 Hər vaxtınız, hər anınız qeyr olsun. Dəyirli kanalın üç izləciciləri, kanalın sefirində xoş gördük sizləri, əz izləcilərimiz bugün 29 Oktyabr 29 Ekim, qardaş Türkiye də Cumhuriyyət bayramdır. Bu münasibətlə bütün Cumhuriyyət səvələri təbrik edirəm. İstər Türkiye də, istər Azarbaycanda, istər zilə, dünyanın, istərləm nəqtəsində. Yəni, biz bugün Cumhuriyyət dəyirlərləndən danışacaq yıq. Və ilişimizin qonaqlarınızla təqdim edəcəm, əslində Azarbaycanda bir qonağımız canlı yayma qoşulub. İstanbul Azarbaycanda kültür evinin başkanı Hikmət El-Falazırda canlı bağlantımızladı. Hikmət bəyi salamlı yıram. Hər vaxtınız qeyr olsun, Hikmət bəyi sizi salamlı yıraq. Mən də buradan bütün Azarbaycanda salamlı yıram, bütün millətimizi salamlı yıram. Qoş gördük deyirəm. Sağ olun. Çox təşəkürlər, Hikmət bəyi. Gələndər nuqtarlı milli demokrat partiyasının sədri də bizim canlı yayımıza bağlanmalıydı, məhəl Azarda Gələndər bəyi bağlanmayıq vizə irəliyəndə gələrdə bağlansa sonu sövpətlək keçəcik. İndi isə izləclərdən qaşın budur ki, canlı bağlantını izləyin. Bugün Türk-Yazarbaycan dostuqundan danışacaq, bu hamımız üçün önəmdi bir mövzudur. Lütfen bu məsələ də hamılıqla üçtrayı keliyək, paylaşaq, yaya. Çünki bu Azarbaycanın belə deyik təbii müddəfi gedir, qardaşıdır. Yəni bütün bu məsələlərə qərabər birlikdə sizinlə bərabər aydınlıq getrəciyik. Nələr cumhuriyyətin qorulmasıyla bağlı bugünə qədər o ənələr ki, davam edir, onlar haqqında danışacaq. İlk öncə Hikmət bəyi ilə başlı yıram, təbii ki, Hikmət bəyi efirimizdədir. Lütfen siz də paylaşın, yayınımız daha geniş, auditoriya çatsın. Hikmət bəyi, cumhuriyyət və Türkiyə, bu yola qədər Türkiyə, nə qədər yolu kesil? Lütfen sualları, hər suallı üç-beş də qərzini cərablandıraq ki, daha çox mövzular ətrafında söhbət eləyə bilək. Buyurun, efirdə Hikmətif Azarbaycan Kültirəvinin, Başkan İstanbul Azarbaycan Kültirəvinin başqandır. Buyurun. Evet, cumhuriyyət və Türkiyə dədiyimiz zaman, esas Türkiyənin cumhuriyyətindən əvvəl Azarbaycanın cumhuriyyəti başlamışsın. Burada tarihi dərinliklərinə baxdığımız zaman Azarbaycanla Türkiyə arasındaki mədəni olsun, sosiyolojik olsun, kültürel olsun, hər boyutuyla biriliktədir, zətən tariqdən gələn bir süreç içərsində bunu görmək mümkündür. Cumhuriyyət Türkiyədə kurulduğu zaman, Türkiyədə ilə kurulduğu zaman, özelliklə bunu biz çox önəmçəməliyiz. Tarihində gök Türklərdən sonra Türkiyədə ilə kurulan ikinci bir devlətdə Türkiyə cumhuriyyətidir. Bunun Türkiyə cumhuriyyəti adının olması bizdə çox-çox önəmlidir, nədən önəmlidir? Bütün Türk dünyasının adətə milli qıblegahı olmuştur Türkiyə, bu adla. Və ondan öncə Azərbaycan Cumhuriyyəti kurulmuşdur 1918 itibari ilə. Təbii ki, orada bir kurulan cumhuriyyət inanılmaz bir güzəl yasalarla dəstəklənmişdir, və özelliklə istifal bəyanləməsi bugün dərs olaraq okutulacak önəmdə dəyəcədədir. Və ondan sonra Türkiyə cumhuriyyətinin o yıllarda təbii ki, Türkiyədə bir Osmanlının təslimiyyət dönəmidir və o təslimiyyət dönəmindən sonra Anadolu Kurtuluş Arəkəti başlamışdır Mustafa Kemal Atatürkün önlələyində. Və bəm buradan o Kurtuluş Savaşı Arəkətində mücadələ edən, canlarını verən, şehidlərimizin ruhlarını, şahat məkanlarının cənnət olmasını diliyorum. Və o gün ki, qazilərimiz də elbətdə ki, bugün yaşayan bəlkə istislayı olmaqla birliklə, onların da ruhu şahat məkanı cənnət olsun diyorum. Cumhuriyyət aslında çox ehmiyyət kəsb edən bir şeyi var ki, insan olarak bizdə üçün önəmdə olan bir durumu var ki, Osmanlıda təba olan kullüqdən, insanları kullüqdən çıxarır, birey və vatandaşlıq hukuqunu verən bir sistemdir. Bu cumhuriyyəti biz elbətdə ki, o anlamda, o mayana da, hani Türkiye cumhuriyyəti olaraq burada önəm səməliyiz ki, bizim deyərlərimiz kültürel, yaşamızda önəm arz edən faktörlərin burada ön plana çıxarılması adına çox önəmlidir ki, burada diqqatinizi çəkmək istədiyim bir şey var. Az öncədə deyindim, Azərbaycan cumhuriyyəti 1918 yılında kurulur və 1920 yılında maalisət bir işqal ilə sonlandırılır. Fakat, Türkiye cumhuriyyəti 1923-də kurulduğu zaman bu konu özelliklə, Azərbaycan cumhuriyyətinin o koyduğu ana