 Salam, hər vaxtınız qeyr olsun. Dəyəli izləyicilərimiz buyun ki, programımızın qonadığı özü Almanya da yaşasa da daim vətən əsləti ilə, vətən qeyrəti ilə yaşayan birisidir. Onu siz, yəgin ki, 90-ci idlərin milli azaldıq hərəkətini olanlar da gözəl tanıyır, yəgin ki, tarixçilər de gözəl tanıyır. Amma biz də kanolun üç izləyicilər onu yaxşı tanıyırlar. Əbəlki vədüçlərimizdə bir ziyalı mövqeyini eşitmişik. Bugün Almanya da yaşayan soydaşımız tarixçi, enizamanda dövlət və eşitimaya xadim kimi də onu təqdim edirəm. Ələskər siyablı buyun ki, vədəşimizi qonalıdır. Ələskər bəyi xoş gördük. Xoş gördük müfəz bəyi, sağolun. Kanolun üç studiyasının sizi görməyəşə adı. Sağolun. Ələskər bəyin müəllif olduğu dünya tarixinin turan dövlə adlı, bax bu müəhtəşəm kitabı müşahidə etdiyiniz kimi, mən rejisorumuzdan xaşa edəcəm ki, bu kitabı haqqında Ələskər bəylədə danışar kən, bu kitabı haqqında ətraflı məlumatla versin. Dünya tarixinin turan dövlə əslində Ələskər bəyi, bizim tarix şunaslıqımızda çatışmayan nəslənərdən biri də zaman-zaman, sitər saviyyət dönəmdə ümum tüq tarixinin öyrənilməməsiydi, bəkədə bunda bir qərəz də var, bir ideoloji faktirlərdə var. Mən kitabı okumamış, həmin kitab yeni çaptan çıxıb, vələ təqdimatı da olun bir əslində bir başa studiyada Ələskər bəylə görüşdik və çox stiyabı ki, öz dəlinlən, dünya tarixinin turan dövlə, hardan yaranlı bu zəvurət, bu yazma, təbii ki, onu ələskərbə özü bilir, bir zəvurətin olduğunu bilirik, hər zaman vacibdir. Amma ələskərbəyi bu misiyanı nədən öz öhtəsində götürdü? Bir tarix şükeyməyi, bir alim kim? Buyurun ələskərbəyi, söz sizindir. Sağ olun, Üfət bəyi. Bəli, çox bir aktual bir mevzudur. Əsləlimin adı, dünya tarixinin turan dövlədə. Bu əsləri, təxminin dördül ərizində yazıb ərisəyə gətirmişən, əslərin yazılmağında nəyin ki, Azərbaycan tarix şunaslığına, eyni zamanda Türkçə tarix eliminə, hətta Rusian tarix eliminə məlum olmayan, Avropanın arxivlərində saklanan və yalnız bizcə dəfə nəşrə olunan bir çox çıtapların, elin məqarların, elin məqarlardan istifadə edərək ərisəyə gətirmişəm. Ona görə, mənbələrin çoxu, nə Rusiyalarına, Azərbaycanda və nə də Türkiyədə mənbələrin bir çoxundan istifadə olumuyum. Əlbətə, bu bir zəruyətdir. Turan tarixini gələm almaq, çox ağır və məhsullar məsuliyyətli bir işdir. Lakin mən buna bir cesaret ilədim. Çünki mən özümü Azərbaycanın böyük çihasti xaydimi, mümirli lideri, Azərbaycan tarix eliminin inkişafında da özünə məxsus qurolu olan əvrufəz elçi bəyin tarixçilih məhdəbinin davamlısı hesab eləyirəm. Əvrufəz elçi bəyin əvrufəz məllim, hələ 70-ci illərdə tarix haqqulasında məllim işləyərkən mənə il yarı mərzində tarix eliminin incəlihlərinin, sirlərinin tədris eləyib öyrədibdir. Və bu cüm mən malik olduğum o tarix elimi bilcilərinə görə rəhməttik məllimin əvrufəz məllimə borçluyam. Və dünya tarixin turan dövründə öz əksini taqmış ideyaların bir çoxunun əməli məllifi əvrufəz məllimdir desə yanılmalıq. Əvrufəz məllimlə özün də Azərbaycanın təhcə deyil qədim tüçlərin, turanın tarixin ayr, bir çox deyərli fikirlərin məllifidir. Azərbaycanından başlayan tarix təvb Azərbaycan yolunda çifunda min tarəsələrin də təziş şəkilində turan tarixini, qədim tür tarixin, Azərbaycan tarixin bir çox məsələrinin təziş şəkilində izah etmişdir, öyrənmişdir və bize öyrətmişdir. Dünyat tarixin turan dövrü ifadəsi mənə məxsus deyil. Bu ifadə 18-19-cu əsirlərdə yazıb yaratmış, həmin dövrün görçəmli tarixçiləri, asur oloqları, su bir şuanasları, lingi visləri nin ifadəsidir. Onlar, dünya tarixinin qədim dövrünü öyrəndikləri zaman, bilə bir nəticiyyə cəlmişlər ki, Sami və hindi Avropalılar, yəni ari irqi tarix səhnəsində qədim qoymadan min illər öncə dünyanı məskunlaşdıran əsas etnos, süper etnos turlar, turanlar və yaxud da öntüçlər olmuşlar. 18-19-cu əsirlərdə o böyük tarixçilərin cəlmiş olutubu nəticə bundan ibarətdir. Ona görə də onlar öz əsərlərində bəşər tarixinin qədim dövrünü turan dövrü adlandırırlar. Və öz belə bir fikir ideyə ilə sürürlər ki, bəşər tarixinin ilçim mədəniyyətinin ruşeyimləri təşkil edirəm ki, Sami və hindi Avropalı ari irqi tarix səhnəsində qədim qoymadan öncə turanlılar öntüçlər tərəfindən yaranmışdır, yaradılmışdır. Və tarixin sonura ki, inşaq prosesində tarix səhnəsində qədim qoyan Sami-lər, hindi Avropalı və yaxud da ari-lər, turanlıların ilçin əsasını qoyduqup, bəşər mədəniyyətini sonuradan inşaq yetdirmişlər. Yəni, bəşər mədəniyyətinin yaradıcıları, turanlılar, turanın sakinləri öntüçlər olmuşlar. Və ona görə də, mən o bəyük bilim adamların, Sumeri Şunasların, tarixçıların qiyazıq yaradıqlar, onların ifadəsini əsas götürərik, istabın adını dünya tarixini turan dövrü adlandırdım. Turana qarşım nünasibət, turan tarixinə qarşım nünasibət həmişə qərəzli olmuşdur. Və o bəyük tarixçıcılar, onların sarasında Julius Oppert, François Lyonorman, Mortman və Ticard bəyük tarixçıcılar, en zamanında Samuel Kramircimi, bəyük tarixçiler, Sumeri okurlar, turanizm dəzərəyəsinin əsasını qoymuşlar. 