 Dit is deel 4 van college 1. In het laatste gedeelte van het college gaan we praten over een van de basisprincipes in de sociale psychologie. Ik denk dat je inmiddels al hebt begrepen dat sociaalpsychologen vooral heel erg graag gedrag van mensen willen begrijpen. Nou, dat willen we al heel erg lang. Zelfs de grondlegger van de sociale psychologie, Kurt Lewin, hier zie je hem in beeld, geboren in 1890. Hij was al bezig met het begrijpen van menselijk gedrag. En hij ontwikkelde een hele simpele formule om gedrag van mensen te kunnen begrijpen. Hier zie je hem staan. Dit is de formule. Ik zal even uitleggen waar de letters verstaan. De B staat voor behavior. Dus gedrag is een functie, dat is die F, van person times environment. Dus dat wil zeggen een persoon en een omgeving of een situatie. Dus Kurt Lewin stelde al dat je gedrag van een mens nooit alleen maar kan bijten aan die persoon. Je moet altijd rekening houden met situatie waarin die persoon zich bevindt. En vandaag de dag zijn sociaalpsychologen nog steeds bezig met deze kernformule. Eigenlijk op deze manier kunnen wij menselijk gedrag beter begrijpen. Een persoon en een omgeving beïnvloeden elkaar. En dat gebeurt al vanaf het moment dat je geboren wordt, bepaalt je omgeving al deels hoe jij je ontwikkelt. Hier zie je een voorbeeld van een gebied waarin je kan leven met een snelweg in het midden. Nou, de mensen die aan de linkerkant van die snelweg wonen hebben een ander leven dan de mensen aan de rechterkant. En als je toevallig aan de linkerkant van die snelweg geboren wordt, dan groeien waarschijnlijk op met meer rijkdom. Met meer kansen om gezond te eten, om überhaupt de maaltijd op tafel te hebben elke dag. Om betere scholing te krijgen en om je dus te ontwikkelen op een manier waarop jij je volle potentieel kan benutten. En ook echt de keuze hebt in één het leven om een bepaalde richting op te gaan. Die is bijvoorbeeld voor een bepaalde studie of opleiding of carrière als je dat ambieert. Als je aan de rechterkant van de snelweg opgroeit, dan ziet je leven er waarschijnlijk heel erg anders uit. Dan zijn er misschien zorgen, zorgen over geweldende samenleving, zorgen over of er wel genoeg eten is om iedereen te voeden in het gezin. En waarschijnlijk ook minder goede scholing. En misschien heb je ook niet eens zoveel keuze om te gaan studeren. Misschien wordt er gewoon van je verwacht dat je gelijk geld gaat verdienen om om die manier je steentje bij te dragen in het huishouden. Dus de omgeving waar je opgroeit, ja, vormt jou als mens en vormt jou persoonlijkheid. En zorgt er ook voor dat jij je op een andere manier ontwikkelt dan mensen met een andere omgeving. Dus dat geldt voor de manier waarop jij de omgeving waarin je geboren bent. Maar je hele leven door en ook op dagelijksniveau zal de situatie waarin jij je bevindt invloed hebben op jouw gedrag. Dat hebben we bijvoorbeeld gezien met handenwasgedrag. Nou, inmiddels na de coronapandemie zijn we natuurlijk heel erg bewust van hoe belangrijk het is om heel erg goed en grondig je handen te wassen. En als jij naar het toilet bent geweest, dan hoop ik dat je daarna je handen was. Maar we weten dat er verschillen zijn, dat zijn studies die uitgevoerd zijn bij een wasstafel, een publieke wasstafel waar iedereen bij kon. Dat mensen eerder geneigd zijn om goed en grondig hun handen te wassen als er andere mensen ook aanwezig zijn bij het openbare toilet dan als er niemand meekijkt. Dus dan wassen mensen korter hun handen. Dus de aanwezigheid van anderen beïnvloed ons en we gaan ons ja, eigenlijk moreler gedragen en meer zoals we weten dat we ons moeten gedragen. Wat netjes gedrag is als andere mensen met ons meekijken. En ook de normen in een bepaalde situatie beïnvloeden ons gedrag. Zo zal je je waarschijnlijk anders gedragen als je een avondje gaat stappen met je vrienden dan als je voor de eerste keer bij je nieuwe schoonouders op bezoek gaat. Of als jij naar de universiteit komt om een bepaalde werkkoep te gaan volgen. Ja, jou gedrag wordt anders in al die verschillende contexten. En je kan je misschien afvragen van nou zijn we dan niet een beetje on echt in de ene situatie wat is dan onze ware zelf. Maar mensen zeggen compliceerder wezens en elk stukje van jouw persoonlijkheid kan aangesproken worden in een bepaalde context. Dus het gedeelte van