 ...militar dana sa Mindanao Sulu. Kung ang batas militar ay may pakahulogan na paggamit ng dahas para maipatapad ng mga nagaharing kapangyarihan sa isang makaoring lupunan ang kanilang mga layunin sa pagahari, masasabi na naging patuloy ang pag-era lang batas militar sa Mindanao Sulu, mula pa nung ikarabang hati palang nang ika Labing Shyam na siglo mga taong 1800 hanggang ngayon. Nung unang hati ng naturang siglo, nagsimula ang sunod-sunod ng mga kampanyang militar ng kolonial na gobienong ispanol sa Pilipinas, laban sa mga sultanatong moro sa Mindanao Sulu. Mga ilan dikada bago ito na ganap ang revolution industrial sa Europa na nagpabago ng malaki sa mga katangian ng panday, digang kalakalan. Unang-una sa mga pagbabago dito ang pagtampok ng mga produkong agricultural, nahilaw na materialis sa pagbamanupaktura, halimbawa, asukal, goma, abaka at tabako. Bago ito, mga produkong guba tulad ng mga rikado ay spices, halimbawa, cinamon, resin at biswax, mga produkong dagat tulad ng perlas at tripang at sa maagang yung to ang kinto. Ang tampok ng mga produkto sa Pangarigion, kalakalan mula sa Mindanao Sulu. Sa yung tong ito, tumampok ang mga naging pangunahing centrum Pangkalakalan sa Mindanao Sulu ang butuan, kutabato at hulo. Inuna ng kolonyon na gabyanong ispanol sa Pilipinas, na mga unang dikada ng mga taong 1800, ang pagsupil sa tinaguroan ng kolonyon na mga kapangyariyan sa timog sila ang Asia, ang ispanol, ingles at dutch. Napamimirata ng mga persang muslim, nakasentro ang sinabing pamimirata na sa noon ay tinawag na Sulu Song. Ang hulo na centrum ng Sultanato ng Sulu ay tumampok bilang centrum Pangkalakalan na hindi lamang sa Mindanao Sulu kundi sa riyon ng timog sila ang Asia. Laganap sa Luson at Kabisaian ang pagbubukas ng mga plantasyong agricultural na sinimulan ng kolonyon na gabyanong ispanol sa Pilipinas, kasama ang mga congregasyon religyoso at mga Panginoong Maylupa na malaking bulto ay mga mistesong chino at ispanol. Ang mga kapilistang ingles naman ay nagsisikap na pasukin ang malaking pamily hangchino sa pamamagitan ng pagkontrol sa Kalakalan Regional na nakasentro sa Sulu. Hindi nagpahuli ang mga dat sa mga proyek tong kolonyon na ito. Sa bayan na naglunsad ng mga kampanyang militar ang tatlong kapangyariyang ito sa kanyang kanyang sakklausa riyon. Kasunod ng estrategicong tagumpay ng kolonyon na gabyanong ispanol sa mga pagsulong, sa mga centrum Pangkalakalan sa Sulu sa unang hati ng siglo ang pananakop sa pamamuniyo sa Ayanggorin sa Davao. Davao sa mga persa na dato bago. Nung 1848, tahun 1861 nang itinaiyo ang katabato bilang centrum ng kolonyal na gobierno sa Mindanao. Kinaalangan muna nito ng gapiin ang paglaban na pinamunuhan na dato sa Saklau ng dating buwayan nggang nung 1888. Hanggang sa bispiras ng pagalis ng mga persang ispanol sa bansa, naglunsad pa ito ng kampanyang militar laban sa mga persang miranaw sa ilalim ng pampamuno, una ni Governor General Valeriana Weiler at kasunod niya hanggang nung 1888. Mulet mula, ipaininelalim ng kabuan ng Sen ng Mindanao Sulu sa isang departemento sa ilalim ng sandatangan lakas ng status unido sa bansa para sa layon ng pagkontrol dito, ibig sabihin, umiral ang batas militar sa unang mga taon palamang pangungulon niyang Amerkano. Kinahun muna ng sumunod ng mga persang mananakop ang mga persang moro sa pamamagita ng mga kasunduan pulad ng rage skiram sa Sultanato ng Sulu. Matapos ang pahagaharap sa mga persang revolutionary sa Luson at Kabisayaan, nag-concentran na ito sa pagsupil sa mga persang moro sa Mindanao Sulu. Naglunsad ng kampanyang pacipakasyon pa ang unang ilabin sa mga persang moro mula 1903 ng Maikaw na nila ang mga persang lumabansa kanila sa Luson at Kabisayaan. Ninarap na mga persang Amerkano ang hindi napagtagubayang gapiin ng mga persang Espanol na mga persang Miranaw