18-19 əsi və 20 əsinin əvvəllərin də turanizm, dünya tarix şunaslığında öndə gedən əsas cərihanlardan biriydi. Bu cərihanın əsas mahiyyatı ondan ibarət edici ki, edilədiyim kimi, bu böyük bilim adamları, dünya tarixinin ilkin dövürdə yaradcılarının tarix səhnəsini qədəm qoyan ilk mədəni insanların turanlılar, öntüşlər olduqlarının öz əsərlərində, təhcə Sumir, Azsur və ticər qədim dillərin yazılan əsərlərin ihtimaloji asilə deyil. Eyni zamanda etnografik, arxoloji dəlirlərə əsaslanaraq da turanizm nəzəriyyəsinin əsasını qoymuşlar. Və əsaslanırlar ki, bütün ilmi ufaklığa, ilmi dəlirlər əsər tarixinin ilkin dövürünün məsə turan adlandığını dəlirlərlə subit etmişlər. Yəni, Sivizasiya'nın başlangızı turandırmı, yəni, belə bir anlaşılır. Bələ, bu, mənim fikrim deyil. Həmin böyük alimlərin gəldi nətisi ondan ibarətdir ki, dünya Sivizasiya adasının çökünü, onun yaradılışının, onun rüşəyiminin çökünü turanlılar qoymuşlar, öntürklər qoymuşlar və onlarının yaşadığı məkən ən qədim dövürlərdən ehtibarən turan adlanmışdır. Məkən deyərkən hansizcografiya? Bu, çox maraqlı sual durufət bəy, o dövürün, o böyük bilim adamları belə bir nətisiə qədirlər ki, turanın tarixi binəcə məhələdən ibarətdir. Onun ilçin tarixi altaylardan başlamış, ural dağlarını əhatə edən ərazıda başlamışdır. Turan, turlar, öntürk, süper etnosu altay ural dağları ərasında tarixin təşəkür tabir. Bir ilk çimi, bir etnosu çimi. Orada ilkim mədəniyyətinin rüşəyəmini qoyublarım. Lakin sonraki dövürlərdə çox təhsilər olsun ki, qusanda Sövyet-Rusiasi dövüründə həmin ərazıda aşara çıxaran o qədim archiologi artifaklar, dəlirləri, turanlılara deyil, öntürklərə deyil, qüya hind Avropallar, iran-dilli, sağ çinlərə mənsub olduğu haqqında yanlış tezislər fikirlər iləri sürmüşlər ki, elmi cərçəhliyi tərif edilməsindən yəbarətdir. Avropan o böyük bilim adamları, 18-19-cu sirdə Sibirin cəhəni bunu, yəni altaylardan başlanmış ural dağlarına qədər ki, o ərazini, böyük arazini birinci turan adlandırırlar ki, turan, süper etnosu, öntürklər, öntürk, süper etnosu ilk dəfə ilk çimi orada təşəkür tabmışlar. Onlar sonra qazalqistan üzərindən, demələk, canıva doğru hərəkət etmiş, bizim indi Türkistan adlandırılmız ərazidə məskunlaşdırmış və orada minillər ərzində çox inkişaf etmiş bəşər uygarlığının əsvasını qoymuşlar. Və onların bir qolu sonradan, demələk, turandan, ikinci turan adlanan, Türkistan'dan, müxtələt səbəqlər üzünlən hərəkət edərək, bir qolu qərb İran yaylası üzərindən qərbə doğruc etmiş, dicər qolu isə şərq tərəfə indiki Hindistan intrayı özəsinə doğruhərkət edir, orda da xarabba, bohuncudarun mədəniyyətin əsvasını qoymuşlar, qərbə doğru hərəkət edən turanlılar isə, öntürkləri isə, İran yaylası üzərindən, demələk, Mesapatomiya da Zagrostaglar ətrafında və iki çay arasında mühtəşən mədəniyyətin əsvasını qoymuşlar ki, o mədəniyyətin yaracıları da sonradan bizə məlum olan sumerlər olmuşlar. Sumerlər olmuşlar. Sumerlər, çox güzəl. İzləcilərin bir daha nəzərinə çatırram ki, bu gün ki, və iləşimizin qonalı taraxcıyı ələskər siyablıdır. Ələskər bəya qınlı mən və iləşin əvvələndə məlumat verdim. İzləcilər, Azarbaycanda təşsulun bərpə edilməsinə, ələskər bəyində özlə məxsuru olu var. Ələ, o ilk təs imtihan verənlərdən bir də mənkimi, həmişə ələskər bəya ruhu şad olsun deyirik. Bu günlər vurğun bəyində doğun günüdür, ruhu şad olsun başda da əbifəzi ilçibəyə olmaqla. Bələ ilçibəyə istinadə etdir. Mən o sualı qaydacağım ilçibəyə ilə bağlı, Azarbaycanda eliminə vəyildiği tövfələrlə bağlı. Amma mövzudan çıxmaq üçün kimlilər turan düşüncəsində qarşı belə qələzli yanaşırdılar. Mən istəyərdim ki, bu haqda sövpədimiz davam ediyək. Çox marahlıs aldı. Bir haşiyyət çıxım ki, əbülifəz ilçibəyə öz tarixə həsul, türklərin qədimin tarixini həsul olunmuş əsərilərində, belə bir fikirə istinadə edir ki, dünyanın ən böyük sumeri oluqlarından biri olan Samuyl Qramir yazırdı ki, dünyaya tarixi sumirdən başlayır. əbülifəz ilçibəyə turan tarixini, türkistanın qədim tarixini, arhyoloji, etnoloji, cəhətdən, öğrəndikdən sonra və sumir tarixini dərindən öğrəndikdən sonra belə bir fikirə cəldi ki, və öz çısaqlarında da bir qırmızıq hətlə bu çesir ki, dünyaya tarixi sumirdən deyil turandan başlayır. Ona görə ki, əbülifəz ilçibəyə əsaslandırır ki, turandan öncə qeydələrdəyimiz kimi hərəkəti edən ön türklər, daha 90 turanda bəşəriyyət mədəniyyətinin uyqarlığının əsasını qoyan ön türklər turlar, hərəkət edərək öncə Azarbaycana gəlmiş, minillər ərzində burada məskunlaşmış, burada böyük bir mədəniyyətin əsasını qoymuş. Ondan sonra, deməkli, Mesopotomya, Canubat hərəkət edərək orada yeni bir mədəniyyətin yaratıları olmuşlar, sumir