 Sağım dəyirli dinləyicilər. Siz yazın ki, ohya güvəllişini dinlirsiniz. Bu cək ki, buraqlaşsa sizə Cavi Dramazanovun sənətin gücü adlı yasını səsləndirəcək. Dinləyin və dinlədin. Sənət həddindən artıq gücdür silaxtır. Bəzən, heç nəyin tərbədə bilməyəcəyə bir ahırlığı, sənət nəyin ki, tərbədir? Hət də qaldırıb, yerə çırpır. Taptılıyıb tozu döndərir. Aleksandr Salücenesinin arxibilak Qulaq əsərədə Sövvət Sosialis Respublikasi itifagını beləzə qaldırıb, yerə çırpmışdır. Bu günlərdə Aleksandr Salücenesinin arxibilak Qulaq əsərini okuyram. Esərin həzmü soqqalın, dili çöntəyə olsa da mevzu baxımından misilsizdir. Okuduqca sarsılırsa. Sövvət Sosialis Respublikasi itifagı qapalı, tətəlitər ölkəydir. Ölkə də ahirində baş verənlər qalın barmaqlıqlar arxasında sizə sevrilirdi. Sıravi vətəndaşlar isə, yaşadırları dövlətdə baş verənlərdən bir xəbər ömür sürür, fil ulaqında yatırdılar. Günlərin bir günü arxibilak Qulaq əsərini okuyansa və sakininin hansı hisslər kəsi irdini təsəvir etmək, çətin deyil. Təsir o qədər gözlüyüdik ki, hətta soqları, yazlara inanmaq istəməmişdilər. Əksər sovetoğuzları əsərdən 1980-lərin ahırlarında iş işlək isəndən sonra esərinin dağılması əfəsində xəbər tutdular. Ona qədər 60-70-i illərdə, əsəsəri də barmaqla sayılacaq qədər adam əsərin samizdat varyantiyalı tanış olmuşdu. Sərt qadıhalar uzbatından əsər geniş çütlələrə gedib çatmamışdı. 1970-i illərdə arxibilak Qulaq Avrupa'ya gizli şəkili dödürülük, müxtəlif dillərdə çap edillikdən sonra, saldırıcsını əsəsəri dən xalq düşməlikimi qovdular. Həmin dövürdə əsəsəri də yaşayanların əksəriyyətin isə baş verənlərdən xəbər ei olmadı. Əsər Avrupa'da nəşə edilən də vəziyyətin bu dərəcə olduğunu həc Avrupa'llarda cümun etmiridlər. Qocaqitədə Leynin Stalin əsəsəri kultunun dağılmasına ən və azıb səbəblərdən biri də arxibilak Qulaq əsəriydi. Alexander Salcenitsin 1945-in zildə Almanya da səncərdə dövşərkən həbs olunmuş, sürgün edilmiş, ömürünün bir gizmini Savet Emək düşər gəvərində ağla sığmaz şəhdər altında gecirmişdi. Arxibilak Qulaq əsəri də məs onun cimi günahsız həbs olunmam, təkiblərə, işcəncələrə məruzqalan milyollarla insanın təaləyindən bəhsidir. Kitabda zələr çəkənlərin şahidlərin ifadələri, şəxsi təcürbələrdən ortaət çıxanfaqlar geniş şəkildə öz əksin tapıq. Mərlik əsərin ortaət çıxması üçün uzun illər orada burada gizlənə-gizlənə yazıb. Dostlardın köməyi ilə əliyəzmaların suretlərinin çıxarılması və yayılması üçün çalışıb. Həmin dəvirlər, KGB, Salı Cenitsin'in tanışlarının olan və əsərin suretinin çıxarılmasını iştirak edən bir kızın iznə düşür. Kız isə əlinə imkan düşən kimi özünə sarak intihar edir. Çoxları, Salı Cenitsin'in Nobel mükabatına layıq görülməsini siyasi qərar kimi də ayarlandırır. Təbii, burada siyasət deməyə yəngə dərol oynuyub. Ama Nobel dəvlət terörünü məruz qalan, manyak diktatörün qəzəbnə turş elə milyollarla insanın bütöb-bütöv xalqların facəli talihini gün ışığına çıxaran, kan üzərində qurulan imperiyanın masqasını zıran bir yazısıya verilməyib, cümə verilməliydi ki, əsər bədiyi cəhətlən zəifdir. Bu yazısı özə etraf etmişdi ki, arxipelak qulak yüksək bədiyi ədəbiyət nümunəsi yox, şurnalistika, dokumentalistikadır. Məlifin bədiyi ədəbiyət nümunəsi kimi Ivan Denisovici'nin bir günü əsər-i Şədəvi həzəb edilir. Əsər bir nəcəyəl öncə, Azərbaycan dinlət səvirli. Həm də arxipelak qulak yazarca onu bədiyi cərcifəyə salmamak düzgün olmazdı. Bu, əsərin ruhunu, inandırı zırlını itirərdir. Uzun zamana ehtiyaz qalmadı. Təqiribən, 30 il ərzində hər şey özmən digi nətizəsini taptı. Arxipelak qulak əsəri ortaya çıxanda yazısı nifrət abiyyətli kimi hər dür təhqirəmə aruz qaldı. Qalq düşməri kimi ölcədən qovuldu. Soqq etmədiyi əsəsəri dağıldı. 