hatlar üzərindən Türkiye cumhuriyyəti də kurulmuşdur. Və orada cumhuriyyət deyərləri, elbətdəki Anadolu ilə Azərbaycanın cüzi farklıqları olsa da, təməlində özündə aynı təməl üzərində kurulmuşdur. Azərbaycan cumhuriyyətinin o bəyan naməsi, Türkiye cumhuriyyətinin adətə yasalarının və kanunlarının təməlini oluşturmuşdur. Və bu yöndə də çalışmalar 1923 yılında ilan edildiyi zaman cumhuriyyət, o yasalar da o çərçəvədə Azərbaycanda verilən haqqlar, hüquqlara bakdığımız zaman bu, sonrasındaki Türkiye cumhuriyyətinin kuruluşu sürəcində də o haqq və hüquqlar paraleldir. Bir bir ilə örtüşüyodur. Və bunun altında yatan səbəklərdən də en önəmli bir şey, en önəmisi şudur ki, Azərbaycan cumhuriyyətidə, Türkiye cumhuriyyətidə aynı kültür və mədəniyyətin birəl parçası olduğu için o deyərlər hər iki kültürün də qapsamı içərisində, yaşama alanı içərisində kabul gördüğündən dolaydır. Yasalar hər ikisində də aşağı yuqarı aynı hatlar üzərində yürüküştür. Hikmət bəlik təbii ki, bütün bu dediklərinizin özətə olaraq Mustafa Kemal Atatürkün, Qazi Mustafa Kemal Atatürkün, o Azərbaycanın sevincisi, sevincimiz, kədəli kədərinizdir ifadəsin. Və yaxud da, Lazi Mustafa Kemalın paşamızın Məhəmədəmin Rəs-i Uzadiyyə Azərbaycan HAL cumhuriyyətinin bəlisi millil iləyərimiz Məhədəm Rəs-i Uzadiyyə, mən səndən dördür dünyaya ərkən gəldin, amma sən məndən öncəc cumhuriyyət qurdun cümdələri, bizim cumhuriyyət fareximizin Türkiye cumhuriyyətinində. Azərbaycanın cumhuriyyətində tarixinin parlak səhvələrdir. Biz daha əziz dostlarımızı biz izləyən, hər kəsi bu nasibətlər təbrik edirəm bayramınız mübarek olsun. Gələndərbəyi bağlantımız bağlanıq edər, hikmətbəyə dəamiləciyik. Gələndərbəyi qoşuldu. Gələndərbəyi, salamlı İram, hər vaxtınız xeyr olsun, gələndərbəyi? Aqşamız xeyr olsun, mən sizdə salamlı İram, barəminiz mübarek olsun, hiç nətbəydə salamlı İram. Bütün müllətimizin, böyük müllətimizin barəmin mübarek olsun. Çox təşəkkürlər, çox təşəkkürlər. Bizə hal azırda İstanbulun bağdat caddəsindən maraqlı suiyyətlərdə haklı oldu. Mən bizim apiratı reisorumuz, kinci reisorumuz Oruz Bəydən xaşa edirəm ki, mən ilan eriyəndə o görüntləri də izləyicilərlə bərabər paylaşa. Bir şeydən, mən bugün bağdat caddəsin deyidim, amma canlı yayma olduğuna görə döndüm. O qədər insanlar da səvincə əfalı rüyası var ki, o qədər cumhuriyyəti sevirlər ki, rəzdə git deyilədim. Azərbaycanda da cumhuriyyət ələrinə qorumak bizim çiyinimizə düşük. Mövzu təkimiyyətin hansı tutumundan aslı olmayaraq. Azərbaycan xal cumhuriyyətinin bağlilərin olamın nasibətini aslı olmayaraq. O cumhuriyyət bizimdir. Nə də ki, qardaş Türkiyədə cumhuriyyət deyirlər qorunu, biz də qoruyacaq, eləmən istəyərdik ki, qələndər bəyəm, Azərbaycanın Birli Demokrat Partiyasının sərdiri qələndər muxtarlığı efirimizə qoşulub. Qələndər bəy, Azərbaycanda cumhuriyyət deyirləri və Türkiyə cumhuriyyət deyirləri və Azərbaycanda cumhuriyyət deyirlərinin bir müşterək tərəfi haqqında sizdən soruşaq. Qələndər bəyəm də tarixsidir, lütfen hikmət vəydən də xaşirədir. Üç-beş də gəlcində fikirlərinizi bildirin ki, həs deyiz, biz izləyicilərin də suallarını sizdən soruşa bilək. Əbələ, müşəlman dövlətdəri çərisində ilk olaraq həm Azərbaycanın, Ardınca, Türkiyənin cumhuriyyət qurluşunu, resmuka qurluşunu qəbul etmələrini, millətimizin və dövləsili yənlərimizin çox yaxşı bir nümünəsi kimi təqdir eləyirən və düşünürəm ki, böyük millətdərin işidir təbii ki, tarixi köçümüzdən, tarixi hirsimizdən qaynaqlanırdı bu məsələlər. Biz dünya tarixini böyük impiriyalar və dırtən artıq dövlət verən bir millət idik. Və Azərbaycan qalc cumhuriyyət qurluşunda, dünya təqdim olunanda düz, yaşada bilməsə də böyük çətinliklərlə üzbəyüz qalsaq da və böyükümüzdə olan, qonşuluğumuzdə olan talin kisimətindən Rusya dövlətinin barışevik simasında, barışevik sabitləşmiş simada ərazimiz işxal etməsinə, rəğmən biz cumhuriyyət qurluşunda qaldıq və respobuka qurluşu sabit modelində olsa belə yenə davam etmiş oldu və bizim qurucu babalarımızın qurduqu azıbəcən xaq cumhuriyyəti olma səhid, biz təbii ki, bu gün respobuka o şəkilində, nə dövlət şəkilində, nə