 At nadahil tayo ay isang kapuluan, ang dagat sa buhay ng mga Pilipino ay isang karaniwang haganapan. Ang ugnayan natin sa dagat ay napakalalim. Araw-araw ito ay nahikita natin at napakatagal na ng ating paglalayag sa dagat. Mahikita natin ito sa kasaysayan na ang pinakaunang labi ng mga sakayang dagat na nagtagpuan sa butuan ay mula sa ikaapat na dan taon. Subalit, bago pa ang labi ng mga sakayang dagat na nakita sa butuan, alam natin na meron ding mga kasangkapan sa pagawa na higit pang nauna kay sa doon sa mga archeologikal na labi. At yun ay nagmumulapa sa neolitikong panahon. Ngayon, ang paggawa ng mga sakayang dagat at ang ugnayan ng mga Pilipino sa sakayang dagat ay ipinapakita sa isang napakagandang kuentong bayan ng mga sama. Ang mga sama ay kadalasan matatagpuan sila sa Tawitawi at saka sa Sibuto. Makikita natin na isa sila sa mga pinaka mahuhusay na mga gumagawa ng sasayang dagat hanggang sa kasalukuyang panahon. Ayon sa kuentong bayan ng mga sama merong mag-asawa. Wala pa noong mga sa sakayang dagat, wala pang mga banka, wala pang mga barco. Merong mag-asawa sila ay may anak nakatira sila sa tabing dagat. Namasyal ang kanilang anak sa tabing dagat at sa kasamaang palad hindi na ito umue. Ang nakita na lang ng mag-asawa ay isang troso o isang piraso ng kahoy. Ngayon nabatid nila na ito na ang kinahinat na ng kanilang anak na parabang yung anak nila ay naging isang piraso ng kahoy. Sa pagdadalam hati, hiningin ang ama na muli niyang makapiling yung anak niya. At ang ginawa ng jos, siya ay ginawa siyang hangin. Ang inanaman upang hindi siya maiwanan dito sa lupa, hiningin niya rin na makapiling niya ang kanyang mag-ama. At yung nana ay siya naman ay naging alon. Sa pamamagitan ng kuentong bayan na ito, ang ugnayan ng banka, ng hangin at ng alon o yung dagat, pinapakitan ang mga sama kung bakit kailan man ay hindi mapipinsala ang sasakyan dahil sa alon o kaya sa hangin. At sa halip ang dalawang ito ay tutulungan na makarating ang sasakyang dagat sa kanyang paroroonan dahil sila ay isang mag-anak. So matatagpoan natin sa malalim na kasaysaya ng Pilipinas na ang mga daras o yung mga ads sa Ingles mula pa sa panahong niolitiko. At ito ay maaaring makagawa ng mga karaniwan o mga simpleng sasakyang dagat mula lang sa isang piraso ng kahoy. Ang mga daras na ito ay gawa sa bato o kaya gawa sa shell ang matigas na bahagi ng 3Dac na gigas. Doon saksinalaisay ko na kuentong bayan ng mga sama, pinapakita yan ang napaka malapit na ugnayan ng dagat sa buhay ng mga tao at sa ating kasaysayan. Ang pinakamaagang archeologikal na evidencia ng mga banka sa Pilipinas ay matatagpoan natin bago pa man ang mga natagpoan sa butuan na bahagi mismo ng sasakyang dagat. Meron na tayong at tinatawag natin yung bangang manunggul o yung manunggul jar na tagpoan itong bangang ito isang libigang banga na tagpoan sa manunggul cave sa palawan. At doon sa bangang iyon ito ang pinakamaganda sa buong timong silangang asya sa kanyang panahon at pinakamatibay na pagkagawa. Doon sa takip ng bangang libigang na iyon ay merong hugis ng banka na may dalawang tao. Kaya pinagpapalagay na yung dalawang tao na naruroon sa takip ng libigang banga na iyon, yun ang representasyon ng kaluluwa na inilibing doon sa banga at yung pangalawang kaluluwa naman na may hawak ng sagwan yun ang sumundo doon sa namatay na tao upang dalhin siya sa kabilang buhay. Matatagpoan rin natin sa batanes. At mahikita natin na hangga ngayon sa batanes ay meron din silang teknologiya ng pagawa ng mga banka na naayon pa sa katutubong pagawa. Ito ay paraan pa ng mga katutubong Pilipino. At matatagpoan natin ang kanilang paraan katulad ng mga