dat je extra veert bent en houdt van gezelligheid. Dat wordt meer aangesproken in een context als je met je vrienden op stap gaat. Maar misschien het gedeelte van dat jij ook heel erg houdt van je concentreren en hard leren. Dat wordt meer aangesproken als jij op de universiteit bent. Dus de normen en de omgeving waarin je wordt blootgesteld beïnvloedt welk gedrag je overtoont. Dus wij hebben nu gezien dat de situatie waarin we ons bevinden dat dat verschillende onderdelen van onze persoonlijkheid naar boven haalt en ook ons gedrag gaan gaan sturen. Maar op onze beurt hebben wij als persoon ook heel veel invloed op een situatie. En dat hebben wij gezien zo'n meer dan tien jaar geleden toen de herdenkingsdag was op de dam. Natuurlijk staan we jaarlijk stil op vier mei bij mensen die gestorven zijn in de oorlog en de Tweede Wereldoorlog maar ook oorlogen daarna. En dat doen we massaal thuis voor de buis maar ook in Amsterdam waar heel veel mensen samen komen om mensen te herdenken. En dat doen we natuurlijk met doorstilte zijn met ze alle. En dan zie je dus duizenden mensen samen op de dam en meestal ziet het dat heel vredig uit. Maar dat was niet zo op vier mei 2010. Toen veranderde deze hele situatie deze eigenlijk vredige situatie door één persoon. Kijk maar even mee wat er gebeurt. Er is een herdenking. Iedereen is stil. Maar op een gegeven moment begint er één persoon te schreeuwen. De dansschreeuwer werd die later ook wel genoemd. En één persoon die ging schreeuwen veranderde de hele situatie. Iedereen raakte in paniek. Niemand hield zich nog aan die regel om stil te zijn. Iedereen was dat vergeten want daar was paniek. Dus één persoon kon zo'n hele situatie met duizenden mensen veranderen. Dus ook al heeft een situatie invloed op ons als persoon. Wij als persoon hebben ons op onze beurt ook zeker invloed op een situatie. Dus realiseer je dat zeker ook. En daar zullen we nog veel meer voorbeelden van gaan zien in deze cursus. Nou, hoewel wij sociaalpsychologen dus heel erg goed weten dat een persoon en een situatie allebei belangrijk zijn, is het toch heel vaak een vraag bij mensen, ook in de media, maar ook bij sociaalpsychologen. Als er iets gebeurt, ligt dat nou aan de persoon of ligt dat nou aan de situatie. En dat is vooral zo als een hele extremen gebeurtenissen plaatsvinden. Bijvoorbeeld in een gevangenis in Irak en de Abu Ghraib gevangenis zijn er hele ernstig overtredingen begaan. Echt misdaden tegen de mensheid, tegen de gevangenen daar. Er waren verkrachtingen, er waren mishandelingen, zijn zelfs mensen vermoord en die gevangenis door de bewakers. Echt heel erg in humangebracht en dan kan je afvragen, nou wat waren dat voor mensen die bewakers? Die zijn misschien helemaal gek of die zijn helemaal echt maksbelust of houden heel erg van geweld? Of ligt dat aan een situatie van een gevangenis? Dus wordt iedereen eigenlijk een beetje een martelaar in zo'n gevangenis? Hoe zit dat precies? Ook als er hele gruwelijke dingen gebeuren, bijvoorbeeld terroristische aanslagen. Hier zie je een voorbeeldje, een aanslag op een satirisch weekblad, Charlie Hebdo in 2015 in Parijs. Heel veel mensen hebben dan meteen een neiging om naar die terroristen te kijken en te wijzen en zeggen van, dit is echt, het zijn grote slechtere keter aarde en we zijn natuurlijk veroordeelde met deze misdaden, maar onder welke omstandigheden zijn deze misdaden gepleegd? En is er ook iets in de situatie geweest van deze terroristen die hun gedrag heeft gestuurd? En het is belangrijk om daar ook oog voor te hebben, want het is makkelijk om te wijzen naar een persoon en zeggen, dit is gewoon iemand die slecht is, maar als je uiteindelijk ook gedrag wil veranderen, is het ook heel erg belangrijk om oog te hebben voor de situatie. Want pas als we het echt het hele verhaal begrijpen, dan kunnen wij verandering teweeg gaan brengen. Nou, sociaalpsychologen zijn altijd al bezig met die dynamiek, die wisselwerking tussen personen en situatie. En zo hebben sociaalpsychologen ook in het verleden bepaalde situaties gecreëerd om menselijk gedrag een beetje uit te locken. Om te kijken, als we iemand nou in deze situatie plaatsen, gaan ze dan heel erg extreme gedrag vertonen. Hier zie je een voorbeeldje, een foto uit het Milgram experiment, jullie misschien wel bekend. Ik zal er nu niet teveel