mədəniyyətin yaratıları olmuşlar. Hərəkət edərək ilçibəyə hesab edir ki, sumir mədəniyyətin yaratıcıları, sumirlərin özlərdə turanlılardır, yaratıcıları Türkistanlar, yəni, bizim Türkistan adlandırdığımız turanlar gələn ön türklər olmuşlar. Onlar Azarbaycana da bu böyük mədəniyyətin əsasını qoymuşlar, hətta bir çox bilim adamları, yəni zamanda çıx əsirli sumirolu proşyət yazır ki, turanlılar Türkistanından, turandan gəlip Azarbaycana da yeri rəşdikdə sonra əbləfəz elisibədən fəqli olaraq, yeni bir baxışdı. Sonra burada metalçılığından, çünki canubu qafqadı metalçılığından zəngin olan mədənlərə sahib idi, sumirlər buradan metalçılığından məşğul olmuş. Metal istihsalı, e-malı ənənəsində sahibi olduktan sonra bu ənənlərin, metalçılığ ənənlərin özləri ilə sumirə varmışlar. Ona görə də proşyətdə əbləfəz elisibəkimi Azarbaycana sumirlərin mədəniyyətinin inşaq etdirildiyi ikinci bir mərkəs hesab edirdi. Sizin indi o sağlılıza gəlim, onu mən izahiləmir. Niyə? Turanizm, o məsəl, turana qarşı çıxırlar. Çox mağraxlı bir mövzudur. Bəkə bu faqlıların bir çoxunu bilmirlər. Bizələ ayna tutmaq istəyir idi, əgər şeyə. 18-19-uncu əsir dövründə məşhur sumir oloqlar ki, sumir tarixini, ön asyanın digər öntüç qaqlarının kasilərin, qutilərin, midyalıların və s. tarixini öyrənən böyük bilim adamlar için turanizm nəzəriyyəsinin əsasını təşiləmişlər. Bu axta çoxlu əsərlər yaxılmışlar. Lakin bu əsərlərə qarşı münasibət, İçin Dünya Muharibəsindən sonra tamamilə dəşildi. Turana onun tarixinə, turanizm nəzəriyyəsininə qarşı münasibətdə yeni bir Avrupa mərkəstçili, Avrupa centrizm deyilən bir nəzəriyyə irəli sürüldü. Bu nəzərin nəzəriyyən əsas mahyatı ondan ibarət edi ki, dünya siviliyazası mərkəzini, əsasını, çöçünü, turanlılar, öntüçlər, sumirlər deyir, samilər, ləyar, hind Avrupa allar qoymuşlar. Ona görə də 1944-ci ildə bu məsələdə ən şəskün müəvqət tutanlardan biri də Savit Ruhsiyasi dövründə mövcül olmuşdur ki, Savit Ruhsiyasi dövründə tarix elmi bir ideoloji silahıydı. Istismar elədəyi işxal etdiyi xaqlara qarşı. 1944-ci ildə Sovet Vak Komünist Partisi, mərkəzi komünitəsi qusuyusi bir qərar qəbul etdi. Bu qərar əsasən deməli Türk cumhuriyyətlərinə, SSR-in tərkibində mövcud olan, yaşayan xaqların tarixinə münasibət çöklü suretdə dəşilməlidir. Bu qaqların özlərinə qədim turana, xaqlara, qutilərə, qasilərə bağlanması, təndən siyası bir dəfəlik, təndən siyasının qarşı bir dəfəlik alınmalıdır. Ona bərə də xususi qadaqalar cəldi. Bir çox bilim adamları həm 30-ci ildə, həm 40-ci ildə bu məsələlə ilə alaqədər olaraq Panturkis adayından damqalandılar və çox su həbsolumdur ki, onların bir çoğunuzu tanırsınız. Lev Qumulyevu, başqalarını, Ksenofon Tovu, Yakutya böyük tarixçisi, ondan sonra hətta bir çox Rus əsirli belə tarixçiləri məhkum etdilər Panturkizmə görə və türk haqların öz köklərini qədim tarixə ön türklərə bağlamayı yasak olundur. Hətta türklərin dədə qorgut, alpamış, manas və başqa bu çimi tarixi şuuru özündə taşıyan iposların, dastanlarının öyrənməsi lə qadaqan edildi. Tədq olunması lə qadaqan edildi. Mahbəli, tamamilə doğuruldu. Hətta mahmut kaşqariya görə bir nəcə insanlar hətta qətlə edildi və yaxud da yedəm edildi, özlərin öldürdülər, yəni belə bir faqlar da mövuncudur. Təhcə bu məsələ təhcə bununla bitmədi. Çünki qədim türklərin tarixinin öyrənməsinin mərkəzi Rusya'da olmağının yanaşı, digər ən önəmlər mərkəzlərdən biri türkçə cumhuriyyət edir. Və bu işin başında, 20-ci illərdən etibarərin başında duran Mustafa Çamal Paşa Atatürk idi. Mustafa Çamal Paşa Atatürk, qədim türk tarixini, ön türklərin tarixini, Turan tarixini, Misapotomya tarixini öyrənmək üçün, Avrupa'dan bir sərə görçəmli bilim adamlarını Türkiyə dəvət eləmişlər və onlar Türkiyədə Sumerolojiyanın əsasını qoymuşlar. Landis Bergerdə başla olmağın, ben o Landis Berger. Və çox uğurlu bir şəkildə bunu əsaslandırılır və Türkiyənin orta məhdəklər üçün, nəzərdə duran nəşr olunan əsərilərində, türklərin çökü, onların qədim tarixi Sumerlərə, Qutilərə, Qasilərə və s. bağlanmış oldu dəslədi kisi. Lakin, İçinin yo mahribəsindən sonra 1949-un cildə belə bir full-bride sadişə adlı bir sənət meydana çıxdı, full-bride sadişi. O sadişin banisi Amerika Astrologu Sumer şunası William Fullbride idi. O Amerika da yaşayırdı, böyük bir alim idi. Biblianın Sumer əfsanələri ilə Yahudilərin və Samilərin Sumer tarixilə ilə əlaqələrin məsələsini əsl olunur. Çox elin əsərilərin müəllifiydi, çox məşub bir alim idi. Məqsət nə idi? Deməli, İçinin yo mahribəsindən sonra Türklərin, ön Türklərin, Sumerin, Mesopotamiyanın həm də mərkəzi asiyadakil Turanın tarixində sahib çıxmaları və öz əslərilərin də Türklərin bunu elimizcə etdən əsaslanır olan Avrupa nə çox narhat edirdi. Ona bir də bu məsələrin qarşısını almak üçün, hərkətə çeşirlər. Fulburayda göstəriş verirlər. Fulburay 