na naglunsad na tinawag na pakikidigman kota sa paligid ng baybayin ng Lake Planaw. Kaalinsabayin ito ang pagpapatupad ng kolonyon na gobyan ng Amerkano sa Bansa na mga batas kaog na'y sa lupa na taliwa sa kaog galiang kumunal na pag-aari batay sa paggamit yosaprak sa mga lupang ancestral at pagbumbukas na mga kolonyong agricultural at iba pang proyekong resettlement para sa inayin, para sa naing ganyong mga magsasaka na dumayo sa Mimdanaw at Sulu. Dumayo sa Mimdanaw mula sa Luson at Kabisayaan. Sa panawang ito nagkaroon ang malalawak na mga plantasyon ng nog sa baybayin palibut ng Isla, goma sa sambuanga, kutabato at basilan at pinya sa bupinon. Idag-dag parito ang pagpasak ng mga malalaking kumpanya sa pagtrotroso tulad ng weherhousers sa kutabato, pinly-mailer sa lanao, bowie castage sa basilan at Georgia Pacific sa Surigaw. Tinatayang 20,000 ng namatay sa hanay ng mga pwersang moro sa panahon ng kampanyang ito. Kahing mga intrigan na sa pampamala ang Sibyl ang binuong mga provincia sa Mimdanaw Sulu mula ng 1915, nagpatulay pa rin ang mga kampanyang militar laban sa mga katutubu. In 1927, insang kampanyang militar ang inilunsad ng gumbierno kolonial sa nabalitang, nabalitang pagpanig bagong sigla sa Surigaw ng Kilosang Colorum, isa milinari ang Kilosang masa na nagsimula sa summer at late. Sinangkutan at pinamunuhan ito ng mga marinong americano na dumating sa Surigaw sa kainang bar kong pandigma ng status inudos. Kasama ng mga sundalong Pilipino na hinakot sa mga pwersang nakahimpil, bat ibang lugar sa isla at kabisayaan, naglunsad ng malaking kampanyang militar laban sa mga tagasunod ng isang tambalan, herbal ng gagamot, na parut parito sa Sibul, Leyte, and Surigaw. Awa ka mga bolo, gamit nila sa pagsasaka, nagsimula lang silang lumaban dahil na mamatayan na sila sa kanilang hanay. Daandaan ang namatay sa ginawang pambubumba sa mga lugar na inakala nilang balwarte ng mga kalorong. Itinorong itong carnage ng mga elementong anti-imperior vista sa status inudos. Kasunod nito ang pagpapatupad ng mga batas sa pagmimina at pagbubukas ng mga kumpanyang lokal at doiwa na nagmina sa Siana Mainit Surigaw da Norte. Nagkaroon ng mining boom sa bansa ng 1934-1935 na amalaking bullton ng production ay mula sa Surigaw. Ang malaking bilang nagtagal sa pagmimina dito ay mga kumpanyang americano tulad ng Lipanto Mining Corporation at Surigaw Consolidated. Sinabayan pa ito ng government ng Commonwealth na pinamunuhan di Manuel L. Quezon ng pagawalang bahala halaga sa pagbibigay ng karapatang gamitin ang bahagi ng kanya-kanyang lupang ancestral sa mga magsasakang moro na mga namumurong dato sa kanya-kanyang mga saco. Ilang taon lamang nanontol ang karahasans ng government ng colonial laban sa katutubo sa panahon ng ikalawang digma ang pandayigig. Kagget na nagpatuloy ito ng ikalamang dikada sa pakikipag sabuatan sa mga officiaros ng mga mala colonial, ng malakonyol na gobierno ng Pilipinas na binigyan ng kalayaan ng imperialista ang kapangyariyan, tumindi ang pangangam kam na mga lupangmana na mga katutubo. Naging magsigla ang pagrotroso para supplyan ang japan ng pangangailangan nito sa reconstruction. Ilang ispiculado rin sa lupa ang nagbukas ng mga rancho sa mga lupang ancestral ng mga lumad sa katabato at dabaw. Dikada si Senta ng muling rumatsada ang adayo ang kumpanyang agricultural sa pagbubukas ng mga plantasyon ng pag-export na sagay ang pinya at oranges. Nagsimulanong 1957, ang naging matagal na armadong pakikibaka na mga arumanon-manobo ng arakan katabato sa pamumuno ni Dato Mangbaling labang sa rancho ng pamilyang gana na binuksan sa post-sod ng kanilang lupangmana. Kasabayan ito ng pagsiklab ng pagaalsan ng mga moro sa siloog sa ilalim ng Dato Camblon. Huling mga taon ng Dikada si Senta sumiklab naman ang pagaalsan ng mga higaunon sa Misamis