over vertellen, want het komt nog uitgebreid en bot in deze college reeks. Maar dit was een experiment, een heel berucht experiment, een heel extreem experiment, waarin sociaalpsychologen probeerden, in dit geval Stanley Milgram, probeerden gedrag te ontlocken aan mensen door zijn een extreme situatie te plaatsen. Dus hier gaan we ook nog veel over praten. Is het de persoon of is het de situatie en welke situaties vertonen mensen bepaald gedrag? Maar als we het hebben over een persoon en een situatie, is het ook goed om je te realiseren dat niet iedereen een situatie op dezelfde manier ervaart. En dat is ook de basis van de gestaltpsychologie. De gestaltpsychologie is eigenlijk een onderzoek naar de manier, een subjectieve manier waarop een object in een geest van mensen verschijnt. Een beetje een vage omschrijving, maar je kent het vast wel aan de hand van deze dit soort plaatjes, die je op verschillende manieren kan ervaren, kan interpreteren. De objecten zijn natuurlijk stilstaan, er zit geen beweging in, maar toch kan je verschillende dingen zien. En wat de ene persoon ziet, is anders dan wat de andere persoon ziet. Kijk bijvoorbeeld naar de middelste afbeelding. Misschien zie jij een soort van kandelaar of vaas. Of misschien zie je in eerste instantie twee mensen die bijna met elkaar kussen. Nou, beide objecten zijn waar te nemen in hetzelfde plaatje. En wat je ervaart, is afhankelijk van jouw interpretatie. Het een is niet meer waar dan het ander. Maar toch hebben mensen heel vaak het idee dat wat zij zien, hoe zij het ervaren, dat dat de echte waarheid is. Als jij in eerste instantie die twee bijna kustende mensen ziet, is het heel lastig om die vaas nog te kunnen zien. En andersom geldt precies hetzelfde. En dat heeft er ook mee te maken dat mensen heel erg overtuigd zijn dat de dingen die wij waarnemen, hoe wij ze zien, dat dat is hoe ze daadwerkelijk zijn. Dat noemen we naive realisme. Dus wij denken dat wij de waarheid in pacht hebben. Terwijl die inspiratie dus heel erg kan afhangen van persoon tot persoon. En dat wij dingen ook kunnen draaien op zo'n manier dat wij bij het rechte eind hebben. Nou, dit ligt aan de basis dat naive realisme van heel veel conflicten, conflicten in de politiek, maar ook conflicten die je kan hebben met de dierbare, rucies die je kan hebben bijvoorbeeld met je partner of met je beste vriend of met je zus. Dat komt heel vaak doordat wij overtuigd zijn van onze interpretatie van gebeurtenissen. Vooral als je samen in bepaalde ervaring hebt gehad, kan er een hele velle discussie bestaan van, hey, jij was daar toch ook? Hoezo heb je dat dan niet gezien? Ja, ik heb het anders gezien. Ik heb het anders meegemaakt. Dus wij hebben allemaal, we zijn niet objectief in de manier waarop wij ervaringen beleven. Nou, waarom is dit zo? Waarom zijn wij niet objectief? En op welke manier kleuren wij eigenlijk de wereld waarin we leven? En dat heeft ermee te maken dat wij als mens twee hele basale motieven hebben. Ten eerste hebben wij wat we noemen een zelfverbeteringsmotief. We willen heel graag een goed gevoel hebben over onszelf. We willen onszelf in een heel positief daglicht zien. Dat heeft ermee te maken dat we onszelf beeld en onszelf vertrouwen heel graag willen beschermen. We willen een goed gevoel hebben over onszelf. Het is heel belangrijk voor de mens. Sommige mensen net iets belangrijker dan voor andere, maar het algemeen is het belangrijk voor de mens. Tegelijkertijd willen we ook accurate zijn. Dus we willen het ook bij het rechte eind hebben. We willen een correct beeld hebben over onszelf. En die twee motieven, die zijn vaak met elkaar in de strijd. Dus als jij heel erg objectief en accurate naar je eigen gedrag kijkt, dan zie je soms misschien dingen die niet zo mooi zijn, die niet zo prettig zijn. En die zijn in strijd met dat zelfverbeteringsmotief. Nou, de manier om dat op te lossen is, ons brein is heel erg flexible en heeft allemaal trucjes om toch ons optimisme over onszelf te behouden. En ik zal nu verschillende van die trucjes met jullie bespreken. Het zijn eigenlijk illusies die we hebben in ons brein om dat accurateheidsmotief en dat zelfverbeteringsmotief met elkaar in overeenstemming te brengen. Bijvoorbeeld hebben wij allemaal de neiging om onze eigen capaciteiten wat te overschatten. Dus als je bijvoorbeeld