19. ildə Türkiyə cəldi. Türkiyə siyasi elitası ilə hökumətə ilə belə bir razıqa cəldilər ki, Türkiyə inşaq eləmək üçün, Avropya integrasiya olmaq üçün ilçin şərt ondan ibarət olacaq ki, çünki Türkiyə natoya üzü olmalıydı. Türkiyə, demələ, sovet ittifagı Türkiyə ərazi iddiyaları irəli sürürdü və hətta onu şərq ərazilərini işxal etmək üçün məyən hazırlı işləri də görmüşdü. İçinin yomaribəsindən sonra, ondan sonra da dəfələrlə ültimatın verilirdi ki, ərzurumə qədər onun ərazilər irmərisən ərazisidir, keçmiş Rusya ərazisidir, buralar yenidən qahtarılmalıdır və s. Bu təhlükələrin bu iddiyaların qarşısında, Türkiyə sovet ittifagı qarşısında bir çıxılmaz vəziyyətdə idi. Yəni, böyük bir təhlükə var idi. Sovet ittifagı qalip bir devlət idi, içindir dünyam varbət. Ona görülə, Türkiyə devləti qərb ölçələri ilə amir qaylan müttəfəklik əvaqələr yaratmaq üçün öz təhlükəsəsini təmri etmək üçün məyən yollar axtarırdır. Bu məqamdan istifadə edən impiralis darələr və ənizamanda elmi darələr Türkiyə qarşısında bilə bir 1990-un zildə full brass sadışı inən tələp qoydular ki, Türkiyə anca o şərtinə qərb iqtisadiyatına integrasya olma bilər və NATO-un izli olabilər ki, o Ata-Türkçün qoymuş olduğu qədim Türkiyələrin turanın tarixini araşdırmaş ticətlərindən imtina etsin və Ata-Türkçün zamanında dərsislərdəki turan tarixi, ön türkçülərin qədim tarixi onların su mərəm, mesapatomya tarixini, yəni, Anadolu-da mövcud olmuş qədim ön türkçülərin turanların tarixini istinadığı aradan qaldırılsın və laq eləsin. Çox marağlıdır. Biz zaman-zaban bu turan infadəsilə bağlıda, dünya tarixçiliğində də ədəbiyyatda də, belə bir tendensiyyə ilə özlə qalmış ki, turan infadəsi ilk də fəyələ Şah-Nahmədə özəxisin tapuq. Amma sizin ortaya qoyduğunuz bu diskurs turan infadəsinin sivilzasiyanın mərkəzi olması anlamındadır. Yəni, aşağı yukarı minil bundan öncəki Firdosyara, 10 minil öncəki sivilzasiyanın mərkəsi ara, məsələn deyir. Ondan neçə minillək öncəki? Bu düşüncə haradan ortaya gəlib. Bak, Azərbaycan tarixçiliyi sabət dönəmində bayaq dediniz. Bütün türk düşüncəli insanları məhvələddir. Və bələn gələcəm 90-cı ilərləm vələrin də tarixçiliyimizdə yeni bir məhvələrin başlaması. Amma öncə bu turan infadəsinə bir aydınlıq kətirək. Çox maraqlı şeydir. Maraqlı sual veririniz. Təşəkür eləyirəm. İndia qədər, 90-cı ilərə qədər belə bir anlayış təfəkür mövcudu idi ki, rəsm-i tarix şunaslığında. İstək qət tarix şunaslığında. İstək ki, 100 səndə, Savit dövrü Rusya Savit tarix şunaslığında ki, turan bir lavazdə Şahnamədən, Firdovsunu Şahnamə əsərindən irəli gələn bir əfsane deyir. Bu əfsane, çöçündə də turanlar, turanlılar, turlar, heç də ön turçlar, qədim turçlar deyir. Bunlar İran-dillik çöçəri tayfalardır. İran-turan buharibəsinin çöçünü, türkçülərinin İran arasında buharibək çimi deyir. İran-dillik çöçəri xaqlarından, otraq çöçəri xaqlar arasında olan münaqişə, dini, zəmində və s. əsaslarında baş verən, münaqişə kimi qəbul etmək yurlar? Həm də əsker və orda bir şərtə coğraf edemək deyirlər, amudar, dəriyət çayının saxsa hali və solsa hali amdanda. Hətta belə bir fikir var ki, manu çöyrünən, əfrəsiya barasında ki, muharibə zamanı, savaş zamanı belə bir razıqqa gəlirlər ki, dəməli Elbrus dağlarından bir əsker ox atır, ox yedib düşür, indi ki, dəməli o zaman bəlq deyirdi, bəlq çayının üzərində düşür və o çay İranla turan arasında hər iki, dəməli hökümlərin razıqı ilə səhər çəmin məyin olur. Bu əvvətə bir əfsainədir. O, ki, qaldı turan adının çökünəm, çox maraqlıdır. Dədiyim kimi bütün elmi dairelər, rəsm-i tarixuna, rüsyanın, savet dövrünün və qərbün bəzi elmi, tarixi elmi dairelərində turan terminin özünün də çökündə, çökünü İran dillərində axtarırlar. Bu, tamamilə, yanlışdır. İlk dəfə 1875-ci ildə Fransa'nın böyük Sumerologu, biz Sumerisi nəs deyilik, Sumerologu Yosef Oppert bir məqalə dərcilədir, turan mevzusunda. Yulyos Oppert turanizm nəzəriyyəsinin banilərindən biriydi. O yazdı ki, məqalənin adı, asiyatika jurnalında dərc olunan Fransa da məqalə idi. Orada, də məqalə, şəqçunansıqa həsur olunmuş bir elmi məcumədoğu, orada Misakir Meşincildə dərc olunan məqalənin adı Sumer və ya heçinə. Mən az bilə idi. O məqalə bir çox təqqaçların nəzərindən indiə qədər qaçınmışdır. Mən onu arxivlərdən aşçar elədim və məqalənin geniş şəhrini çitabımda da verdim. Oppert orada yazır ki, turan adını Şahnamədən irali cələrək, İran dili əsasında izah eləmək tamamilə yanlışdır. Turanın və Turiyanın İranı, İran dili xaqlara heç bir adiyyəti yoxdur. Bu sözün köçündə Sumerlərin tur termini durur. Tur sözü izahını verir. Tur sözü Sumer dilində oğul deməkdi həm də Tanrıdır. Tanrın oğulu olmaq əhtibar ilə həm də Tanrıdır özü. Bunun İran dilinə, İran mifalocasına heç bir təxil yoxdur, kökü Sumerə bağlanır. Ona görə də deyir ki, ün Asya da Turanın vətəni Şahnamədə