sama sa Tawitawi ay magakapareho. Makikita natin na mula doon sa dalawang pinakamalayong lugar sa centro ng kolonisasyon, ibig sabihin sa mainila. Doon sa batanes at doon sa Tawitawi doon matatagpoan hanggang sa ngayon ang katutubong paraan ng pagawa ng mga banka ng mga Pilipino. Makikita natin na naging pinakamalayo sa centro ng kolonisasyon kung kaya hanggang sa ngayon ay buhay sa kanila ang dating tradisyon ng mga Pilipino. At sa batanes din matatagpoan natin ang mga libigan. Na sa ibabaw ng libigan ang mga inilalagay nilang bato ay hugis ng banka. Ang libigang ito doon sa basco ay na sa isang burul na nakaharap sa dagat. Mula doon sa burul na yun, hindi talaga makikita ang dagat, subalit na ririnig ang mga alon. So nararoong pa rin sa kanilang tradisyon ito sa paglibing. Nararoong pa rin ang paniniwala ng mga Pilipino na ang paglakbay sa isang, sa dagat o kaya sa ilog ay bahagay ng pagtungo ng kalulua sa kabilang buhay. Ang evidencia ng mga katutubong paniniwala ng ito ay nakikita natin na hanggang sa ikalabing siam na dantaon, halimbawa may merong pang evidencia sa mga Pilipino kahit na sila ay naging bahagi na ng isang kolonisadong pamayanan. Halimbawa sa ikalabing siam na dantaon, binabanggit na sa ilokos sa paglibing nila ng kanilang mga bankay, dadalhin na nila yung bankay sa simbahan dahil sila ay Kristianisado na. Subalit pag atapos nilang ilibing ang bankay doon sa simbahan, sinabi ni Isabelo de los Reyes na pag atapos ng paglibing sa simbahan doon lang pupunta ang mga tao sa dagat o kaya sa ilog upang sila ay maliligo. Habang sa panahon na nakaburol ang isang bankay, walang naliligo. Nakikita ko ngayon na ito ay paliwanag ko mula doon sa mga sanggunian sa kasaysayan. Na uno sa lahat na niniwala ang mga Pilipino na ang kaluluwa ay patungo sa kabilang buhay sa pamamagitan ng ilog. Ngayon ang pangalawang iuugnai ko dyan ang paliguan ng mga katutubo ay sa ilog. Ngayon ang pangatlo naman dyan merong katutubong paniniwala tungkol sa abay. Ang abay ay hindi lang yung kasaka-sama mo kung hindi ang abay ay kasama mo rin na sa larangang spiritual. So ibig sabihin kasama ito ng iyong kaluluwa. Ngayon kung ipaguugnai-ugnai yung ko ang tatlong paniniwala ito ng mga katutubo, ibig sabihin sa panahon ng may lamay habang nakaburol ang bankay hindi maliligo ang mga tao ang mga katutubo sa pagkat sila ngangahulogan na nararoon sila sa ilog. Kung nararoon sila sa ilog, maaaring yung kaluluwa ng namatay na tao ay siya naman dadayan doon sa ilog papunta sa kabilang buhay at yung kaluluwa ng naliligong tao, ang yayayain upang maging abay nito patungo sa kabilang buhay. Kung kaya hanggang sa ikalabing siam na dan taon ay nakikita natin ang ibedensya Christiano na sila subalit hindi pa rin naliligo nung panahon na may nakaburol. Maaaring natin itong dalhin hanggang sa kasalukuyang panahon, halimbawa sa panahon ng Semana Santa sa Bierne Santo. Dagi tayong sinasabihan ng mga lola natin, ng mga nuno natin huwag maliligo to yung Bierne Santo. Hindi naman natin yun may ipaliwanag. Anong dahilan kung bakit hindi maliligo kapag Bierne Santo? Ang sasabihin lang nila ay dahil patay si Christo. Kung titing na natin nung katutubong mga Pilipino sa panahon na may patay ay hindi naliligo. So ibig sabihin yung ganitong mga paniniwala ay mga labipa ng katutubong paniniwala ng mga Pilipino na nakaugat sa animismo at nakaugat din sa ating mga paniniwala tungkol sa paglalakyag at paglalakbay ng kalulua sa dagat. Ganong pa rin, naniniwala ang mga Pilipino noon na ang kalulua ng mga nalunod sa dagat ay nananatili na sa dagat pang namagpakailan man. At kung ang kanilang mga kamagana, halimbawa ay magkasakit, ang