Oriental Agus at Agusan labang sa pagrotroso ng nasipit clamber company na pagaari ng pamilyang panginong may lupa ng negros navigation. Hindi umobram pag nililang ng gobyano sa pamamagitan ng pagbubuo ng Commission on National Integration, CNI, matapos ang inquiry ng senado sa Camblon Uprising at nagbigay ng scholarship sa mga estudianteng moro at umad. Nagsimularin sa Dikada ng ito ang pag-organize sa ngisa ng Sibahan sa tulong ng mga kabataang activistang kiro na magsasakas sa Federation of Pre-Parmers, FFF, at mga mangagawa, Federation of Pre-Workers sa pagpapatipwad nito ng encyclical na ang batikan na popularong propresyo. Sumikla ang kiro sa magsasaka sa kahalos kabuwan ng isla labang sa mga bagong binubuksang plantasyon at pangimam minuong may lupa sa mga pamatatanda ang Provincia ng Daba Oriental, Misamis at Sambuanga, kung saan mas laganap ang pudal na kapangirihan ng mga matapandang angkang panganuong may lupa. Sa paksit lab naman ng unang siguan ng Dikada si Tenta sa kamainilaan, lang bilang ng estudianteng sa kamainilaan at Sibu, mula sa ilang lugar sa Mindanao ang napas siyang bumalik sa isla at mag-organize. Una sa hanay na mga kabataan at estudiante sa mga Spangunayang centrum Lulunsood sa isla ng Dabao, butuan kagayan di oro, iligan at Usamis. Isa si Dawan Pagusara sa naging punong abala sa initial napagpapakilos sa Mindanao na mga aktivistang kabutaan na nag-aaral sa Sibu. Itong lahat ay sinagot ng karahasan ng estado, Dikada si Senta Palamang. Wala pa ang declaration ng batas ng militar ni Marcos. Marami ang Hinulie, Binilango, Pinocher, Pinaslang ng Amar Armado mga person ng gobierno. Sa hanay lamang na mga blaan sa Timog Mindanao, da lang ang Dawan ang namatay sa kanilang pagtatangkang sagkaan ang pagpasok ng Dolpili Pins, insang kumpanyang kontrolado ng mga Kapitalistang Amerkano na nag-e-export ng Saging Pinya at Aspalugos. Isang leader, estudiante ng University of Mindanao sa Dabao City ang pinas lang na mga sodalong sa unang multi-sectoral na protesta sa syudad. Si Engar Ansinco, isang Agat Dayo. Sinabayang pa ito ng ilangbila na mga masakar sa mga mamayang moro na isinigawa ng sabuatang militar at mga groupong vigilante na tinawag na ilaga at tinatag na mga lokal na politikong dayo na nangungo na sa panangam kam na mga lupang insid-strile ng mga katatubo. Ang lahat na ito sa kabilang ganda ay naging mayamang lupa para sa pag-organisa ng mga revolutionari impuer sa Samindanao. Naging instant na basing masa na New P.S. People's Army ang inorganisang mga mga mga sasakan ng Kiro sa Kanayunan. Naging isasa mga lonsaran sa pag-organisa sa Kalor Suran, amang ang gagawa na unang inorganisa ng progressiveong ilimento sa simbahan sa pagsigla ng Pagbansang Democraticong Kulisan sa Islam ng dekado si Penta. Nag-imbalon ng mga kadre ang organizadong kabataang aktivista ng Kiro, kabataan makabayan at samahan ng Democraticong kabataan sa pagsulon ng lahat ng panig na revolutionary ng Kulisan sa Mindanao. Ang sinagawa mga masakar naman sa hanay ng mga mamayang moro, ang nagtulak sa Democraticong mga siktor sa hanay nila para magkaisalaban sa higit pa ng umiikting nakarahasan na tumungo sa declaration ng Batas Militar ng 1972. Bago pa man ang declaration ng Batas Militar, ang pag-organisa ng mga leader moro sa loob at labas ng bansa, ay tumungo na sa pagtatapag ng moro National Liberation Front na pinamunuhan ng sekular na leader moro na Sinur Amiswari. Ito ang namuno sa nagbago ng lakas na nagpakikidigbang moro sa Bolubiano na ng Pilipinas. Makikita na wala pa ang declaration ng Batas Militar, ay nagibabao na ang dahas para ipatapad ng mga haring uri na nakikipag sabuatan sa mga dayi ang Kapitalista, ang kanilang nila yuning kontroloyan ang malalawak na mga lupang agricultural, pagkaturoso at pagmimina sa Mindanao, lalo pang umigting ang