biri qalıb onun qücağında. İndi bu üşak ağrılıyı, tilasiplar ki, üşakı öldürü, anasına deyirlər. Şua boğursun, səsə erməni dələcə edir. Mən deyirim aca mahtelə şey olmaz, ana balasını nətər öldürsün ki? İndi həmən üşakları deyirlər, aylə qurub görməmişim. Dedim yaxşı, ana balasını öldürə bilər. 330 il bundan öncə, Azərbaycan tarixini qanla yazılan xucalı faciəsi baş verir. Ötən illər ərzində bu haçısı haqqında filmlər çəkilib, kitablar yazılı prepartajlar hazırlanır. Lakin, 30 il keçməsinə baxmayaraq, əriməllərin törəddiyi vəşirlikləri ne danışmaqla, yazmaqla bitirməyi olub, nə də o günləri yaşayanların içindəki alofsönü. Müsaibimiz, qenayət Haciyevdə həmin faciənin şahidi olmuş, əsir düşmüş, dəşətli iş kənclərə məruz qalmış biridir. Deyir ki, illər keçməsinə baxmayaraq nə torbaqının həsrəti bitir, nə də o iş kəncləri unutabilir. 26-anın günü, 25-anın günü vaşı heç bir səskü yolmadı. Biz elə bördük ki, səkətləti tamam. 26-anın tamam səkətləti, heç bir şey yoxdur. Mən də ən ağır posləyəm, hansı ki, birinci orda çətlər oldu deyibsələr, əri portun başın üstlə. Sağ düştü posləyəm, gördüm nəsə, yavaş yavaş tangsəsi gəlir. O yolunun tankın deməli əri portun başı, hərdəsə bir üç kilometr belə dört kilometr var. Amma tanklar çox səkət yedir. Səski yoxdur. Belə belə baxdım yox, həsə hərlətin bu tanklar, belə akşamdan tanklar yedir. Sağda tanklar yavaş yavaş, bütün bu üç kəndi aldılar koruqa. Posta hərləndən gördüm birinci, 11-in yansı olaydı, kimi deyib, belə kimi deyib, dəqiqpik poslu olmuş adam kimi deyirim. Birinci tank gördüm, laq başımın üstləm bir təbə var. Məhid çətləyilin yeri var da, bir dənəsi gəlir tankının, bizim çətlə dəli bir dənə eve. Dəyməyilə yanmalı bir oldu. Bu çubu başlənmədi, hər tərifdən başladılar. Parklar bir tərifdən, vayenni bir tərifdən. Bu zaman mən gördüm ki, əlport yandı. Əlportu aqabsa əlifəzi parkdadır, əbaxı çimçan yoxdur, qomarılar hər təvbdən, fikirləşək ki, burada olan sürməyə, də bilim, hər bir şey qalmasında bunlara. Yeni çaya bir dəstə əsləyərin tərifə gidində, mən fikirləşdim ki, bu yolundan biz çab qırılacaq. Bu təhvə bölününə də cəmrət də mən təniq bilirlərlər, üç səndin üçü də mən təniq. Haqdasa, bir üç yüz dən fərəq gədər adam ayrı də mən tərəfə. Gecəyinin qaxtıq yavaş-səbəsdə, yavaş-səbəsləyəndə qar elə yaxı ki, adnımın açısı geri başlan, adnımın dolur. Elə bir odun üçün, silif gözlümün təminizdir isən, ağlı yəni baxısan, sızıl yəni baxısan, Haqdasa gələncə bir neç adam elə yolda qaldı yaşlı adamlar, birini qol yaraldı, qıçı yaraldı. Sava yaxın vaxtıq yolda hərliyə alıptı, bir də gecə başlaydıq, denə işinlanmamış qayıtıq, alttan yoxsa çıxdıq bir dağın üstünə, çabana dən dən bir üç adı, təlidin bir üç adı. Yəçiz oğluhtu, birin qayn anası çəkir vağda, məhək biri qalıp onun qıcağında. İndi bu uşa qarlıyı, tilasiplarçı uşağı öldürü, anasına deyirlər. Uşağı boğursun, səsə irməni dələcə et. Mən deyirəmə cəmaat eləşir olmaz, ana balasını nətər öldürsün ki? İndi həmən uşağı təlidə deyirlər həllə qorup görməmişəm. Dedim yaxşı, ana balasını öldürə bilək, cəcə dört-dür, beşə