və Aveslədə adı çəşilən Turiyanın özü, Turanın özü elə Sumerdi. Yəni, onun da deyədindən bilət çıxır ki, əvvəcə qeydilər demiz kimi birinci, demələ Turan olub, Sibirin canu bu, Altay, Uraldallar, ərasi, İçincisi Turan olubdur Türkistan, Turan. Üçincisi Turan isə Sumer allanır mı? İki çay ərazisi olub. Etimoloşu olaraq Turan Türkləni yaşadığı mekan anlamıdır, iləmi? Turan, bir nəcə onun şəhri var. Turan adını demələ Lé Norman, Fransuallé Norman, Fransız Sumerologu, Mordman, Delitz öz lüqətlərin də izah eləyirlər ki, Turun çökü qədilədiyəm kimi Sumerlərə bağlıdır. Tur Sumer tanırsıdır. Günəş tanırsının mənası Tur adının mənası Günəş tanırsının utunun, utu da od demələkdir. Yəni, bu Sumer olublara tarihcəli məlum. Sumerin Günəş tanırsının adı oduydu. Və deyir ki, Tur, demələk, Günəş tanırsının utunun öçüzüdür. Tur sözü, ogunla yanaşı, eyni zamanda öçüz anlamı daşıdır. Həm də cənz öçüz, balı öçüz və s. Eyni zamanda ogul adı daşıdır. Eyni zamanda tanırıdır. Turan adının mənası bir nəcə itimalı ucası var. Turan an tanırsının Təngirinin, Sumer'də bilirsiniz ki, Təngir adının adı Dingir idi. Dingir də böyük sumar olukların izah elədi içimi, Təngir adının qədim fonetik şəklidir Dingir adı. Dingir anın bir ideogramıdır. An Sumer'də göyyüzü tanırsılı. An həm də göyünə nəcə də yerlər eniləşdirilir. An həm də mən subiyət bildirilmək? An, o başqa mövdulu. Landis Berger yazdır ki, an, qasi və Qutib dilində cəm şəkilisidir. Məhçan, yer və cəm şəkilisidir. Mən subiya şəkilisidir eyni zamanda. O baxımdan Turan adını da, məsələn Qutib və Qasi dillərində Turların ölçəsi və yaxud Turlar kimi izah oruna bilər. Ama Sumer şeyində isə etmologiyasını Turan, Anın oqlu deməkdir. An Sumer'də baş Allahı idi, göyyüz Allahı idi. Yəni, onun ekvalenti, onun ideogramması Dingir idi. Və səhküs-gürşəli mihqi yazılarında Dingir adı səhküs-gürşəli oldudundan verilirdir. Sumer'in üst yaradısı tanrısı var. Yəni, bizim səhküs-gürşəli oldusun bir səhküs-gürşəli. Tanrın, tanrın işarası. Mən bir də izləyicidərin əzərlə çatdırıram ki, örmətli ələskər beyin gələmindən çıxan, dünya tarqının Turan dövrə adlı kitabını bugün biz ilk kitəfədi mənim əlmə çatdı bu kitab. Sizdən üzül istəyirəm, Rüfət bəyi açmısınız. Bapı xəritədir. Burada altınla yazılır. Fransız Sumerologu Lenurman 1895-ci ilə Turanın xəritəsini cızıb. Bak, Turanın xəritəsini izləyicidərimizi göstərək, bu şəkildədir. Yəgin ki, bunu düməli... Bəsa, Patomya'dan başlayır. Cənubusi bir ta ki, mərkəzi Asiya doğru gedir. Lenurmanın cızıbı Turan xəritəsini cızıb. Həralda bu kitabı oxumaq hər birimizin borcudu. Yəni, gədim, Məsibatomya qallarım və Mədəniyyətin köklərəqqinə Turan nəzəriyyəsi. Birinci fəsildən ta 35-ci fəsid Turanlı plaskların ölkəsi Yunanistan çox mara oldu. Yəni, Yunanistan'da da Türk faktoru bu kitabına. Yunan mədəniyyətinin çökünü Turanlılar, plaskılar qoymuşlar. Yunanlar sonra şımaldan həllinlər irəliyərək plaskılarla mübarjə parmışlar. O mübarjədə plaskları məlub olara ecə denizi adalarına, aralıq denizi adalarına çözmüş və orada da böyük Limnos adasında və s. böyük mədəniyyətlərin əsasını qoymuşlar. Və Avropa tarixlərin özləri yazır ki, biz Yunan mədəniyyətini şirdirik. Yunanın bu cür fəxrilədiyimiz, Avropalların fəxrilədi Yunan mədəniyyətinin çökünü məhz Turanlılar qoyublar, plaskılar qoyublar. Şimdi falcıya budur ki, beləlişimizin əvvəlində də ələskər və qeyd ettik. Zaman-zaman Turan faktoruna, evim Türk tarixinə bir qələzli münasibət olub. Bunu biz danışdı və əslində. Bir də bizim ölkəmizdə, məsələn, dünya tarixçilinin yaranma dönəm var da sonu 200-li də tarixçil yiyin bir profesyonal şəkirli də yazılmasının şəhid olub. Teşəkər olara. Teşəkər olara. Yəni, amma hiradut var, strabon var, bizdə də iskəndəl münşi var və digərlər var. Bunlar səlnəməcidlər, təbii ki. Amma teşəkər şəkildi tarixçilinin yaranması, 19. əsirin 2. yərisindən başlayır. Mənimə tarixçilinin yanında cesaret olmaz. Azərbaycanında isə, bir çar dönəmində, ələ, Abasqlaq-Abaşkanuqların yazdığı tarixlər var, o da, təbii ki, ədəbiyyatçı idi, bir də səviyyət dönəmində yazdan tarix var, çar dönəmindən sonra. Bizim o iki illik cumhuriyyət dönəmimizdə də, yəni ki, bu məsələlərdən bağlı müəqən teşəbbüslər olsa da, rəyallaşabilmədi işxal olun da, Azərbaycan. Və işxal dönəmində, o 70 ilərzində bu turanı düşüncəsi olan, turanı ətikada olan insanların fiziki məhvinin biz şahidi olduk, elə deyilmi. Və gəldik, çıxdıq 80-ci illərin sonu, 90-ci illərin əvvələrindir, yeni bir tarixşuri yarandı. Biz, məsələn, gənzi dönəmimizdə bura şuralar okuyurduq. Turandan bağlı. Və 92-ci il Qalcəbəsi iktidarından sonra teşəbbüslər daha da rəyallaşdı. Çünki hakimiyyətin birinci şəxsi özü də tarixçiydi. Və Turana inanan tarixçiydi. Amma yenə də 93-ci ildən sonra tarixçiliyə tarixçı naslıqa olan münasibət dəyişdir. Və mən istəyərdim, bugünün prizimasından Azərbaycan-Türk tarixçiliyi nə bir münasibət dəyişdir? Və bugün Azərbaycan-ı tarixçı şunaslıq eliminin durumunu sizdən eşidək. Çox sağ olun. Çox önəmləyəm özüdəyə toqundunuz. Mən peşəkar bir tarixçı kimdir? Çünki, tarix, Universi tarix fakutəsində təhsil almışam özümü tarixçə hesab eləyirəm. Həm də əvlifəz elçi bən yetiştirdiyi bir, onun məhdəbinin məvzun olan bir tarixçı kimdir? Ona gədəlim ki, Savit dövründə Azərbaycan tarixi başdan başa saxtalaşdırılmış bir tarixiydi. Təhrif olunmuş, saxtalaşdırılmış bir tarixiydi. Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş o qədim devlətlərin tarixi Türklərə deyil bir lavasla Iran'a, Iran-dilli qaqlara vəsarı bağlanırdı. Atropatenə adlı uydurma bir dövlət yaradılmışdı ki, dünyada atropatenə adlı bir dövlət mövcud olmuyub, bunu Avropa tarixçıları deyir və ənə də burada qeyd eləyirəm. Yəni, bu çutabda o tendensiyat darmadağın edirlərdi. Bələ, tamam elə, darmadağın edirlərdi. Və bizi yanlış yola sövq eləyirirlər bilərəkdən. Dəliyim kimi, Savit dövründə tarix elmə bir mərkəzi ideolojanın əsas tərki bisələlərindən biriydi. Ideoloja bir elmiydi. Ona qədə bizim öz tariximiz əlimizdən alınmışdı. Məsələn, Urartu tarixi ilə məşğul olmaq, Azabacanlara qadaqanı idi. Urartu tarixi verilmiş deyir, ermənlərinin sarına. Hititlərin və yaxud da ona qaqdilərdə deyilir. Hurilərin tarixi verilmiş deyir, qafqaz dirlərə və gürcülərə. Bizə isə verilmişdi ki, ancaq biz atropatenan və çiçik bir manna kimi bəlih devlətləri ilə məşğul olurduq. Bunun arın bu iki dövlətin umumiyyətə şərt tarixində, türk tarixində, sən deyən elə bir böyük bir önəmləri olmayı, məsələn, Urartu tarixindən fərql olaraq. Bizə isə Urartu tarixini verilmək qadaqanı. İstə, Azabacan tarixun aslığında, Urartu dövlətinin Azabacan ərasində məsi yaradılmış Urartu dövlətinin Azabacan türkləri ilə ön türklərin əlaqəsi, həm də öz deyimimlə yox. Avrupa deməli aqlioloqlarının günü Azabacan ərasində, Urməcölə etrafında, Peştamda və s. ərazilərdə apardığı arxilologi tarixətlərin nəticəsində, Urartu dilində olan məhtinlərin tərkəməsində ki, o məhtinlərinin bir nəticəsi bizim çulfanın dağlarında aşar olmuşdur, ilanı dağlarında aşar olmuşdur. Urartu ə deməli höçüm darlarında orada çıtabələri var, indi də mövcudur. Lakin bütün bunların bizdən xəbəri yoxudur, bizdən çizlədirli, və bunları ermənləri ancaq izin vermişdilər ki, onları öyrənsinlər. Bize qadaqanıdır. Urartu isə Avropa tarixçilərin, həm də müasir Avropa tarixçilərinin qeyd elədiyi kimi, yazlıqları kimi, deməli aqlioloji, lingivistik tarixləri asəsən %100 bir Turan dövlətiydi, öntürt dövlətiydi, indi meydana çıxır. Və Urartu devlətin əsas mərkəzi, onun təşakçıl taplığı əsas mərkəzi isə Cüney Azarbaycan və Urməcölün ətrafı idi. Urmə sözün özü də urumlardan gelmədi. Urumlar Urartu'nun ən ön də cədən əsas etnoslarından biriydi, hakim etnoslarından biriydi. Urartu'lar özlərinə heç saman Urartu'lu qemirdilər, bir aini elə deyirdilər. Istəfə, həmən bir aini eləyi sözünün, Diakonovun, Başqa, Cörçəmli, Meşşanilorun və s. əsərdilərlərlə Urartu dilinin tərcüməsinə dilindəki məhdinlərin tərcüməsinə əsaslanan qaq deyirəm ki, bir aini eləyi Urartu'lların öz adlanmaları idi. Sözün mənası nədir? Bək sözüdü. Bir aini eləyi Urartu'lların hakim hüçumdar sualəsi idi. Və öz devlətlərinə onlar öz hüçumdar sualəsin adı ilə bir aini eləyi adlandırırdılar. Bir aini eləyi, bir aini eləyi bəylərin dövləti, bəylərin ölçəsi. Mənası budur. Yəni, Meşşanilorun və Diakonovdur. Burada lignivistik deməli numunələrlə mən onları, onları əsaslanara izah eləyirəm bir aini eləyi. Yəni ki, Urartu'nun tarixi, yenid azabaycan tarixinin ən qaranlıq səhfəsin təşirilir. Urartu tarixinin, və amma tədqiq olunu bizim özümüz tərəfindən deyil, Avrupa'nın müasir Avrupa tarixiləri tərəfindən, Urartu'nun azabaycan ərasindəki o böyük arxoloji abidələri və s. dərinlə öyrənilir. Və Stepan Kroll, bir çox alman alimi Stepan Kroll-du Salvini-di İtalyan alimi ki, müasir Urartu şunaslardır, Sümer şunaslardır. Onlar yazılılar ki, Azarbaycan hətta onların əsərləri var. Azarbaycan deməli Azarbaycan'da Urartu devlətinin tarixinin əlagələr olaraq. Bunlar da yazılılar ki, Urartu devlətinin deməli çökünü günü Azarbaycan təşirilir və günü Azarbaycan'da Azarbaycanın tarixinin başlanıcı Urartu devlətinə, gəlçək tarixinin başlanıcı Turanlı Urartu devlətinin tarixi ilə başlayır. Bu bizim tarixdir. Amma çox təslər olsun ki, biz buna deməli nezə deyirlər təqqət təsiriləmdir ki, Urartu adında ki, Arta sözün özü də, Arta sözün özü, təmiz Türk sözüdü. Urartu adının mənası Dağlıların ölkəsi deməkdir. Gəlim Türk lüqəsində də baxın. Orada da Arta Dağlı Yüksəli, Dağ Beli və s. Hətta ərdəbil adının özünün də Arta Beli, Dağ Beli deməkdir. Mən yazmıram bunu. Avrupa tarixçıları yazın. Arta bil deyirlər