karahasan sa declaration ng Batas Militar ng 1972. Sa unang bihahi ko inland sa Isla mula Osamis, dumaan ng pagadian at tumawid sa Kotabato, patungo sa Davao City, nakita ko ang mga labi na mga pamamayan ng moro na atiwalay na mga bay sa gitna na mga saan na inabong race to the ground ng digmaan. Nakita ko rin ang ganitong kalagayan sa mustilblim na mga lugar sa mga Isla na may koncentrasyon na mga mamayang moro na nang sumama ako sa step ng social action sa pagadian ng sumnod na taon. Hindi makailang beses na makakarinig ka ng kuwento ng pagmamaoy, obolig ng mga sundala ng Goberno na walang patumanga sa pagpapakotok ng kanilang mga armas sa matao mga lugar tulad ng mga restaurant at palenke ng 1976, 1975, isang mangagawang simbahan Karim Gantero ang nahakip ng unit siyang granada ng isang nagbawa lang sundalo ispunta nyo ang naging kiyodlo sa paglilibing sa kanya mula sa hanoin ng mga taon simbahan. Tahong 1974, ang nang simulan ng organizasyon ng partido sa Isla ang pagpangpanibagong sigla sa mga hayag na kilosang masakalan sarang Malaki ang bilang ng mga akitimistang kabataan at mga buruk pagkadeklaran ng batas milatar ang kinailangan kumilos sa kanayunan o kaognai nakpag kilos para sa pagsusulong na armadong pakikibaka dito. Matayo na mga namumunong unit ng partido sa ilang susing yung sud sa Isla Dabaw kagayang Dioro at Osamis. Sa kalonsura ng Dabaw, kung saan ako unang kumilos bilang isa sa makagawad ng kumiting urban isa sa mga unang organizational studentin na nilanguyan ng mga organizer ng kilosang game ang kulturang atin. Na-inorganize sa atin ayon di Dabaw ng isang activist na kumilos bago pa ang declaration ng batas milatar. Dito nagsimula ang unang mga hakbang sa pag-organiza ng mga kabataan at isuciyante sa Dabaw. Malawa nang karongan ng pag-kilos sarangan ng pag-organiza ng mga organization ng mga kabataan na killing sa creative dramatics sa ilalim ng Midanaw Sulu Pastoral Conference isang programan ng simbahan sa kabuan ng Midanaw Sulu. Onti-onting sumigla ang hayag ng mga kilosang masas ay bat-ibang sector ng lipunan paakunay na mga magagawa at mga magsasaka. Kabatan at isuciyante at kababaihan at mga magagawa ang pangkultura. Lumundo ang mga kilosang masa sa paglulonsad ng mga lawakang multi-sectoral na mga pag-kilos na tinawag noong welcome buyan mula noong 1983. Sa kasadisagan na mga kilosang masa, isang organization na sasyon na mga visual artist ang nag-organista sa kanilang hanay ang magenta. Isa sa anong organizalito si Ernie P. Nyaranda, na malawan ay makitilala bilang parts proprosibong artista para sa Sambayanan. Na nagpinta na mga tanawin at kaganapin sa kanayunan kung saan siya pumalawit sa kanyang revolusiyan na rin pag kilos bago pa ang pabaksak ng dictadoryang markers. Nakapaglulonsad siya ng painting exhibit sa Universidad ng Pilipinas-Sagliman sa tulong na mga activist ang FQS at mga organization ng estudyante sa larangan ng sinig sa Universidad dalawang beses ng 2010. Nag-organisa rin ng legal institution sa hanay ng ninja at gawa ang Mindanao Media & New Services at Davao Education & Media Services. Ang unang, kailalim na nang gagasmi plat at pit labin niya ang pangalawa nina Makaryuchu at doon pagusara. Nagpatuloy ang kulturang atin bilang legal na institution nagbibigay na mga pagsasanay sa mga kabataang na-organisa sa pagtatanghal ng mga dula isa sa mga na-organisonon ang Kaliwat Chetter Group na kong saan kumilo si Marilyn Fernandez na malawan ang magiging kabyakman dib-dib ni Bonifacio Lagan at nang mong pumanaw siya itin ang hal na artista ng bayan. At si Honestor Horpillia nakamakailan lamang IP na rangalan bilang gawad sa sinin may umusbung rin na mga malika ang manonulat na mga dula para sa pagtatanghal tulad ni Tony Apat. Sa pagsusulong ng gawain laging bahagi ang paglalabas na mga pahayagang masa