1998-ci ildi isə İmperiyanın varisi Rusiyada, Salyanetsin Arxipelak qulak əsəri məktəb dərstiklərinə salındı. Tariq sancı yenidən təşarlanır. Yeni öz ampulasındadır. Aqresiya, işxalsınlığı, təhdidlər və ziyyət oyarı çatıb ki, bəz dər dünyanın növə müharibə səhərəfəsində olduğunu iddə edir. Şovnizmin, aqresiyanın təbəqərəşmərin kəskinləşdiyi bir vaxtı isə reisur Sviyəginstəvin levyafan filmi Bumbaç impartladı. Bir çürünün bu qədər müzakir olunması çox az hallarda baş verir. Bəz dər filme baxdıktan sonra bu qədər haici günədən yarandığını başa düşmədi. Hə, film çox güzəldi. Amma bu elə film deyil ki, ətrafında bu qədər söz səhbət yaransın. Zıv qəngisəvin digər filmləri bundan yaxşıdır. Rusya'nın əsil iç yüzünü açan çox saydə belə film var. Bəz bu film nəyə bu qədər müzakir olunur? Buradan əsə siyasət var. Film aqqında şəhlə nəxsərəti bu izlubladı. Siyasət təbii ki var. Həmişoğlu ve olacaq. Əksini iddə eləmək sadəlöflüc olardı. Bəz həyqət məsələsiniz olsun. Filmdə həgiyqət həsmi yoxdur. Film istimayətə təqdim olununda, Rusya'da qəzəb fırtınası başqaldırdı. Əksəriyyət nərazıydı. Sıravi insanlar, istimayı, siyasi, mədəni dairələr. Patriotlar özündən çıxmışdı. Rusya mədəniyyət nazirliyindən nəyə görə filmi maliləşdirdiyi barədə həsabat vermək tələb edirdilər. Şunotiyatırlarda filmin numashına qadaqa qoyuldu. Doğrudan da film başı çunotiyatırlarında indiyyədək göstərilməyik. Narazılığın səbəbi o deyil ki, rejisor Rusya'nın əsil içüzün ortaya çıxarım. Filmdə bəhsədilən əyalat insanın bədbəq dəliyi, məmur öz başına alıqı, bürokratik süründürməsilik, polis çobuldugu, karrupsiya, ailədə sosial mühütdəki degradasiya, din xadimlərin içüzülüyü əyqətdir. Bu sözsüz kibələdir. Sadıca insanlar Rusya'nın xarizdə belə təqdim olunmasından filmin Oskar mükəfatını ən iddialı namizədlərdən biri olmasından narazıdırlar. Həmişəki güləyik üzər. Olabilsiniz Zvyaginsevin digər filmlərinin leviya fanından üstün olduğunu iddiyə edənlər haqlıdırlar. Amma sənət həmdə doğru yerdə doğru zamanda anlayışı cəris vəsində giymətləndirilməlidir. Zvyaginsev bu filmini sağatlı bomba kimi düz vaxtında quurmuştu. Film dırnaqarası güdrətli Rusya'nın ifşə elədi. Soq kuman indiki qaranlıq dövərdə nə vaxtsa arxada qalacaq. O zaman məktəb dərisində sağınmasa da böyük ektimal leviya fan filmini olan qəzəbdə sən yəcək. Oskar qazansa da qazanmasa da. Filmi tərifləyənlər hətta şədə bir həzab edənlər olacaq. Soq zaman belə olur. Əvvəlcə coşur, qəzəbləniyir, hücuma kezirlər. Sonra sakinləşir, düşünür və təqdir edirlər. Sənətəmir əsvətdə elə qərbə bir yanaşma var. Leviya fan filmi güzgidə təksə Rusya'nı göstərmir. Ona bakan azərbaycanlı da problemlərin uxşarlığını bəzənsə eynilini görəcək. Məsələn, əyalat insanlı, az göz, bizdansız məminu, iki üzlü din xadimini, polis çobulduğunu, süründürməsiliyi, rüşvet horluğu, ailədəki, sosial mühitdəki problemləri və sahir. Soq şey uxşardır, eynidir. Yəcana əfər qodur ki, yəvəl vələdən, yaz əvzərədən Rusya'da dövlət, məzmonunun xəbərsiz de olsa, həqi ki, sənət üçün ciddi maliyə ayırır. Ən əsası filmi qalcılamır və üstəliş, orada belə filmlərə çəşməyə bazaran reis sorlar var. Bizdə isə yoldu.