gagawin ay yung mga may sakit na kapamilya, sila ay dadalhin sa baranggay yung sasakiang dagat at magtatapon sila ng mga bahagi ng kanilang mga damit ay hahagis nila ito sa dagat at hihingi sila ng pagpapagaling mula doon sa kanilang mga ninuno na paniniwala nila ay nararoon sa dagat. So itong pagbabalik sa dagat ay isang pagbubuo o pagkokompleto doon sa kabuoan ng buhay. Dahil ang paniniwala rin ng mga Pilipino ay ang simula ng tao dito sa lupa ay nanggaling sa pag-iisang dib-dib ng hangin mula sa dagat at hangin mula sa lupa. Nung nag-isang dib-dib ang dalawang hangin na ito nagkaroon ng kawayan at doon sa kawayan lumitao ang unang tao at ito ay ang lalaki at ang babae. So ganun din kahit sa ating mga kasaysayang awit yung ating mga epiko lahat ng mga bayani natin doon ay merong mga sasakiang dagat. Yung kanilang mga sasakiang dagat ginagamit nila ito sa panliligaw o kaya sa pahikipagdigma o kaya upangdalhin ang kanilang pamayanan sa kabilang buhay. Halimbawa matatandaan inyo silamang. Silamang ay meron palang mahiwagang barangay at lumitao lang ang barangay na ito nung nililigawan niya na si Ines Kanoyan yung kanyang dalawang barangay ay gawa sa ginto lahat at yung kanyang buong pamayanan ay isinakainya sa kanyang barangay upang sila ay pumunta sa bayan ni Ines Kanoyan at sila ay magi-isang dib-dib. Sa kasaysayang naman natin ang mga sanggunian ay matatagpuan na nagsasabing mula sa ikasampungdan taon ang mga Pilipino o mga katutubo galing sa mga isla dito sa Pilipinas ay meron ng tradisyon ng paggawa ng sakayan at nakakapaglayag na tayo hanggang sa malalayong lugar. Ang pinakaunang bangkit halimbawa ay sa ikasampungdan taon unang dumating doon ang mga tao mula sa hulo na dumating sila sa China upang makipagkalakal. Ang paglalayag ng mga Pilipino mula sa ikasampung hanggang ikalabing anim na dan taon ang paglalayag na ito ay sa loob ng Pilipinas sa loob ng kapuluan ng Pilipinas at sa labas ng Pilipinas malit ito ay na sa kanlurang bahagi ng Pilipinas so ibig sabihin ang tawag yan ay mga protektadong dagat kasi hindi sila na sa laot hindi sila bukas katulad ng halimbawa ang dagat pasipiko so ko sa kanlurang dagat ng Pilipinas ito ay protektado sa pagat hindi gaanong bukas sa mga hangin hindi gaanong malakas at ito ay nararati ng mga Pilipino at aktivong matatagpuan ang mga susakiang dagat ng mga Pilipino dyan sa West Philippine Sea at ang mga karating pook natin sa Timog Silangang Asia mula dyan sa baybayin ng Vietnam sa Kasalukuyang Panahon hanggang sa China o sa daungan ng kanton makikita natin na marami ang mga sangguniyan na nagsasabing ang mga mga nga lakal mula sa Pilipinas ay may daladalang mga kasangkapan mga mahalagang bagay na makikipagkalakal sila at dadalhin nila ito doon sa mga lugar na iyon so mula sa Luzon, halimbawa hanggang sa Canton ang layo niyan ay humigit kumulang ay 775 miles so yung mga layo na yun nangangahulogan ay malalaki ang mga susakiang dagat na kinakailangan gawin ng mga tao upang sila ay makatawin sa ganung kalaking dagat kaya nga matatagpuan natin sa ikalabing apat na dantaon may mga ulat ang mga chino na meron daw mga tao galing sa kabisayaan na magdarating ito sa Canton, sa Wangchao may daladala sila, napulotpukyutan may dalasilang kapok, meron silang dalang tela at ito ay ipagpapalit nila sa Chinese copper ang mga beads, mga porcelana at iba pang mga mamahaling tela nagaling naman sa China ang isa sa mga mahalagang kinukuhan natin noon mula sa China ay ang bakal o ang iron ore yung paglalayag mula sa karagatan ng Pilipinas ay hindi lamang para sa pakikipagkalakal ito din ay para sa papalawak ng kapangyarihan ng isang pamayanan dahil dito