 Shenshining, layo ng araw na ito na ituro, ay pa kita ang pagkakaugnay ng shensa at sining. Lagit-lagin na lang kasi natin pinagiwala ay ang mga ito na parbang tubig at langis. Samantala ang shensa at sining ay maraming pagkakatulad. Sila ay nag-investiga, sila ay nakatuon sa idea, tiora at hinuha, sila ay nasa laboratorio at studio, sila ay nag-aaral ng mga material, tao, kultura, kasaisayan, religion at mythologia. Sila ay natututong lumika mula sa informational, sila ay nanggaling sa salitang arte mula sa salitang technik na pinagmulandin ng salitang technik at technology. Pilatunayan ito ang mga naunang alagad ng sining at shensa, gaya nina Leonardo da Vinci, Johann Vermeer, Claude Monet, Juan Luna, George Zora, Pablo Picasso, Fernando Morzolo, Victoria Edades, Ansel Adams, Carlos Botong Francisco, Galo Ocampo, James Sterrell, Alfredo Escuito, Jordan Mangosan, Eji Sanyo, Xi Xie Huang, at marami pang iba, lalong lalo na sa larangan ng panitikan, particular sa science fiction. Inuogat ang simula nito sa Darna ni Mars Ravilo, ni Jodorico Santos sa kanyang exor. Kay Caduado del Mundo sa kanyang tukok sa Madre de Cacao, ang Apolo Centennial ni Gregorio de Brillantes ay sarin, ang Orbit 21 ni Jose Maria Espino, pati ang aliwan paradise ni Mike de Leon, ang kidnapped by the gods ni Arnel Salgado. Kabilang na rin dito ang pamilyang kumakainang lupa ni Cavendela Cruz at ang mga pasimuno ng speculative fiction gaya ni Nadine Alfar at Jeremy Arambulo. Nandyan din si Bing Sitoi o Lacambini Sitoi sa kanyang secret notes on the dead stars. At ang mga koleksyon na mag-asawang Alfar at Kate Aton Osillas sa kanilang Filipino speculative fiction. Isama na rin natin ang Expeditions Comics, ang Diaspora at Astra, ang Project 17 iLiza, Victoria at marami pang iba. Kabilang na nga rin dito ang Panity Kampambata, kasama na dito si Rene Villoneva sa kanyang pambihirang bok ni Lola, o si Luis Gatmaitan sa kanyang si Douglas at ang iba pang kwentong medical, o si Ogy Rivera sa kanyang alamat ng ampalaya, na naging musical pa. Isama na rin natin ang Ventriloquist na si Onay Carcamo dahil ginagamit siyang papitri sa pagbubunsod ng mga isyong pangkalusogan. Pati ang Philippine Educational Theater Association sa kanyang art zone. Sa pelikula, nanjendin ang editor at filmmaker na si Mirana Medina sa kanyang aliana at iba pa. Nanjendin ang mga groupong One Heart Express na nagtataguyod ng kung tawagin ay Expressive Arts Therapy. Ito yung kali lang Integrated Arts, ang Casting Sinning at ang Theater Therapy. Kabilang na rin ang Foundation Awit o Advancing Wellness Instruction and Talents na nagbibigay o gumagawa ng Fabric of Life, Forum Theater at marami pang iba. Kailan nga ba nagiging Agham ang arte? Sa mga institutional na proyekto, nanjendin ang Butil at nanjendin ang Sustaining the Archipelago. Sa mga individual na proyekto, nanjendin ang Poetrit at Palay Bigas Canyon. Simula natin sa Butil. Ito ang pagpapakita ng Ecosystema ng gamit ng Palay sa Sinning. Kaya ginawa ito sa panitikan, sa sayaw, sa musika, sa Sinning Visual at Theater na mga estudyante ng Philippine High School for the Arts. Nanjendin ang Sustaining the Archipelago, isang anthologya ng tinatawag na Philippine Echo Poetry. Anong abang Echo Poetry o Echo Tula? Ito ay