nung pama 1974 may pahayagang lihim ang habagat na binubuo at iniimprintang mga nasa underground sa sudod ng dabaw. Kasama rito si Nasukoropar na mga laon ang magiging martir sa kanyang pagkilo sa Hilagang Mindanao. Isa sa mga tulong sa pagtupad ng kanalog gawain si Shane O'Gralis na malaon ay napangasawa ni Kabyang Lombera. Sumunod dito sa pagunglad ng gawa in sa kalunsuran ng mga taong 1976 ang paglalat hala ng Asdang yun tinagaro ang muskito pres ng kapanahunan ng Lictadoriang Marcos sa paglalunsad ng komparencia sa paglalat hala ng mga pahayagang lokal ng pambansa ang kawa ni Hansa Propagando ng 1980 ang apat na riyon na inlawal ng dati sa istang riyon sa organosiasyon sa isla ng Mindanao ay makanyang ay may kanya kanyang mga kinatawan mulung lumabas ang habagat sa Hilagang Mindanao sinasalamin ang lumalaganap na naong adventuristong milital ang riyon sa timog Mindanao silangan ay naglabas ng insurreksyon kung tama ang pagkakatanda ko ay naman sa Dabawang Asdang pahayagang masanong sa riyon tulad ng kina kagawaan mula panong 1974 ay may seksyon sa mga akdang pampanikan maging dalas sa mga pedra at malahon mga makikling kuwento dalawa sa mga kuwentong ito ay inilakip nihilas dilere mo sa antoligian ng mga akdang pampanikan mula sa kanayunon ang moong sumunod dito sa layon ng palawakin ang nakakakaisang prentes sa Kalonsaran naglabas ang komitena na ngasihawa sa mga pilusang masan ng 1980 na nangyakasulat sa bisaya na alksa at sa Ingles na Mindanao magkasama kami dito bilang mga co-auditor sang dateng periodista ng Manila Times bago ang declaration ng batas ng militar sa panong ito nagsabling bayan ang pusyong bisaya sa Sibu at Mindanao Alliance na itidantag nina homobono adasa at nene pementel sa kagayan dioro Hindi mawawala ang musika sa pag-organisa sa mga masang magsasaka sa kanayunan mahilig ang mga bisaya sa tinatawag na Komposo may mga organisador na nagkomposa ilang awitin tulad na Ali Makoy nipigit Ryan Petalcroyd DC Marcos intero kapabod kapapudaan ng isang dateng professor sa physics sa Iligan Institute of Technology at ging-ging para-ging-ging nijimilanoy ay ang unay sa unang mga buwan nang pag-organisa sa masang magsasaka ang pangalawa sa Pag-Sibu Palamang ng Tinukon na Malinglinyang Adventuristang Militar ng 1976 ang huli sa panawang tumatahak na sa Malinglinyang ang organizasyon sa Maistla may nagproduce imprenta o nag-record ng odyo ng ilang kalipuna na mga awitribunok scenario na ginamit na mga organisador sa Maistla sa kanilang pagkilos kapuas sa kanayunan at kalunsuran sa mga malalaking pagtitipon may pulong ng namumunong unit ng partido sa iba't ibang antas o may pagsasana yung militar o medical halimbawa malimit ang ispontanyong kasayan sa pamamagitan ng musika nagsisimula sa pagtiplado ng guitara kung meron pakantakantan ilan hanggang sa may kukuhan ng laton latang lagayan ng guitaran ng tubigas o tubig at sama-sama na magkakantahan ng mga mga dirima na naiinip na sa kanilang pagbantay sa mga nagpupulong ang nagsasanay sa pulong na may kasamang nagpapag-unglaksia sa pagkomposo ng balaling na anyo ng pag-awik sa kanilang hanay gawarin na magtanghal na mag-iplane pagtatanghal iskit sa ispecial ng mga pukasyon halimbawa 20 December sa pagderewang ng aniversario ng partido hinahati ang nakakipong mga pwersa sa mga broop-broop-o bawat isa ay nag-ahanda ng iskit para itanghal sa cilibrasyon ng aniversario siya nga pala sa mai-climb panahon ng pag-kailus na Eman Lakabas sa kanayunan na dabao gumawa siya ng comics para sa mga nag-drawing siya na mga tauhang nag-quento ng hingil sa isang usapin o bagong kaganapan sa lugar sa isang pahin ng comics sa band paper masasabing masigla ang gawa ang sapanitikan sining at edukasyon at periodismo sa panahon ng batas militar ni Marcos sa isla ng Mindanao So cran daghan salamat maraming salamat