sa Timog Silangang Asya ang unang magaganap ay ang pagtatatag ng isang pamayanan kapag natatag na ang pamayanan at meron na itong pamunuhan meron na mumunong isang dato isang matibay na pamunuhan sa kanyang bayan ang susunod na mangyayari hindi lang ito sa Pilipinas kung hindi sa Timog Silangang Asya ang susunod na mangyayari dito ay magpapalawak sila ng kanilang kapangyarihan ibig sabihin sila ay sasalakay ng ibang bayan ang tawag yan ay pangangayaw pananalakay ng ibang bayan ang pangangayaw ay hindi hindi naman nangangailangan naman natili sila doon mismo sa lugar na yun kung hindi maaaring mga ngayaw sila upang kumuhan ng mga kagamitan o kumuhan ng mga produkto ng bayan na yun o kaya ang isa sa mga pinaka mahalagang makukuha nila ay tao mismo sa pagkat ang mga taong ito nakukuni nila sa kanilang pangangayaw ay ipagbibili nila o kaya gagawin nilang alipin so madadagdagan ngayon ang kanilang labor force so mahalaga yung pangangayaw hindi ito gawain lamang ng mga sultanato kung hindi gawain ito ng lahat ng pamayanan dito sa kapuluan ng Pilipinas na meron ng kakayahan so halimbawa ang may nila nangangayaw din sila isinosumbong halimbawa sa pagdating ng ikalabang anim na dan taon dumating na ang mga espanol ang mga tagamindoro at mga tagakavite isosumbong nila yung mga tagamainila na nangangayaw sa kanila yung mga tagabisaya mga ngayaw sila sa Mindanao ang tagamindanao mga ngayaw sila sa Luzon so ang pangangayaw ay isang karaniwang kaganapan na aktividad ng mga Pilipino bahagi ito ng gawain at bahagi rin ito ng pagunlad at pagpapalawak ng pamayanan so makikita natin na babanggitin ng mga chino sa ikalabing apat na dan taon na lubos na kinakatakutan ang mga bisaya doon sa timog sila ng asya na marinig palangdaw ang salita ang bisaya na tatakot na ang mga bata at nagtatakbuhan na sila so ibig sabihin ang mga Pilipino ang ating paglalayag at ang ating pangangayaw ay nararaw na at ito ay matatag na isa ng matibay na industriya sa Pilipinas ang paggawa ng mga susakiang dagat so makikita rin natin na ang pagkakaroon ng mga ilog at dagat sa ating kapaligiran ay isang tagumpay para sa mga Pilipino dahil naangkupan natin ang hamon ng dagat na ito sa ating kapaligiran ang mga kasdila na dumating simula nang ikalabing anim na dantaon kinikilala nila ang husay at galing ng mga Pilipino hindi lamang sapaglalayag kung hindi sapaggawa ng mga susakiang dagat halimbawa noong ikalabing walong dantaon sa sabihin ng isang misyoneroong heswita si Padre Combes sa sabihin niya na ang husay at ang galing ng mga katutubo sa paggawa ng ating mga susakiang dagat ay ang dahilan kung bakit yung mga sakayan natin ay lumilipad na parang mga ibon sa mantalang ang kanilang susakiang daw ay parang mga tingga sabigat So, ang paggawa ng mga susakiang dagat dito sa Pilipinas ay isang malalim na industriya at malawak dito sa atin hindi lang sa mga lugar ng Batanes at ng Tawitawi kung hindi halo sa buong kapuluan ay matatagpuan natin ang susakiang dagat ngayon ang paggawa ng mga susakiang dagat na ito ay napakatibay na sapagkat ang matatagpuan nila ay mga malalaki at mga malalapad na mga susakiang dagat at ang paggawa ng mga susakiang ito ng mga bankang ito at ang malalaking banka ang mga barco at mga karakowa ito ay matatagpuan at mahikita nila at magkakaroon ng mga dokumentasyon tungkol sa proseso ng paggawa ng mga banka ang gumagawa ng mga susakiang dagat ay tinatawag na panday yung katawagang panday ay isang pangkalahatang pangalan para sa sinumang marunong na tao so ang tao nagumagawa at marunong sa mga kahoy ang tawag sa kanya panday sa kahoy yung tao naman ang gawain niya ay naukol sa ginto so gagawa siya ng