millət şəkilində, bu gün mevzutluğumuz belə sual altına qalardı. Gələndər və bir az arkaya otursun, qadırdan çıxırsız, lütfen. Və cumhuriyyətin yaranışı ilə nələ qədər olaraq, çifayət qədər ciddi narahçıqlar mevzududur o və ərabədə və çox ciddi şəkildə muzağa kələlər gedirdi. O dövürün dünyada 34 dövlətin mevzutluğu var dəslində və bu dövlətlərin bir nesəsində respobuka qurluşlar, bənzər qurluşlar vardır, respobuka. O da tam kâmil və mükməl deyildi və onu görə də böyük millətlər ancaq dünyanı təciplendirən bir qurluş yaratabilərdir. Bir hüquq verə bilərdir. İnsan hüquq azaltıqlarına sökənən, cumhuriyyət təməl prinsiplərini sökənən azaltıqlar, hüquqlar insanlara bəxşilə bilərdir. Qadınlara bu hüququ verə bilərdir. Yəni, xalqımız, o dövürdə çox dünyanın hənc o dövlətlərin mövcutluğuna baxma yərək və çox ağır şətlərin mövcutluğuna baxma yərək. Hər tərəfdən bizim ortadan qaldırmamız üçün hamının mübarizəye girişdiyi bir ortama mövcutluğuna baxma yərək. Cumhuriyyət-i şəkdə eyləndən iç cumhuriyyət-i xalq oldu və qurucu babalarımız bunu inanda azabacan xalqının mövcutluğunu qorubsaqlayabildi. Türkiyəmizdə, elbət də ki, çox ağır dönəmlərdən çeşməyənə baxma yərək. Hər tərəfdən dünanın ən aparıcı kürcərinin türkərinin düzərinə yeriməsi, yəni, o türk millətinin dövlətinin düzərinə yeriməsi və onu çöktürmək üçün bütün kürcərinin birləşməsi və bir arada olmasına bax mərəq azabacan xalqının varlığını qorubsaqlamak, azabacan dövlətinin yaşamasına bir təkəm vermək, bahçını azabacanla bötə biləşdirmək və azabacanın, azabacan xalqının qurmuş olduğu hakimiyyəti onun paydaqdına, onun baş kendinə gətirmək kimi və acib bir məsələ də ceri şəkilmədir və çox böyük bir fədaşarlıqlar Nur-u Paşa'nın rəhbəriyi altında bilirsiniz ki, bahçiya azabacanın xilasına böyük bir ordu göndərdir və mən açıq şəkildə budan bəyən ərəmə istəyirəm ki, o ordunun cəlişi olmasaydı doğrudan doğrudan doğru yazıbacaq xalqının tariqı taliyyət, çox sətronlularda və bugün bizim varlığımız onu görə də biz tariqı olduğu kimi doğruduruz millətinize təqdim etməliyi, o vaxtın şətlərin də doğruduruz qeymətləndirməliyi. Ən ağır durumunda, ən çətin anında, ən çətin zamanlarında olmağına bakmələr özünə ciddi yardımın ehtiyac olduğu bir ərəfədə türk, millətü öz, qardaşlarına özünən ağırmadığı millətinə böyük bir dəşsəkin maaşılləttirdi və azabacanın xilası üçün cərəkən addımı zamanında və anında atmış oldu təbii ki, bizim də qarşıqlı olaraq belə çöməklərimiz hər zaman olubdur, çünki həm türkədə, həm azabacanda qurulan bütün dövlətləri bir millət quruluqdur əslində. Yəni orta asyadan gəlməmizə rəğmən hansı məkanlardan bu bölge gəlməmizdən aslı olmayaraq, dək ki, Anadolu da da bu cümhürət demək, türk dövlətçiliyi bünövrəsin qoyan etnos, azabacandan gədən etnos dür. Azabacı, o vaxtı bu millə tarılıqı yox iləsində bir boydan gələn millətərdim. Həm əşə, tarıq təslərin də də tələbələrimə də izah elində deyirəm ki, ən gözəl buna örnək Cahan Şahın Osmanlı sultanı ilə gönlət sultan tərəfindən görbdərin eləriçə verdiyi cəvabdı ki, oğuzların 24 boyunun bir qolundan dizidik bir qolundan da mənim əmum olulan Osmanlı sultanlarıdır. Yəni, bu qədər açıq qardaşlıqın və dostluğun mövcuduq şəraətində qardaşlıqın və bir qanın daşlıcılarının olduğu bir ərəfədə olduğu bir şəhdər çərçibəsində və iki cümhüriyyətin meydana gəlməsi, iki cümhüriyyətin il fərqi ilə eğlan olunması elbət də böyük millətin işidir, böyük təmikəfəkçirlər yetirə bilən millətin işidir və mən bu məsələdə, həmmızı türkə cümhüriyyətinin gözəl gönlündə, bubarem gönlündə həmmızı bir daha təbri kəlirəm və bir məsələndə xüsus olaraq vurmaq istəyirəm ki, Ülfəd və hərdən belə bir fikirlər səslənir ki, türk yənin də məyəm maraqları olmasaydı azərbaycana bu şəkədə dəstə edirə bilməz amma yer üzündə yəcana bir dövlət rəhbərliyi türkə tərəfindən türk, məsələn, dövlətinin belə bir stratejası belə bir fikirlə açıqlandı ki, rüsyanın burada maraqları gösiyasi nöklə nəzərdəndir. Amma türkənin maraqları azərbaycana və canibu qafqazayi qərişində maraqı öz millətinin öz xalqının qoruması niyatı ilə irələyə atlanabdur. Bu mənim