işlək belə, birdən həç, şübəsi irmənlər gəlir. Ə, dedim irməni bura haqdan gəlir, açın, nə danışsımız? Dağın üstünə masinə gəlir, belirlər ki, mücəbiz müşədə deyir. Mücəd gürləm dəyəndedilər, qaman da belirlər qalqın gəlir, heç-dümləni şəhirlədik, heç-dümləni şəhirlədik, çoğun səsədədə apayda mal to olasını. Ə, yığdılar bir mal to olasını, daha qırhı dəğədik, cəmaatın. Bəri neçə gəlim barışda apaydılar? Gəlim qappacanı süpürün, ne ilə nə təriyələn? Səbəl cədlər çərliyi, cəhəlanlardan seçməyə. Bunlardan bir harqlasa bir kişinin üç dən oğlu qalqıldılar. Böyüyü 27 yaşta qalanından çiçiydi, biri əvledim. Anaferlə dəlir. Ata yanımda oturub, ata inançı az qalqalı çocuğun borçunu öldüsün. Harqlasa bir 15-16 əfər, vəyəniye gədən çaban uşaqlar yığdılar. Aparlar güllələdilər hamsında. Öldüm aqab haqalılar. Biz yığdılar bu kamazın içində olu su. O suyun içinə, üstə də palatqa, eçdə nəftəmət, dalınca pəri qavahtanmasın və daldan, dətlər şartlar bizi istəfanə cərdə. Stəfanə cərdələr şartlar. Mən aftabaza içindir. Biri aftabaz parkıdı, biri bu kuca borç parkıdı. Mən elə bu maşin içində münatördülər, mən apardılar. Mən yəgim, mən apardılar. Aftabaza çamaatın içində öldürəcəklətə. Nə məxsələdir, safardılar. Bir nəfəl yoldaşlar, də bu də elə örləşsızdırdı. Bu da buradadır. Çəttim uğraşayım. Bir urus kızıydı vallaha bilmirəm. Tatar nə etsə, yanda da bir uşağaq. Bun da öldürmək istəyirlərinə, eysə uşağaq çəkirir. Amma bir dənə şi-taifəsin öldürürlər, belə asılı ilə parkça parkça edir. Bir sakallı burada, qabanı buna qurban kəsirlər. Mən apardılar, gələ saldılar, bir pis yiyirə. Çox bir pis yiyirə. Şəhirlin ap ərin də 5 məhtəbəli 100 evli binad. Bunun bədvalına bir dənə də o uğlan uşağaq gəldi, 16 yaşı belə. Bun da gətlə sürdülər, attılar oraya. Sörüştüm çətin danışı, çörpə, o qədə qarqda borunda bərkət çürp. Bu martinirlə yonlandı. Amma hansı tən dindəmdir, mənə başa salabilmir. Azərbaycanıdır. Bir gün iki gün burada qaldıq, belə gecə qapa çevdi, dəmir qapıdı. Hər taraf ilə sıvaqlıdır ki, ələrin toxunları, ələrin cilə çölələr. Tifarlı ilə sıvaqlıdır. Çədə heçkənə tərpədənməsəm. Bir iki üç dört, 5-6 nəvə doldu çərli. Gələs səqqallı, gələ bilə. Şəxotur vədə, mən də divə qısılmışım oradan. Çüş və çüşdə, də ilə durmuşum. Tifarlı toxun, iməlim, əxəm dağıdıq amasıdır. Baxtıraq ona müna başlətlə çəyə hansıdır, hattıyaq. Bir deyədir, bunu iləyəq, bir deyədir yaq. Qoğunun gözün qavanda, bunu doğruyaq balacaq. Ödün müdirim, əllah. Ödün ilə qabaq çəməni ödüsünlək. Mən də balam tətdir. Şua çəsirlər. Şaq, şərtədən ilə bir ki, az qalıki bəcə binə partdasın. İlə yedi, səssə emirlə yox. Da, bula nəflə qana hansıdır. Elə bir ki, ilk ilə işin üstə çəkə dağda bax, belə edirlər. Belə tüçədə bir şey var. Yə illə qəlirlər. Ondan sonra istəyəsən, on adam doğru. Onlar çövf əlqələt. Hə, əndi bunun, cədə ocacağının tavşıdır elə biləm. Yoldun bilim ki, çəsənəm, çəsənəm, çəskəsənəm. Həşbə çoxmadı. Bəktən qafa bir de açırdı. Geldi bunlara bilə baxdı, baxdı. Baxsa qaldabırdan çanlı bir adamdır. Cə, uğurçca bunlara söylüyordu. Cə, hirməncə bunlara