mga kagamitang ginto sa pagat maraming mga kasangkapang ginto ang mga Pilipino sa katawan natin na nakita hanggang sa ikalabing pitongdantawon so ang mga gumagawa ng mga ginto sa kabisayaan ang tawag yan panday sa bulawan sa mga tagalog naman ang tawag doon panday ginto ibig sabihin goldsmith yung isa pa ay panday bakal siya yung ironsmith yung gumagawa ng mga sasakyang dagat ay panday balangay yung gumagawa ng bahay siya ay panday balay o kaya kung isang karaniwang kartintero kahit anong kahoy panday akayo kasi yung kayo yun ay isang malay word ng ibig sabihin kahoy so kung saan siya gumagawa ang tawag doon ay pandayan so meron tayong mga malalaking sasakyang dagat ang pangalan ay balangay yung mga pandigma ito yung karakowa ng mga bisaya meron din para sa pakikipagdigma na ang gawain lamang dito ay para sa pagbangga so ang mga panday ay meron lang na napakasimpleng mga kasangkapan na gagamiti nila ang mga kasangkapan ito ay kadalasan ay ang daras at sinasabi nung ikalabing pitongdantawon binanggit ng isang missionero sa samar at late na meron lang na apat na malalaking kasangkapan ang mga panday at makagawa na sila ang malaking sasakyang dagat kahit yung mga sasabihing medium size na 45 feet halimbawa ang lapad ang haba ng sasakyang dagat na ito maaaring isang taulang ang gumawa niyan so ang pinakamahalaga dito ay ang daras may dalawang klase ng daras sa bisaya ito yung dalag at saka yung bintog yung dalag ay yung twid yung daras yung bintog ay yung paliko yun ang makikita natin na hanggang sa mga archaeological nakasangkapan ng mga Pilipino meron na tayo niyan sa panahon pa ng neolitico so ang pag ang hawakan itong daras ang tawag doon sa hawakan ay pati hanggang sa ngayon ang gawain ng mga panday sa tavitawi ang mga sama ang tawag nila doon sa buong daras ay patok pero ang isa sa pinaka natatanging bagay makikita natin dyan sa mga patok o sa daras ng mga Pilipino ay hindi nakadugtong yung iron blade o yung talim hindi siya nakadugtong doon sa hawakan yung hawakan ang tawag doon ay pati ngayon dahil ang ang iron blade na ito ay yung talim ay ginagawa lang para sa isang tiyak na hawakan para sa isang tiyak na pati magkakaroon din ng kasabihan mga katutubong Pilipino na iuugnay nila ito sa katangian ng katapatan dahil walang maaaring kumasya doon sa hawakan kung hindi yung ginawang yung ginawang talim para doon sa hawakan na yun kaya halimbawa ang isang babay na tapat sa kanyang asawa kapag siya ay na matay ililibing siya na kasama yung pati yung hawakan sapagat siya ay ginawala lang para doon sa kanyang asawa dahil ito nga ang katangian nung patok o kaya nung daras walang ibang magkakas yung talim doon sa hawakan kung hindi yung ginawang hawakan para sa talim kaya magiging simbolo siya para sa katapatan sa pagawa ngayon ng sasakyang dagat ang unang magaganap yan ay ang pagpili ng kahoy ibat-ibang uri ng kahoy ang pipiliin para sa ibat-ibang bahagi ng sasakyang dagat lahat ng mga kahoy na ito ay ang mga Philippine hardwood o yung mga matitibay ang tigas na kahoy na matatagpuan sa Pilipinas itong mga kahoy na ito ay napakatibay napakatigas at mabibigat sila hindi ito kaya puntahan o hindi kaya masira ang tawag nila ay ship warm para itong mga anay daw sa dagat yun ang pagahambing nila mga anay sa dagat ay kapag ang banka ay nararoon sa dagat ng matagal na papasukin ito nung mga maliliit na hayop na yun sobalit itong mga kahoy na pipili ng mga panday ay hindi kaya ng ganitong maliliit na hayop sa dagat ang isa ay matatagpuan nga gagawin nila pamakuan at sa mga kurba ng bahagi ito yung dangkalan ang tawag din dyan sa iba ay mariya ang lunas naman o yung kilya ginagawa yan mula sa