millətimdir, bu mənim yerimdir, bu mənim co-rafiyamdır, bu mənim əhalimdir, bu mənim problemimdir deyib, irəli gələn və deyib isə gərəkən yardımı göstərən, gərəkən qorxmadan, çəkimbədən bütün dünyanın özü də şaqq etməyə bacaran bir dövlətdir və bir millətdir. Ona görə də, bu bizim barəmdir, bu türkə cümhüriyyətinin və qüzey Kıbrıs türk cümhüriyyətinin elan etdi, və həməşə bircə barəm etdi, bir barəm olmağına bax mərəq mən düşünəm ki, bu həm də həzər xalqının barəmidir, azıb hocanın türklərinin barəmidir və dünə türklünün barəmidir. Çünki cümhüriyyət şəkirində biz dünyaya açılmış bir millət oluruk və bəşərək mənada cümhüriyyət deyirlərini bütün dünyanın bütün dövlətlərindən, bütün xaqlarının ən bariz və ən yaxşın şəkirdə dünyada qoryan da yaşadığında məsbizdir. Bu nöftə nəzədən həm də düşünəm ki, bu bütün ülkət türklüyün barəmidir. Çox təşəkürəyirəm, bizim qazırlar hazırdır. Mən qeyd ettim ki, hal hazırda İstanbulun uxtalib məntəgələrində mən bugün akşam üstü Bağdatçad dəsin deyidim. Hal hazırda Bağdatçad dəsin görüntlərinin bizim dəyəli Aynur qanım çəkib gəndərib. Mən əgər hazırdısa reisordan xalşəyirəm, o görüntləri yayaq. Niyə yayaq? İnsanlar necə içdən cümhüriyyət barəm varını qeyd edirlər. Bu mən üçün məni ekiyaz yoxdu hakimiyyətin iradesi nə olursa olsun, insanlar özlər öz bayramlarına sahib çıxırlılar. Bizdə yirmi sekiz mayaqdında hər gün fərqli-fərqli fermanların, hər gün fərqli-fərqli sərən camların, gərələrin şahili oluruk amma cümhüriyyət cümhüriyyət. Yəni cümhüriyyətçilik insanların bir də o cümhüriyyətə sahib çıxmasıyla davam edir. Çox xayrşəyirəm, Boruz Bəydən həmin qadrlar yaysınlar. Məncidədə çox xayrşəyirəm. Çox xayrşəyirəm. Çox xayrşəyirəm. Çox xayrşəyirəm. Bəydən həmin qadrlardır. Yəni insanlar dəstə-dəstə aylə-aylə əllərində al bayrarlar üçdələrdə qeyd edirlər. Biz yirmi sekiz mayada cümhür 18. yüklə yüksək seviyyədə qeyd olmasına şahid oldu. Bu yenə də sanki belə bir bayram doqirikimi şahid oldu. 18 okya burnunda başına cübəti getirdirlər belə də nəq üçün də deyik. Hikmət bəy, türkiyə insanındaki bu cümhüriyyət sevdi asının mən istəyərdim ki, həm də bizim izləyicilərimiz üçün də marağlı olar. Haradan qaynaqlanır. Çünki cümhüriyyətə hücumlar burada da var. Cümhüriyyət dəyələrində hücumlar burada da aşağı yuqarı görünür. Siz nəcə dəyədəndirirsiniz? Hikmət bəyi sizə yükləkikdir. Çünki cümhüriyyət əlbətdə ki, keçmişdən gələn bir gələnək vardı. Dəvlət gələnəyi vardır. Osmanlı, Selçuklu, o süreslər və daha iləyə gidiyor asiyanın ortalarına doğru. Oradan süzülük gələn bir gələnəklər silsiləsi var. Bunu Atatürk, Mustafa Kemal Atatürk öncəliklə Türk kimliyi üzərində kurmuş olduğu bu dəvlət. Osmanlıda Osmanlıda işte Osman adına kurulmuştu. Selçuklu da Selçuk adına kurulmuştu. Zətən, dikkat edərsəniz hər gələn bizim maləsəf ən büyük əksikliyimiz və noxsanlığımızda odur ki, kurulan dəvlətlərimiz həp şanslar üzərindən, isimlər üzərindən yürümüş. Oysa bugün Çin'in tarihini baxdığımız zaman hanedanlar gəlmiş gitmiş, amma Çin yine Çin olaraq qalmışdır. Bugün də Çindir, 5000 yıllar öncədə bizim dağıdığımız, kəndə elimizdə kurub yıktığımız dəvlətlərin hər biri şanslar adındandır və az öncədə söylədim, gök Türklərdən sonra Türk kimliyi ilə kurulan ilk və tək dəvlətdir, Türkiye Cumhuriyeti. Təbii ki, orada Türk Cumhuriyeti, Türkiye Cumhuriyeti sözü milletin kimliyini bir ön plana çıxarması, kimlik üzərindən bar edilməsi bu çox önəmli bir vəridir ki, insanlar millət qavramı üzərində bütünləşmişdir və bizim gələnəyimizdən, tarihimizdən kainaklanan bir özelliyimiz də var ki, zor anlarda millət bir araya gəlməyi adət edilmişdir. Yəni, kayıtsız, şartsız o anda orda olmaq gələtdiyi noktasında ən fikir olmuştur. Nitekim bunu gördünüz. 