isang kalipunan na mga tulang nag-i-investiga sa nilalaman at anyo ng obnayan ng wika, kalikasan, kultura at pananaw ng tao. Ito rin na i-collection ang mga tulang nag-sasaliksik sa posibilidad ng pagahandog na isang punto de vista ng kalikasan, isang interrelasyon na mga nila lang at mga tukod ng tungkulin sa pagsasatitik ng anumang likas. Nanjendin ang paggamit ng Tula bilang terapiya, kakambal na yatang isinilang ang Pilipinas at ang mga tulang ukul sa sakit, sakit at pasakit. Maging sa mga pasyon na ang kaunang-unang ay inilimbag ng 183 at 184 bilang mahal na pasyon ni Jesu Kristong Pangiloon natin atulang. Ni Gaspar Akina de Belén ay hindi lang sumento sa pasakit ni Jesu Kristong kundi na mga taong nakapaligid sa kanya. Katunayan ang tagori sa pasyon na mga tagasibu ay pagsakit. Noon pa mga panahon ni Apolunaro de la Cruz o Hermano Pule, bahag yun na ng kanyang ritual sa pinin ng kanyang cofraja de San Jose na itinatag ng 1832 ang ganitong panula ang kung tawagin ay panalangin. Pakundangan sa yung pitong sakit at ligayang kinamtan mo noong kasama ang iyong iniibig na isposa. Lalo na si Sakbibi ng Sipayo ang awit de Francisco Baltazar o Balagdas sa Florenti at Laura na nasundan ng isang tulang pangaral sa isang binibining ikakasal. Kung magkakaanakay na rito ang hirap bukod sa babathing kapagurat puyat mura sa asawat sa batang pagiyak sa bay titiisin ang nasawing palad. Maging ang masugid na tahagahangan ni Baltazar o Balagdas na si Jose Rizal ay maituturing na makata rin ng sakit o sakit hanggang sa kanyang huling paalam. Bayang minamahal sakit ng lahat niring mga sakit. Sintang Pilipinas, pakinggan mo ngayon ng ulikong sambit. Diway iniwan mo ang aking magulang at mga pagibig. Ako yayao na sa walang alipit, walang manulupig. Ang dios ang harit hindi pumapatay ni Ang Pananalig. Kahit sa mga kapanabayan ni Rizal, mababanagang sakit halimbawa hindi lamang sa pagibig sa Tirubuong lupa niyan responifasio kundi sa kanyang katapusan hibig ng Pilipinas. Nakungtutuusin ay Togon sa sagot ng Spanya sa hibig ng Pilipinas na isa rin Togon sa hibig ng Pilipinas sa inang Spanya ni Hermine Hildo Flores. Ipagpapatuloy ang ganitong panulahan ng reforma at revolusyon, subalit maykaparis ng katiponero ang si Diego Mojica na susulat ng hibig ng inang Pilipinas na hihimok sa mga anak ng bayan na sumuku upang huwag ituring na tulisan o bandido ng mga Amerikano. Sa kabilang banda, maglalabas ang Heraldo Filipino na makakda ng Shyam Nakababaiyang Makata na ang tula ay tulad nito. Masakupman tayo ng kuhilang yankis ay mamamatay rin sa mga pasakit. Mahanggay mamatay sa pagdatangkilik ng dapat igalang natin matawid. Nagalap noon ang pagsisisi at pagdududa ng mga Filipino sa patakarang benevolent assimilation ng mga Amerikano. Saloubing ganito, ang magsisilang sa mga makatang karamihan ay mamamahayag tulad ni Florentino Colientes na nagpasimulaan ng mga tudling na tula na kilalabi lang buhay lang sangan. Na nasunda naman ng buhay mainila ng hari ng balagtasan na si Jose Corazon de Jesus o mas kilalabi lang Huseng Batute. Sariling Hardin ng pambansang alagad ng sining na si Amado V. Hernandez na ang kariniwang tumatalakay sa sakit ng dipunan. Isa sa mga pangunahin ng pagtalakay sa gali tong paksain ay pinakaradikal sa makatang tagalog na