orada, İran tarixçıları, amma Arta Beli. Arta Beli, Dağ Beli yani. Mə gözəl. Haa Dağ Beli. Həzir Eyyicilər, bir iləşimizin sonuna yakınlaşırıq. Amma bir məsələləni, ələskər bəyi danışır, ələskər bəyi uzun ilərdikii Almanya da yaşayır. Amma görüyünüz kimi Türk-Azarbaycan məfqörelisindən bir an belə geri çəkilməyib. Həm də milli-ərkətçilər birliyinin gruzlarından biridir. Bu fəaliyyətini görə təşəkürəyir ona. Amma bugün elindən danışırıq. Və Azərbaycan eliminin durumu bugün əlinə vicdanının üstündə qoyan heç bir alimin razı salabilməs. Biz deyirik ki, savet dönəmində tüx, turan düşüncəsində olan insanları fiziki məhvələdlər. Haa. Doğrum. Amma savet dönəminin qadrını mövzud Azərbaycan hakimiyyəti, gətir milli elimlər akademiəsindən başına qoyur. Açıq da eləm rağmız mehtiyemin timsalında. Və Azərbaycanında biz yeni tarix düşüncəsini, tarixə yeni baxşı, elə dünya tarixinin turan dövrünü yeni baxşıda necə görə bilərik? Bakın, Azərbaycanında tarix elim sanki mövzud hakimiyyətin gürovuna çevirilir. Bak, mən istəyərdim bir ziyalı kim buna sizin fikirin zəişidək. Əlbət də 100 buyrudurunuz Hürfət Bəyq. Savet dövründən mövzud olan tarix şunaslığının tariximizin təhrif olunması, satılaşdırılması, tendensiyası çox təhsiləri olsun ki, hələ də davam edir. Müstəqil bir dövlətdə yaşamağımıza baxma yəni də Azərbaycan tarix şunaslığında əksəriyyət yetibariyyə. Yəni demirəm, 100 buyrudur, əksəriyyət yetibariyyələ o zamandan qalan Avropa Senterizm deməli, nəzəriyyəsi əsasında yanaşılır və şəh olunur Azərbaycan tarixı. Bu tamamilə yanlış bir şeydir. Azərbaycana elçi bən qoymuş olduğu metodologiyan yanaşmaq lazımdır. Vətəmpervərlik əsasında elimi əsasda yanaşmaq lazımdır. Təkcə ideologi baxımdan mətəmpervriyyət demirəm elimi baxımdan. Azərbaycan tarix eliminə Savet dövründən başlayarak həmişə keççək elimi tərif eləyən tendensiyaları rəhbər tutan insanlar, rəhbər təin olunublar. İqrar əliyyə, ondan başqaları və s. Həmişə bu tendensiyanı rəhbər tutlar ki, Savet dövrün, Savet ideologiasının bizim üçün nəzərdə tutduqu o çərçivədən çanara çıxmaq olmaz. Yəni tariximizin təhrif olunması davam edilmişdir. Bu dövrdə də tendensiyaya davam edilmişdir. Bəzi çox uğurlu əsərlər yazılsa da Azərbaycan tarixi haqqınlar bətə bunlar da inkihal eləmək olmaz. Masr dövrü də Azərbaycan tarixına aqq bir çox uğurlu adların çəymək istəmirəm cəri reqlam olsun. Bir çox üç ölkəm alimlərimiz Azərbaycan tarixın müxtələrin məsələrinə həsrolumun çox dəyəri elimi əsərlərin məlif edilər. Azərbaycan tarixının çox çidilik əsas vasitəsi və sahiti olan o çox çidilik tarix əsərlərin də öz əksini tap məyibdir. O 9 cilti, neçə cilti, o əsər İqrar əliyyəvin redaq doğruqı ilə, rəhbəli yalmərsən, tamamı ilə sovet dövründə olmuş tendensiyanın davamıdır. Azərbaycan tarixinin təhrif olunmuş deməli istiqametlərini özünlə yenindən əksiyətdir. Ona qədi Azərbaycan tarixın əsərlərinə yenindən yazılmalıq. Mən deyəmirəm, Azərbaycanında çox istəyətadlı, tədürbəli tarixçilərimiz var və Azərbaycan tarixının müxtələrin məvzularından uğurlu əsərlər yazılırlar. Amma bu əsərlər geniş okudu çidlələri üçün nam əlumdur. Ona bürəki Azərbaycan tarixinin əsas fundamental əsərləri olan o 9 ciltlik, o ciltlik, o seslədə, o gözəl tədürbə, yeni fikirlər, elmi nəzəriyyələr, gerçə elmi nəzəriyyələr öz əksini tapmamışdır. Məsələn, Azərbaycanında niyə bir dənə həqiqi mənada, Pensilvanya da, Çıqaqo da çıx orada şömer olacağın əsas mərkəzləridi, orada təhsil almış deməli elmi öyrənmiş, həç bir təyqaççımız yoxdur. Uğru artı dilini bilən, uğru artı tarixini öyrənmək üçün hazırlanmış, həç bir mütəxəstimiz yoxdur, niyə Azərbaycan devlətinin bu məsliyyət taşıdığı bir məsələdi. Ona görə də bizim Sumeroloca üzrə, ondan sonra Astrologya üzrə, Samedillərin gözəl bilən, və yaxud da Saniskriti gözəl bilən mütəxəstlərimiz yoxdur. Azərbaycan tarix elmi, Azərbaycan elmi mərkəzi, Azərbaycan elməri akademiası ki, Azərbaycan devlətinin əsas elmi strukturudur, təşkilatıdır, onlar bu işə maraq göstərmədirlər. Cənc alimləri Avropada, Avropada, Almanya da, sonra yenə qədilədim ki, Dünya Sumerolojası məhçazı olan Pennsylvania-da, Chicago-da, Inglaterra-da, London-da, Oxford-da tədris olmaq üçün mütəxəsi yetişinmək üçün göndərmələ, göndərmədirlər üçün də mən bir tarixi üçün baxıram elmi məqaləri, bənə haq elmi konflansılara. Ermənlər orad haqqında, qitlər haqqında. Nə biləm, hətta ön-türk olduqları və üç alimlə, tərəfindən təstik olunmuş, təqdir olunmuş, subarlar belə, subarlar belə, Savir-də deyirlər müasid-i özləksən, subarlar belə, Ermənlər artıq özlərinə çıxillər. Amma dünya tarix sunaslığın 18-19-un də subarlarının yüzləri türk olduqu. Subarlarla sumirlərin eyni kökə malik olan, amma müxtəl ləhsələri də taşıyan eyni etnos olduqup, böyük tarixçi sumiroloklar, sonu astur sunaslar, deməl öz əsərlərində, təqdir