15 Temmuz olaylarında da yaşanıldı. Bir iləri bu ülkədə bir darbə yapmaya qaldı. Bu ülkənin təməlini dağıtmaya qaldı. Amma halkın duyarlılığı o faaliyyətin, o qara, məlanət şeyin oyunların karşısına alıcaq şəkildər nəticələndirdi. Şimdi burada millət isi və bayraq səvqisi dedik. Təbii ki, Osmanlı bir imparatorluqdur. Daha öncə millət üzərindən qurulmuş, ümət üzərindən şəkildənmiş formalaşmış, daha sonra da imparatorluq üzərindən bütünləşmiş bir devlət idi. Fəqat, Türkiye Cumhuriyeti ulus devləti olaraq qurulmuşdur. Türk cumhuriyeti, Türk kimliyi ilə qurulmuşdur hətin oradaki o milli birlik ruhunu da ön plana çıqaran politikalar ürətmişdir. Və bugün hər nə qədər örselən sədə, hər nə qədər hığ pəlansada Atatürkün və o ekibin quruluş savaşı ruhunun və o dönemi, o devri yaşayanların ortaya koyduğu o sağlam təmət sarsılamamışdır, sarsıtılamamışdır, yıqılamamışdır, dağıtılamamışdır. Və bugün insanların ən çox qutsalları vardır və bu qutsallar içerisində məsələ, inançdır, çox önəmli bir yer tutar birincildir. Amma bizdə ulus və millət, bayrak qavramları o inançla bir bütün halini almışdır. Və dolayısıyla bugün Türk bayrağı dediyimiz zaman və ya Azarbaycan bayrağı dediyimiz zaman bu milləti təmsil edir və bu millətin o birlik ruhunu adətə ayağa qaldırıyor. Bu dolayısıyla buradaki o bütün duruş məsələ sahib çıxma, sahiplənmə şimdi bunun da altında yatan bir çox səbəplər var. Aslında güncel olsun geçmişdən olsun, tarihimizdən olsun toplumumuzda bir şeyin dəyerini bilmək elindən çıktıqdan sonra ona üzülməkdən daha önəmlidir. Dəyerini bugün bu gün dəyerini bilə bilməktir önəmli ola və bizdə də məsələ şu an həalə gündəmdə bazı söylentilər vardır ki işte Türkiye bir İran'a bənziyəcək ya da bir başqalarına bənziyəcək, bir Arabistan'a bənziyəcək bən bunun öyle olmayacağını olmasının da ihtimal dahilində olmadığını düşünüyorum. Çünki Türkiye-Türk-islam anlayışı inandırı içerisində baktığı için olaylara milli vaarlıq konusu çox-çox önəmlidir. Burada millət qavramı üzərindən yürüməktədir bu millət ülkənin yönətimində də hər nə qədər parklılıklar olsa da təməl, ana təməldən sapma olamaz, sapma göstəriləmək çünki toplumdakı o duyarlılıkların sinir uçlayı ilə oynayamaz kimse. Oynandığında takdirdə az öncədə söylədim, yaxın qəçmişimizdə olduğumuz şeyləri görüyoruz və orada da başarısızlıqlar qarşı tarafın o sinir uçlayı ilə oynayanların hizmətlərinə də görməkdəyiz. Onun için burada bu millətin bayraq səvqisi, bu millətin cumhuriyyət səvqisi aslında çağdaşlığa odaqlanmış bir anlayışa sahip olduğunun çox güzel bir göstərgesidir. Hangi şartda olursa olsun dəyərlərinə sahip çıxıcaqdır. Öylə birilərinin hamasətlə söylədiyi gibi bu ülkə yarın bir şəriyyat dəvləti olacaq və ya biz burada şəriyyatı hayata geçiricəz safsatasından da çox da bir şey ummasınlar. Bəyəli bir şeyin gerçəkləşməsi də söz konusu deyil. Bu millət bayrağına, ülkəsinə, ulusuna dəyərlərinə sahip çıxıcaq bir millətdir. Xox də şəkirəmirəm Şəkimət Bey dəyəməli, mən qələndər bəya sualuma keçməzdən öncə izləyicilərimizin bəzlərinin fikirlərinin burada səsləndirmək istəyirəm. Bizim Facebook seyfəmizdə də yayılırs, bugünki vəilişimiz seyfəmizdən ölmətli Jalexanın yazır ki, Türkiye'də dəfələrci olduk anıza bu dəfəki gəlişimiz 29 ekim Cumhuriyyat bayramı və sabah İstanbul-daki cizləyənlər məzələn çatdırıram ki, Jalexanın məlif olduğu rəngləri danışdıran adam kütabının, yəni Cumhuriyyatın qurudusu Atatürkü ilk ləfinatura danışı çəkmiş, Portraitini çəkmiş, İbrahim Saafinin həyat və yaraca olunan bəhsiliyən həmin kütabın İstanbul Ataşehirdə elən mərkəzində, məliniyyək kültür mərkəzində təqdimat nərasım olacaq orda olacaq hər kəsi, dostlar orda dəvət edəm xeyrli uğrlu olsun Mahirəxanın Qaraballı yazır ki, əşk olsun Türk qalqını, əşk olsun geri çeydən biz və edişimizin adını Güzlü Türk-i Azarbaycan üçün taləhimi məsələdir mən istəyərdim bu məsələ nəyələ izləyicilərimizlə bərabər müzakiriydiyək suallar əsasında müsləqələ qanına təşəkür edilik davamlı yazır əsləyicilərimiz ki, adlarını burada çəkə bilmirəm hamısının çi ki, hamısının okuma imkanı oldu oruc bey ənti qaliyəsəvə yazır ki, Allah Türk-i Azarbaycan yanda daimiyyətdir çi ki, Türkə bizim oğullarımızın qeyrətin namusunu özünə qaytardır mən düşünürəm ki, Türk-i yənin Azarbaycanın dəstəyi də oğullarımızın qeyrəti və namusu özünə qaytardır mən deyirələk hanımın suali ilə davam etmək istəyirəm, izləyicilərdən qarşılırəm, efir-i bəyənsinlər, paylaşsınlər dəpidə qanım bizim dəli izləyicimiz