söylüyüdü. Bu bilədə ki, qolqçıya baxdı. Hə, birdən bilədə şıl vurdu ki, tüvdə mən oturmuşum. Hə, bunu bilədə deyətəyi, hələt ki, gəlməmiş. İndi ölürə, o bilədə deyirək, o da qasın. Saba, salar, tələr. Bəsə yanına yenib alaca gələcək. Hə, bu gəldir, şöydi, sıvadır, bunları, həmsın, çört. Üşün əfər gəldirlər. İçidənə, kırmızı xaçdən bir dəfədə, ermən yanlarında. Bunlar gələndə, mən danışıqə, o yüzden danışa bilməm. Mən danışıq, danışaqə bilməm. Su istədim ki, bəsməli su versindədir, su nın önləm. Bunlar su getirlər, o su boğazıma qədər tutunmuş seçmədir. Çaban oğlan, o bili səqqal bədədir. Yəçdədən, çələn, gələn, kırmızı xaçdən. Amma bili çaban oğlandı. Bu çaban oğlan az qalıçı, o ermənli gəlsin. Nəyi bu formətse saklayırsınız? Nəyi səməli su verirlər, bəs su zədistim. Də yıxırdım, nətəbidə, mən düzərtlərindir, o tutdular. Əlimi çalıflar, misiməli taxtilində dəmələr, əlim şişifdə qəlim tutmaim çan yoxdur. Şi qələm tutam yaz yəzən. Də bu döylənə qan baxırlardır. Amma şirküt hissatı yoxdur, lüt anam gəlmə. Burda çən bundan bir yeşil adiyadə dətətdirər. Sivəsərin zurnalistəri. Adiyal insiz adiyadır. Belə uzun nə pişursan, yönləsə bilmirsən. Belə qətdə istəm ortaya çıqəli, başa çıqəli, belə bir şey. Də ondan sonra, hər gecə yığıllar, döylər, nəçəsi ölməyidin çıxandıqlar döyümlə. Bə bilə, bilə, bilə, düz, gəldir çıxdı, o dəyişimə baxlar, qücaq da gəldirər. Yirdilər bir o az maşına gəldirər, əslərin arasında bizi saxladılar. Orada, oradan gəldir bir su-i su-i, bir dəvdəm dəşətir. Də o təvhətən Allah və yədəcək tüylü tanımış adandı. Eləz süləsində buradan da bu eirməni tökülən çim-çimlən dəyişilisə eirməninə müslümanlar qücaqlaşırlar. Bir de mazhar cümanda, bilim, səmdə durma. Bir saatim çanım olsun, səni çıxaq qəbirləm. Sən deyirsən, bəsə, ebəndən çıxmasan. Mən ölürüm. Ağdanımlar qəşək yedirdirlər, şedirdirlər. Kərdə onların otağına baktıq, bayağı yatma yeri, qəşək, o pamuq qəşəkələr, biçənin yəni, bilim, hər şey varcaqlarıdır. Ona dedim, uzaq git. Səmdə durma. Nürsəylə Allah və yədi, gəldir çıxda Allah tadına yətsin. Həmən günü 14 nəfərdir. Bir meyid idi deyir, 14 nəfərd adamı. Sonra bizi gətlər çatlar aradan özünə. Oda da zurnalistə, çimdəliyiklə, məlkədən, çimdəliyiklə, haqdanda danışsə bilirdirlər. Və oradan, nə bilim, birləz biçənin yəni dətməyiklə, çiğnəm ağa hərəsə çox doğazdan keşmirər. Və oradan da gətlər, kardasım evinə. Həmı cəzdiyik, Allah şifqat şifqi, bəmən öz yoldaşım tanımadın. Beləcə çubuq qalmışdır, öz də üç kızın üçü basın yümyhmək mən gəlindirək. Susat, əqbədənin suzat, təhimi dəcə basın yümyhmək və cəmiyyət. Bir gecə olabilməsdi, o iştəkəməcə cəzim qabanı cərmir. Benim əhtim odusuyum, xocağl dazad olsun, qara bax tamamı il azad olsun. Eş vakti gəlbə, gözüm bağın içində, fındığının demində durmuşum, yanımda bir qırırmızı iləkdə maşin deyil, içində üçö oğlan, bir maşin də gəldi, darbazanın çövündə durdu, baraca qap açdı. Gördüm, üçö oğlan da maşin içində orda oturuqdur. İndi biçəyəmlə bak, bu fındıqda yıram bunları verim, əlmuz adında yer üçündə uyandım. Özümdən az sonra yasa artıcı.