een iemand vraagt, iemand met een rijbewijs vraagt van, nou, hoe goed kan je eigenlijk imparqueren? Dan zullen heel veel mensen zeggen, sommige mensen zeggen de allerbeste, ik ben allerbeste in imparqueren. Sommigen zullen zeggen, ik ben waardeloos in imparqueren. Maar ver uit de meeste groep zal zeggen, nou, ik kan het niet heel slecht, maar ook niet heel goed, maar ik ben wel iets beter dan gemiddeld. En dat geldt niet alleen met autorijen, maar met heel veel andere onderdelen van ons leven. Bijvoorbeeld studeren als ik aan studenten vraag, nou, ben je nou een hele goede student, een hele slechte student, een gemiddelde student of iets daar tussenin? Dan zullen heel veel studenten zeggen, nou, ik ben niet gemiddeld, ik ben wel iets beter dan gemiddeld. Nou, dat is een manier om eigenlijk onzelfbeeld te beschermen. Het kan natuurlijk niet, want als iedereen beter dan gemiddeld is, zou het gemiddelde wel iets hoger liggen. Dus het kan niet dat iedereen denkt dat hij beter is dan gemiddeld, dat is een illusie. Nou, een andere illusie die we hebben is dat we heel erg onrealistisch optimistisch zijn over wat ons zal overkomen in ons leven. Zo onderschatten wij de kans op slechte gebeurtenissen. We onderschatten de kans dat wij ernstig ziek worden, of dat wij, ja, komen er overlijden in een autoongeluk bijvoorbeeld. En we overschatten de kans dat ons iets heel goed overkomt. Dus we overschatten de kans dat we bijvoorbeeld milieunair worden, en dat is nog steeds de reden waarom mensen lood te kopen, in bijvoorbeeld de staatsloterij. Al blijkt het onderzoek dat de kans dat je de staatsloterij wint 300 keer kleiner is dan dat je in een autoongeluk krijgt. Dus het is eigenlijk helemaal niet rationeel om wat te doen, maar dat is feit dat mensen nog steeds lood te kopen, geeft aan dat wij dus onrealistisch optimistisch zijn over wat ons overkomt. En dat heeft ook een functie, want dat houdt ons als mens een beetje blij. En het blijkt zelfs dat mensen die dat niet doen, dus die al deze illusies niet hebben, dat die vaker een grotere kans hebben om ook depressief te raken. En depressieve mensen zijn niet per se heel erg negatief, maar het blijkt dat die eigenlijk best wel realistisch zijn over wat hun allemaal gebeurt in het leven. Dat noemen we zo ook wel depressief realisme. Dus eigenlijk al die illusies, en ik zal er nog twee met jullie bespreken, maar die zorgen er ook voor dat wij eigenlijk mentaal gezond blijven. Nou, de twee laatste illusies die ik met jullie wil bespreken is het false consensus effect en het false uniciteits effect. En dat gaat over persoonlijkheid. Dus we weten allemaal dat wij bepaalde aspecten van onze persoonlijkheid, dat dat mooie onderdelen zijn van wie we zijn. En andere aspecten, ja, die zijn wat minder. We weten ook vaak wel wat een beetje onze zwakke plekken zijn. Maar wat doen wij dan om, ja, toch ons zelfbeeld te beschermen? Dat is dat wij op het moment dat er iets negatiefs is aan ons, bijvoorbeeld dat we best wel luid zijn en vaak te laat komen, dat wij dan ten onrecht denken dat iedereen eigenlijk een beetje zo is. Dus dat bedoel ik met false consensus effect, de slechte eigenschappen die je hebt, dat denken we dat dat eigenlijk wel voor iedereen geldt. Iedereen is uiteindelijk toch een beetje luid. Alle mensen komen bij het slaat. Dus op die manier generaliseren we het en maak je dat eigenlijk minder ergens. Ze zeggen, ja, ik heb wel slechte eigenschappen, maar dat geldt toch eigenlijk deze eigenschappen. Dat is eigenlijk niet zo erg, want iedereen is zo. Zowel als wij iets heel erg goed kunnen. We zijn bijvoorbeeld heel erg sportief en ja, we presteren ook best wel goed. We kunnen bijvoorbeeld een marathon rennen of zo. Nou, dat vind ik ook wel heel erg knap. Maar dan zie je dat als iets heel erg uniek. Ze zeggen, ja, niemand anders kan dat we zijn maar zo weinig mensen die dit heel goed kunnen. Dus dat zien we als heel erg uniek. En al de illusies bij elkaar helpen ons dus uiteindelijk als mens om, ja, een goed gevoel te hebben over onszelf en onze wereld op een manier te ervaren en te interpreteren, die ons heel goed uitkomt. En dat is mooi voor ons, maar het brengt ons ook heel vaak in de problemen als wij communiceren met anderen. En daarover gaan we later nog veel meer praten. Dit was het. Dit is het einde van college 1.