soruşur ki, Türk-i Azarbaycanın azad olmaçusun adım var, adım bəs Azarbaycan özü vətandaşları azad olmaçusun nəzəman adım atacaq Rus perəslərdən nəzəman azad olacaq təbii ki, bir partiyar rəhvəri kimi gələndər beydən bu suala çabab gözləyəri yəginizdə işləyicilərimiz buyrun gələndərdir mən elbət də ölçəmizdə faktiq olaraq bu qırsdək cünni savaştan sonaçı dönəmdə təməminən fəqli duyublar başqaldırıb, təməminən fəqli yanaşmalar var əvvələr, sunduqla müşahid olunan hadisələr, francislər indi tələb xaraktirmişlərisini gəlibdir Millet öz güdrətini, öz gücünü iyimətləndirməyə bacarı və millet məsələn bir məqaəsə deyim size Atatürk Türki cümhuriyyatının eilan edilməsinə qədərki yolu də kisi Samsun dan başlanmış hətta İstanbul ışqal altında dünyanın bütün gücləri üstünə gəlir. Həç vaxt öz nərahaçılığını bir rüze vermir və heç kimi alana gəlmiyən attımlar atır, heç kəsin bilmədiyi hər bir gedişlər elir o Türç millətinə inanırdı və o bu edəm Türç millətinin güdrətini Türç millətinin dövüş əxlaq bilmənin, Türç millətinin vətən əxlaq bilmənin bağraq səbcisi ilə gəlib hamunu məqlub edə bildir bütün dünyanı hərətləndirə bildir və bütün dünyanı lozan nanın çağrılmasına qaşdığını qaşmağa məcbur etdir və dünyanı lərziyyət edəkisini əslində Türki cəmi öz məqlubiyatini ən Osmanlı məqlub olmuşdur amma yerindən qalqan Türkiyə Cumhuriyyət quruşunda Atatürkün liderliyində qalqan Türkiyət dünyanı məqlub eləmişdir bir tərəqdə məqlubiyyət dicə tərəqdə, ən Türki məqlubiyyətdə əgər Osmanlı bir xanədəndin məqlubiyyəti vardı, səhəd dicə tərəkdə Cumhuriyyətin qələbəsi vardı Türç xalqının güdrəti vardı Türç xalqının gələbəsi vardı Yeni bir kıçımda bir təqdəm olunudur Türkiyə və Atatürk bu millətin güdrəti ilə Cumhuriyyət dəyerləri insan hüquq vazaltıqları insanın məsələn onun məşhur ifadələrində yer alan fikirlər var Sizlərə və erdiyim güvenlikdən yana nə bilim azaltıq geysi şəssiz millətindir o cümədi demokrata insan hüquq vazaltıqlarına dair məşhur fikirləri, məşhur çalamları və davamlı olaraq bu istiqamətdə adımlar atması ortaya gəldir amma bizdə birəz fəklı model var bizdə də millətimiz gözlüyək ki, qıstöş günlük bu savaştan sonura belə bir xarıqələr yaratmışdı oradan da oraya canı bu qafqazın lider dövlətinə və lider millətinə çevrilmiş hətta dünanı təciplendirən ən güzəl bir savaşa aparmış qəhrəmandasını şura kimi məsələn böyük bir sıldırımlı coğrafa mühiddə olan bir şəhər nəcə azad etməsək millətin öz ordusuyundan öz dövlətinə nəcə birləşməsi kimi hətta birə duyguları hərcür fəda çarlıqı ortaya qoymuş səkdiləmiş bir millət müharibə kutaranın sonunda tamam fəklı bir, müsləbidər fəklı bir siyasi sistemlə yəni qarşı qarşıq qalmışdı dənşilər baş vermiyim qələ bənin ruhuna uygun addımlar atılmayayım o millətin fəda çarlıqına uygun zabaplar millətə qaytarılmayayım, verilmayayım və cumhuriyyə dəyərlər də bunun üçərsindədir. Türkiyədə olanların fəklı bir şey var. Orada Tatürkün verdiğini bizimkilər hətta bu savaşda belə verə bilmir bu çağdaş 21.sində belə verə bilmir bunun da təh bir səbəbi var burda mövcud olan rejim azabacın xalqından bu və edicər formada çox az bir alagası var bu rejimin arxasında rüsyə durur biz cumhuriyyət bayramımızı ilan etməməmimizi rüsyə və rüsyənin burada yaratdığı rejim həyata keçirir, onlar imkan vermir Cumhuriyyəti Çünki onlar, mən azıq şəkəlində bu fikir ifadələm əsləm rüfət bayaq bilisi həm taraçı kimi, həm səhsətdə olan adam kimi, davamlı olaraq bu proseslər izləmiş adam kimi mənim düşüncəmə görə bizdə hakimətdə təmsil olunur və bu siyasəti yürüdən insanların fikirində bu var ki bu cumhuriyyət olmasaydı rüsyənin istəhləri bu da daha yaxşı formada həyata keçirirə bilərdir, rüsyə bu milləti daha yaxşıq rə bilərdir daha təzaradan qaldırabilərdir və rüsyənin görsiyasi istəhləri istidənizləri olan maraqları azərbaycan qalqının varlığının ortadan qaldırması, Türkçək kimi bir dövlətin zəhəf düşməsində səbəb olacaq attımlar atması kimi amillər daha təsaata keçirirə bilərdir və bunu edən başlar azərbaycan qalqına heç bir adiyyət yoxdur Ərməni bax, əndə acizə biz bəzən hadisələr zamanı siz də bunu dəfələrlə