si Benigno Aramos na tinagore ang Pueta Revolutionario. Magsusulputan din ang mga makatang kaparis niya sa bicolanong si Zacarias Lorino na sumulat ng maherak sa may helang o kaawaan ang may sakit. Ano tanuman, bibihira rin ang mga taludod at taling haga tungkol sa tutoong karamdaman. Mas wadalang ang mga isinulat na akta sa panulahan manhundi ng isa mispong may sakit. Hindi ba wala na mga karapatan kung tutuusin ang mga pasyenteng maging manululat? Lalo na sa larangan ng pagtulak. Ano naman ang kanilang mwang sa tugma o sukat halimbawa? Sa kabilang banda, kung di ringin ang mga inchik sa pagwikang walaang sakit, walaang tula. Ito ay posible. Nandyan ang sining ng pagpapahayag. May tula na kung tawagin ay sense of tumor. May sayaw na kung tawagin ay hibik, hikbi sa lansangan. May exhibit na kung tawagin ay tripis, ccp, sining sa skwela at batang sining. Nandyan din ang journal na pinasimuluhan ng stairway foundation. Nandyan din ang tanghal talin haga na pinamagatang awit to lansangan. Nandyan din ang pagsusulat ng diham na sinimulan ng citizens drug wads at ang pagsusulat ng kuento na mga comfort women mula sa Lila, Filipina. Nandyan halimbawa ang metapisikan ng kakulangan ni Arpy. Ang akala ko ng isang batang walang pangalan. At naran din ang likang sining ng isang anak. Habang nasasaksayan niya ang kanyang ina na lulunod sa isang bahan noon sa Infanta Kieson. Ito naman ang isang personal comprojecto na kung tawagin ay palay bigaskanin. Dahil sa paroon ngayon tayo ay laging umaangkat ng palay, hindi na kilala ng kabataan na mas kilala ngayon bilang mga millennials kung saan ang gagaling ang kailang kinakain. Kaya lumika ako ng mga tula na nilapatan ng musika nina Joey Ayala, Sincha Alexander, Nual Cabangon, adipa pang mga musikero. Nung ikadalong putpito ng junyo, daluan libo walul, nagbitiyo si Bill Gates sa Microsoft at tumutok sa Bill and Million the Gates Foundation. Ang pinagkaabala nilang magasawa ay ang pagaambag ng 30 milyong doliyal sa isang proyektong Svalbard Global Seed Vault. Ito ay nasa Svalbard sa Bannon Sea, malapit sa Arctic Ocean, nasa isang libo, isandaan, 10 km ang layo sa North Pole. Sa kupito ng Norway, mula pa nung Laming Shyam, Dalong Putlima. Bakit kaya nagbustang sa Lepiri tong isa sa pinakamayamang tao sa buong mundo, mula nung Laming Shyam, Shyam Laputlima, hanggang Dalong libo, Shyam. Gagaya o kasama ng Rockefeller Foundation, Monsanto Corporation, Xinjenta Foundation natiba pa. Dahil ito sa tinatawag ng NOAAS ARC for Securing Biological Diversity for Future Generations, dito inilagak ang 4.5 milyong buto mula sa Colombia, Mexico, Canada, Syria, Nigeria, Pakistan, Kenya at iba pa. Ang Filipinas sa tulong ng International Rise Research Institute ay nagdiposito ng Rise Pocket No. 1 bilang pinakaunang uri ng ani ng kahit na anong halaman. Nagpadalaang iri ng pitongpong libo ng uri ng palay mula sa isandaan 23 bansa. Dito inilalagak ang agricultura o kultura ng mundo laban sa Pangalib. Ito ay protection sa kali magkaroon ng Sakuna, halimbawa Digmaang Nuclear, Banggaang Asteroid, Pagbabago ng Klima o Deluvio. Kelan pa natin gagawin ang kamalayang palay bigas kanin? Sa mga halimbawang nabanggit, sana makatulong ito sa inyong mismong paglalangkap ng Sining and Shinsa o Shinsa at Sining.