giho giso o gisok ito yung matigas matibay at mabigat na kahoy yung mga yung mga bahagi naman sa gilid ng sasakyang dagat naman yan mula sa lawan o laguan ang mga kahoy din galing sa puno ng banaba ginagamit din ito kapuasa sa sasakyang dagat o kaya sa mga bahay so lahat ng mga kahoy na yan ay papupurihan ng mga espanol sa sabihin nila sa pagawa ng mga galyon wala ng mas lalaki pa o mas gaganda pa o mas titibay pa sa mga galyon nagawa sa Pilipinas sapagat yun lahat ay nang gagaling dito sa atin so balit makikita natin kahit na pinili yung mga kahoy magkakaroon ng pagbabago sa panahon na pumasok na ang kolonyalismo halimbawa at dongon ito ay napakatibay na kahoy ginagamit yan para sa sasakyang dagat at dongon yung kahoy na natagpuan doon sa butuan ginagamit yan sa mga banka ka mga baloto at matatagpuan natin ang paniniwala ng mga Pilipino na hindi basta basta puputol ng kahoy kung hindi merong panahon itong mga banka o mga baloto dito sa Central Philippines gawalang yan sa isang puno ng kahoy kapag tinumban nila ang kahoy dapat alam nila kung aling bahagi na ang nasaibabaw at aling bahagi ng puno ang nasaibaba dahil pagbagsak ng puno pagbagsak ng kahoy at yung nasaibabaw yun na yung nasaitaas nga at gagawin na nila ito doon na nila yuhugis ang kahoy ngayon sa pagputol ng mga kahoy na ito gagawa sila ng mga tabla hindi nga maaaring basta lang magpuputol ng kahoy kinakailangan ay yung panahon na bagong buwan o yung nyumon at patapus na ang buwan tapus na yung kabilugan ng buwan at paliit na uli sa kanilang paniniwala sa mga panahong ito ay mas matagal ang magiging buhay ng kahoy kung yun ang panahon ng pagputol nila sa kahoy makikita ninyo sa English kasi ang tawag kasing crescent o kaya yung waning crescent yung bagong buwan at yung patapus na yung kabilugan ng buwan kung titing na ninyo sa langit ito ang hugis na ang buwan ay parang banka so yun ang hahabuli nila na hugis ng banka dahil kung titing na na sa langit ito ang sasabi nila na ang buwan ay ang banka na na sa kalangitan bakit siya na sa kalangitan kapag tumingin sa langit na napaka dilim wala nilaw kahit ano makikita natin yan yung Milky Way Galaxy at ang Milky Way Galaxy sa mata ng tao para siyang para siyang ulap na yun ay parang napaka habang ulap kaya ang representasyon ito para sa mga katutubo ay isang ilog so merong ilog sa kalangitan at ang buwan at ay ang banka na naruroon sa langit pero hindi lang ito kwentong bayan kung hindi meron din itong bahagi sa agham kaya ang magkat maaaring may kinalaman ito sa panahon ng gravity so ibig sabihin kailangan kasi ang pagkatapos na ang kahoy ay mabagsak na puputulin na nila kinakailangan ay patutuyo in ang kahoy ang panahon ngayon ng kanilang pagputol na yung moisture content o yung tubig doon sa puno ang hindi labis yung tubig kung kaya mas magiging madali yung pagpapatuyo doon sa mga kahoy na yan merong mga kahoy na napaka tibay at napaka tatag kaya linalagay lamang ito doon sa unahan ng mga sasakyang dagat na gagamitin sa pangdigma ang tawag doon sa estrategia na yan na paki-kipagdigma ay bangga yun ang unang kahuluga ng bangga na babanggain mo yung sasakyan ng kahaway mo upang ito ay mabali yun ang kahuluga ng bangga at doon ay so ang tawag doon sa unahan sasakyang dagat na yun ay binubuaya sa pagkat para siyang nakabukas na bibig ng buaya at kaya mo siya ibabangga doon sa sasakyan ng kahaway mo so marami ngayon na mga pagbabago na naganap sa paggawan ng mga sasakyang dagat ng mga Pilipino sa panahon ng kolonyalismo nagbago ang kondisyon nagbago ang kalagayan ng mga Pilipino at nagbago ang pangangailangan para sa mga sasakyang ito kahit na pinaniniwalaan na napakahuhusay