vermişsiniz bu və ədəcə formada tərtər cenasıdə dinləm bağlı işyəncələrlərləm bağlıq var Ərmənin verə bilmədi işyəncələri azərbaycandaki siyasi rejim bu millətinə verdirirsə o deməli ərməndən daha çox dərcə sonra burada prosesləri dar etmək istəyir burdaki millətin əlihinə gəkmək istəyir cümhüriyyət dəyərlərinə aşaqlamaq istəyir bir cümhüriyyətlən qurur duymak kimi bir halda dəylik və millətə bunu yaşatmırlar əksinə ona gördün millət davanlı olaraq bax bu savaşdan sonra bu dür suallara acizı qaydın verməyə köçlənibdir acizı qaydın ortaya qoymağı köçlənibdir ki, mən haqqımız istəyirəm mən belə yaşamaq qaydın olan millət deyiləm, bax məyərək ki, rüsyə şxal altında biz 5 tam onda 5 milyondan artıq insan içisində məruz qalmışır biz 1921-45-cirlər ələfəsində 1 milyon insan etirmişiyiz bu insanlar sıradan bir kətli köylü deyildi bu millətin qaymaqları idi, ziyalları idi fədaçar oğulları idi, hər biçiləri idi, yetiştirdiydi 100 yüb, böyük bir məşəqətlər içerisində yetiştirdiydi bir toplu müydür bunun hamsını əlləktən keçirdilər 40-80 məhlik filtrasiyadan keçirdik, məhvili bilər bu millətin onunla mələ görün biz hansı bir qüdrətli millət icci hələ 60-70-ci illərdə dissedentlik hər əkətə apartmışıq sonra millazatıq hər əkətə apartmışıq həştə 80-90-ci illər ələfəsində dünyanın millətinə çevirilə bilmişiq amma bu hakimiyyətin nə o millazatıq hər əkətində olan hatisələrə nə ondan sonra elçi bəyən həyətə keçirdiyi o cumhuriyyət dövründə elçi bəyət dönəmini mən deyirəmərsən sən də o ilçin demokratik hakimiyyət dövründə həyətə keçirdik dövlətçiliyin qorunması ilə bağlı attı qabdımlar ki, o attımlar da çox ciddiyə həməkli bir attımlar idi azıb bizim dövlətin təməl asasları yarandı orada onlara qaşı düşmə mi nasibətlədilər bunların özlərin adından bağlı nələr varsa onların üstünlə çökləniplər belə yaşama olmaz və belə ölməz bu millət üçün çox böyük bir təlaqətləri gətirib çıxarəcəktir, ona görədə bu hakimiyyət birinci də rədəli məsələ kimi mütləq və mütləq parlamentin baş verən bütün vaxtsiləri də nəzarətin həyatə keçirilməli və resubu qət cumhuriyyət prinspinin rəalcələn attımları atmalıdır. Millətin rədəsindən formalaşan parlamenti ortaya gətirilməlidir. Biz özümüzə laqq olan adamlar orada görmək istəyirik. Biz millətimizdən uzak, kənar adamlara o adamların millet düşmənlərinin rəhbəri altında olmaktan bıxmışıq və bunu istəmirik, bunu asıl şəkirdə və yan eləməliyik. Və hər birimiz bunu təşək patya sədirləri yox. Bunu hansıda seçilmişlər, yox, bütün millət bu fikirlən irəli qahmalıdır, ayaqa durmalıdır. Çünki dəcəki torpaqlarımızın işxalına səbəb olan amillər həmən diktatura rejimlərinin mövcudur, bu simperiyasının burdakı səsəti oluqdur və onun nöxkərlərinin burada həyata keçirdiyi şərəfsizliklər oluqdur ki, bu gündə bu millətin başına həmən attımlar atılmaktadır. Və mən bu təhlükələrdən klas olmağın yolu, ədalətə söhkənən, türk əxalqına söhkənən, bayrağını səvən, milletini usa tutmaqı bacaran onun təhsilini, onu səhiyyəsini ayaqa bacaran bir hakimətin, bir rejimin, bir demokratiyanın, bir ədalətin dəstə yolmağının gedir. Onun üçün mübariza parmağının gedir. Biz bunlar üçün, bu dəyərlər üçün mübariza parmalıyız. Olabilməz ki, türk hərf sənəti, türk genralı, türk hərbi təalimi, azərbaycan üçün cəlbədici olsun, amət türk ədaləti cəlbədici olmasın, türk məhçilin salahiyyətlər, azərbaycan məhçilinin paraca müqada uygun olmasın, türk siyasi sistemi uygun olmasın, türk seşi sistemi uygun olmasın, bunlar cəlbədici olmasın, türk iqsada azaltıqlara olmasın, biz bizim üçün ən doğru, ən laik model bu gün türk cümhüriyyətinin mövcud olduğu modeldir. Biz düzdür, bizim qurucubobalarımız hətta onların da çoxsuk reali gedən modellər quurmuşdur, çünki eyni millatik biz, təbii ki və onun ordaşı prinsiblərin bir neçəsi türkçə cümhüriyyətinin quruculuğu dövründə, resubuqanın ilç attımlarında, azərbaycan hücumiyyətini çubraç etmiş, azərbaycan qalc cümhüriyyətinin dövlətində təmsil olunan nazirlər bakanlar türkçədə də xidmət göstərdələr, türkçədə də çifayət qədər dəslə yoldular, türkçə dəvrətinin quruculuk prosesində cəlb