eliyirlər və eyni zamanda onları öyrənirlər. Biz isə bu məsələdə oldukça, çox təsdər olsun, geyridə qalmışır. Nə gürcülər nə, nə Ermənlər nə, bu bənə qalq elimi mərkəzləri də o qədim tariximizdən əlaqədər mübahsələrdə, müzakirlərdə iştirak eləmək üçün hər ansı bir mütəqəsizimizi çox təsdər olsun ki, görmək. Çox təşəkkür eləm, ələskəlbək. Bəzən bizim beləlişlərimizin əsas ütləsi, ölkədik ki, sosial iksadə, siyasi, ştumay məsələrə əsir olunur. Bu elimi tarixi məsələrə də təbii ki, biz öz efirimizi ger verməli və veririkdə. Və kə izləyici üçün maraqlı olar ki, niyə biz çörek problemi yaşayırıq? Yaşamak problemi yaşayırıq belə deyək. Normal gidalama problemi yaşayan millət üçün, ştab nə üçün önəmdirdi? Onu gör önəmdirdi ki, baxın bizim illərlə, Ermənlər də Türk tayfalarını belə öznüklək ilələr. Biz illərlə də bu məsələ qarışında sustuğumuza görə, bugün o bəndən qonuşlarımız, 30 il torparlarımızı 28-70 işqala saxladılar. Bugün dələ bizim o torparlarımızın məyənsisəsinin taləyi bəlli deyil. Qan kəndinin, hoca alman, al-dərənin, hoca bəndin. Yəni, vaqquda oturub, zəngəzura gedriq demək elə deyil. Biz gələk, eyni zamanda, həftimiz sabaşdıqı kimi, diplomatyamız sabaşdıqı kimi, əgər sabaşabilir sə təbii, elbimizdə sabaşma aldıq. Məncə elim daha önündə yetməri ki, elbimizdə ətdən bunları ispat eləyə bilək və bəndən qonuşlarımızı da el müstəbisində də yerlərdə oturab bilək. Təbii ki, haqq olaraq ədalətli şəkildi. Mən hürmətli ələtkərbəyə çox təşəkkür edirəm, bunki beləşimizdə bu qiymətlik kitabı biz təqlimatın belə deyil başladıq, kalabalın içi olaraq, dünya tarixinin turan dövrü. Xeyrli uğrlu olsun. Mən həm şək demişəm, tarixi deyiləm, ama tarixi çox sevirəm. Azərbaycanın, çaldaş Azərbaycan, yəni bizim günəylik uzaylı Azərbaycamızı deyik. Tarixini öyrənmək üçün ümkün tarixi konseptini də öyrənməldi. Əgər ümkün tarixi öyrənməyəcə isə, mən düşünürəm ki, bizim də tarixə gəlşək aynanı göstərə bilməyəcik. Və bu, əsnada bu kitabın, ələkəl beyin təqlimatında bu kitabın mənə də yer ki, öz pay olacaq uğrla deyirəm sizə, ələkəl. Sağ olun. Gezdə versəz, bir çəlmə diyərim. Bu kitabı xüsusən də mən kənslərimizi nəzərdə tutuq yazmışım. Ona görə ki, bizim yaşlı olam, mən yaşlı olam və yaxud da mənləm yaş ehtibarə birə çiziyi olan sovetə ürünlə yaşamış, 90-ci illərin əvvəllərin də fəaliyyət çöslərmiş insanların bir çoxuna turan məsələsi, turan problemi, turanın tarixunastıqla ki, yeri məyən dərəcədə aydındır. Yəni, tərif olmuş həkildə olsa da və s. Yəni, yeni bir mövzu deyir. Ona görə də mən bu əsərimi, cənsləri nəzərdə turan yazmışım. Sünki hər bir cəns müasir dövdə də xüsusən də bu tarixi qələbəmizdən sonra ki, zəngəzur adlanan o bizim qədim topraqlar üzərindən Türk dünyasına yeni bir yol açılır. Yol açılacaq və biz indi də bütün sosial şəbəkələrdə məhbaqda da turan yolu açılır və s. ifadələrin işlədir. Mən cənslərə ona görə də bu çıta bir yazmaq da turanın nə demək olduğunu, bu doğrudan da bir şahlamədən gələn bir əfsane deyə, yoxsa cəssəh bir tarixinin böyük bir dövrünü əhat edən cəssəh bir tarixi hadisədir mi? Bəli, turan şahlamədən gələn bir uydurma əfsane deyil, turan öz dərin çöşlərimizə ön Türklərin qədim tarixinə bağlı olan və dünya tarixinin böyük pirisəsini əhat edən tarixi bir keçəhili idi. Turan binəcə mərhələdən ibarətdi, birinci turan, ikinci turan, üçüncü turan, hətə mən çabanda Avropada turan adlı devlətlərin, Avropa tarixicilərin öz əsərlərinə istinad edərək subut eləyirəm. Özümün uydurmam kimi yox, fikirlərimin düşüncələrə məsul kimi yox. Məsə, Avropa tarixicilərin özlərin, Avropa qaqların keçəkölündə, etnagənizində turanlıların ön Türklərin oynadığı rol, Franklövləti böyük bir imperiya idi, Avropada böyük bir imperiya idi. Onun cuman edildik, iddi edildik kimi əsasının Avropallar deyil, onun əsasının hunlar və sarmaklar qoyqlar Franklövlətini. Yəni, Avropa xaqların etnagənizindir formalarılmasında ilkin olaraq, hələ, him Avropallar tarix səhnəsində qoymadan öncə vəşi halda yaşadıqları dövürdə, turanlılar Avropada civilizasiyanın uyqarlıqın ilkin hüseymin yaratmışlar ki, Avropallar sonradan tarix səhnəsində qoyduqdan sonra bunları özününkiləşdirdirlər və buna özününkiləşdirməyə cəhd etlər. Çünki bizim çox təsdər olsun ki, isər Türkiyədə, Azərbaycanlar, Ticər, Türk Cumətlərində tariximizin bu qədim dövürünü, öyrənmət, tendensiyası bir o qədər də uğurlu deyil. Çox sağ olun. Çox sağ olun, ələskər bəyi. Çox sağ olun, ələskər bəyi. Daha bir və iləşimizin sonuna gəlib çatlıq əzizləyicilər canlı yayımımızı burada nöqdəliyirik. Yəni, aslı söz proqramının daha bir bırakılışı, burada sona çatlı, ələskər bəyi və bütün ziləyicili abimize təşəkkür edirək zanlı yayımımızın sonuna gəlib çatlıq. Sağ olun, sağ olun, qalın, tandırın vətəlmizi, tandırın, milletimizi qoruz. Çox sağ olun, təşəkkür edirək, sağ olun.