ng mga Pilipino sa paggawan ng mga sasakyan nagkaroong parin ng pagbabago sa pagkat iba na ang pangangailangan ng kolonyal. Halimbawa ang unang ginagawa sa paggawan ng mga sasakyang dagat ng mga Pilipino uunahin natural uunahin dyan ang lunas o ang kilya pag atapos ng lunas o yung kilya lalagyan mo na yan ng mga tabla na hanggang sa ikaanim na patong ibig sabihin ilalagay mo yung mga tabla na wala pa yung pamakuan yung mga tabla lang ang nakalagay doon at napakatibay na nito so ibig sabihin ito ay parang yung balat mo na ng banka o nung sasakyang dagat yung balat mo na ang binubuo ng mga Pilipino pag nabuo na itong balat yung mga tabla chaka nilalagyan so kabaliktaran ang mga yayari doon sa paraan ng pagawa ng mga banka ng mga europeo so doon mo na sa katutubong pamamaraan na roo na ang lunas lalagyan na ito ng anim na patong ng mga tabla pag atapos nilang malagay na yung mga tabla hanggang ikaanim na patong maghihintay sila titigil sila ng pagawa maghihintay sila ng dalawang buwan iiwanan nila yung ginagawang banka iiwanan nila yun so ibig sabihin ito ay pinatutuyo nila yung kahoy kaya iiwanan dalawang buwan walang mangyayari pag atapos ang dalawang buwan babalikan nila yung banka naginagawa yung barco naginagawa tapos tatastasin lahat nga tabla na na roon hanggang sa matiti ralang uli ay ang kilya pag atapos na matiti ralang ang kilya ang titig na nila kung merong mga nabali sa loob ng mga tablang ito dahil hindi naman sila gumagamit ng bakal ang ginagamit nila ay yung pakok na ginagamit nila ay kahoy pa din kapag merong mga papalitan lang nila at bubuoyin na nila tataposin na nila yung paggawa ng sasakiang dagat kapag natapos na ito inabot na yan ng hanggang isang taon so ang paggawa ng isang sasakiang dagat ay inaabot ng isang taon upang ang sasakiang ito ay lubos na magkaroon ng pagkakatuyo pero makikita naman na yung natuto yung kahoy na yan yung tamang paraan para sa mga Pilipino ng paggawa ang tibay ng sasakiang yan ay sampo hanggang 15 taon so ibig sabihin walang masisira yan walang kailangan papalitan mula sampo hanggang 15 taon 10 to 15 years to be replaced ganung kahuhusay yung mga ginagawang sasakiang ng mga Pilipino so balit pagdating ng colonialismo ay nagmamadali yung pamahalaang colonial nagmamadali sila sa pagkat una sa lahat gagamiti nila ito para sa defense bakit kailangan ng defense sa pagkat naririyan na yung mga kalaban ang ulandes sinasalakay na sila naroroon yung mga ingles sasalakayin din sila naroroon din yung mga pranses so kina kailangan napakarami ng defenses ng pamahalaang colonial nagmamadali sila lagi sa kanilang paggawa pangalawa yung galyon din yun lang ang pinagkukunan ng pangtustos sa pamahalaan yung salaping ito yung pilak ay galing pa sa Mexico so kina kailangan magpadala na sila kaagad ng galyon so nalagi silang nagmamadali kapuputul palang ng kahoy ang tawag nila yun greenwood palang bagong bago pa yung kahoy hindi pa na tutuyo ginagawa ng tabla at ginagawa ng mga galyon dahil nagmamadali nga sila kita natin magkakaroon din ito ng consequence ang effecto niyan dalawang taon palang ang mga galyon o kanilang mga susakiang dagat sila na kailangan nakaagad na palitan ang mga bahagi ito yung mga tabla kaya nga yan sa mga galyon maglalayag yan 4-6 nabuan patungo sa Mexico ang isa sa mga kasama nga yan ay mga panday dahil pag nasirayan sa kalagit naan ng dagat kinakailangang palitan kaagad at kailangan nilang may mga panday nakasama sila so labis-labis ang paghihirap ng mga Pilipinong ito nakasama yan sa galyon pangalawa, makikita rin natin na magiging baliktad na yung pagawa dahil mauuna yung pamakuan pag atapos ang susunod sa pamakuan ay yung mga tabla kung kaya para sa mga Pilipino hindi na ito matibay na susakiang dagat napaka magalaw para sa kanila ang pagawa nila ng mga susakiang sa simulat-simula palamang ay tinitiak na nila ang stability ng susakiang dagat na ito sila doon sa kanilang ginagawa dahil ginawa nila ito ayon sa pamamaraan ng mga Pilipino so balit, kapag inuna yung pamakuan hindi na ito magiging stable para sa kanila sa paggawa kasi ng tabla hindi mo maaaring ipako yung tabla na rin ito lang sa isang bahagi kailangan panday kaagad so hindi pa ilulunsad ang susakiang sa dagat panday na ito at stable na yan hindi ganon ang mga susakiang europeo dahil na una ang pamakuan pwede mong buwin yung galyon dito lang sa isang bahagi pag atapos pag naayos na isang bahagi siya ka muna ang gagawin yung kabila naman para sa kanila ngangahulogan na hindi ito stable napakagalaw sa dagat kaya hindi yan magandang susakiang dagat ang isapang pangyayaring magbabago sa Pilipinas ng nagkaroon na tayo ng colonialismo ay nagkaroon ng mga shipyard ang mga espanol para sa gawaan ng mga galyon at dahil may mga shipyard ibig sabihin na titipon sa isang lugar ang lahat ng mga panday para gumawa ng isang susakiang dagat o isang galyon kinakailangan ng mga isang libo apat naraan na mga panday para sa isang galyon at ang kahoy na gagamitin nila ay mahigit na 20,000 na puno ang gagamitin para sa isang galyon so napakarami so iisipinin nyo na lahat ng mga marurunong gumawa ng mga galyon ay naraon sa isang lugar kung kaya nagiging magnet ito para sa pangangayaw kaya ang daming pangangayaw ang daming susugod na galing sa galing sa sultanate sa limbawa galing sa magindanaw o galing sa sulu ang daming mga ngayaw sa mga shipyard na yan dahil naraon kaagad yung mga panday at keilangan ng mga sultanato keilangan nila ng mga panday keilangan nila ng mga manggagawa ang sumunod pa ay magkakaroon ng paggamit na ng pakok ng pakong bakal na hindi keilan man ginagawa ng mga katutubo yung bakal na ito yung iron ore galing yun sa china ang paggawa ng mga pako kadalasan ang gumagawa niyan ay mga chino pero dito sa Pilipinas sa shipyard sa Pilipinas pero mga chino ang bayad dito sa mga gumagawa ng pako ay mas mataas pa doon sa panday ang pinaka mga gumagawa ng galyon ang pinaka mataas na sahod ay sa mga panday pero mas mataas pa sa panday ang sahod para sa mga chino nagumagawa ng pako bakit? kasi isayon sa mga pinaka mabigat nagawain ang isang gagawa ng pako ang ibebegay sa kanya ay raw iron ore yung bakal na yun 12 kilos ang ibebegay pa sa bawat isang manggagawa gagawin niya yun na pako sa loob ng isang araw lang parang nakakakota 12 kilos gagawin mong pako sa loob ng isang araw ngayon sa hirap ng paggawan noon kinakailangan ang trabaho ay magsisimula sa hating gabi at matatapos lamang ito sa paglubog ng araw kinabukasan ganung kahaba yung pagtatrabaho nila ang ganito rin kahabang pagtrabaho ay yung mga gumagawa ng mga layag at ang mga layag na yun ay galing naman sa ilokos sa pagkat na tagpuan nila na napakatitibay ng mga layag na ginagawa sa ilokos at yun ang ginagamit sa mga galyon ang pinakahuling pagbabago sa pagdating ng colonialismo ay ang destination so hindi na tayo pumupunta dito sa kanlurang bahagi ng Pilipinas kung hindi nararoo na sa silangang dagat ang pasipiko at ang patutunguhan ito ay ang Mexico na apat na ulit ang layo doon sa dating nilalayag ng mga Pilipino ang mga pagbabago sa panahon ng colonialismo ang magaging dahilan kung bakit sa panahon natin ngayon matatagpuan natin ang pamamaraan nakatutubong paggawa sa mga sasakiang dagat doon sa dalawang lugar na pinakamalalayo sa centro ng colonisasyon ang batanes at ang tavitawi