oluldular, çubraç elədilər. Bunların hamısını qeyd eləmək, məqsə edəm ondan ibarətdir ki, azərbaycan qaldı özünün gələcəni normal və təhlükəsi təmin etmək istiyirsə, bunu təkçət türkçə dəvrətinin quruculuk dəvrət və azərbaycanın arxasında durmasına inanıb dayanmamalı, ondan qalmamalıdır. Azərbaycan cəlbədci bir dəvrətcimi, rejonun və həm canıptaşı qardaşlarımızın bizdən iləşmək isteyən, bizdən bir olmaq isteyən və patinsalımızın bir araya gəlməslə, səbəb olan işxal altında olmuş ərazilərimizin aqibəti ilə bağlı məsələlər, dərbəndin, borçalının, yəni paran parçı olunmuş bu vətənin birləşməsi üçün də yəcəni bizim yolumuz, resubuqanın təmən prinsiflərinin iranə parmaq, onu həqiq etən resubuqa adında qanını uyğunduğunda elnələr varsa onu uyğunlaşdırmaqdan keçir. Varma sivil dəvrət qurmaqdan keçir. Bizdə bu dəvrət yoxdur və Rus başları buradan süpürmaqbağımızdan keçir. Biz bunu həyatə keçir, məsəl bizim perspektifdə oldu, sə ondan da həyatıqlarımızdan da tahan məşəlqətli bir şəvətdən üzbəyiz qalacağımız kəssindir və qaçılmazdır. Təşəkür elə. Biz bu hünki vələşimizdə izləyicilərimizin fikirlərinə, təbii ki, yenə də burada əksətirəcəyik deməri, izləyicilərimizin fikirlərinə keçməcdən önce bu hünki vələşin manuşetində də yer alan, Türkiye niyə azar başlanın üçün əvəz olmazdır? Bu sualla bağlı hikmət və əmkirini eşidək çünkü uzun illərdir qardaş, Türkiye və azar başlanın arasında bir çörpə olur İstanbul-Azar başlanın kültür evi çəxsən hikmət eləkdə. Hikmət və niyə Türkiyə azar başlanın üçün əvəz olunmazdır? Bu sualın cəvabını bəlki haınmızı bilirlik amma siz də bir ayağınız İstanbul'da, bir ayağınız başıda olan birisi siz davamlı şəkildə bu münasibətlərinin tənzəmlənməsində bir hükmət təşkilatı kimi fəaliyyətiniz çox yüksəydir. Ona görə sizdən də işləyiniz bu haqda. Şimdi, Türkiye bir tək azar başlanın üçün yox. Bütün Türk dünyası için çox önəmli bir yeri tutur. Mən bunu hər dəfəsində söyləmişəm Türk dünyasının milli qıblegahıdır Türkiye və ondan daha önəmli azərbaycanla Türkiye aynı coğrafya üzərində aynı soydan, aynı boydan gelən iki dəvləttir və burada bir ilinə söyləkənək az öncə qadəndər bəyin də söylədiyim Qafqasya bövləsində azərbaycan Türkiye'nin eli ayağıdır Türkiye azərbaycanın burucu gücüdür yani, arxasıdır dayağıdır. Şimdi, böyli bir zəmində görmək mümkün və bu gün çox daha net və aydın görünə biliyor. Məsələ azərbaycanın tarihi sürəcə baxalım 100 yıl öncəsində azərbaycan bağımsızlığı ilan etmən oxtasında Osmanlı ilə irtibat içərisindədir və Batıq müqavələsi yapıldığı zaman şimdi Qafqa Seymi vardır Qafqa Seymindən sonra dağılma başlayınca gürcüslən almanların dəstəyi ilə bağımsızlığını ilan edincə təbək ki, azərbaycanın ordusu yox gücü yox quvet yox nə yapacağını şaşırmış bir andadır. Aydınlar var sadecə. Bu aydınlar Batıqında, işte Osmanlı ilə görüşürlər, Batıq müqavələsi yapılır və Batıq müqavələsində Osmanlı'nın azərbaycana dəstək verəcəyi noktasında bir anlaşma yapılır. Savaş halində oradaki olumsuzluklara çarşı Osmanlı'nın dəstəkdə bulunabilecək. Orda əsasında yapılan anlaşmada hər iki dəvlət də bir-birinə gərəkdiyində askeri dəstək verəbilecəyəndən bahsədilir. O hissi, azərbaycanın zətən gücü də dəstəyi de yoxdur ki, burada amaç Osmanlı'nın oraya askər ihtiyacı duyduğu zaman azərbaycanın güç ihtiyacı duyduğu zaman Osmanlı'nın oraya askər yürütə biləcəyi ilə ilə ilkiliydi. Çəkim, o anlaşma maddəsini dəyanırq dərhal kafqa sistem ordusunun hazırlanır və burada kafqa sistem ordusunun da hazırlayıcısı baş oyuncusun əmvərpaşadır. Bazen, Türkiye-də azərbaycanında olduğu gibi dəyərlərimizi bir biləyiləyilə güreşdirmə anlayışında olan, həvəssində olanlar çıxar və bunlara da bir biləyilə çarpışdırmaya çalışır ki, əmvərpaşa və atatürk arasında. Şimdə, əmvərpaşa nın oradakı o hamiləsi kafqa sistem ordusuna oluşturması yedi yıl boyunca dən cəpəyə savaş verən askərlərin təslim olma noktasındaki bir halindən kalanlarından bir gönüllülük çərçibəsində bir birlik oluşturur, bir orda oluşturur. Və bu ordunun başına da bir təcübəsi ilə muhqəm müjsləl paşayı, amcası müjsləl paşayı diğer taraftan da resmi olaraq ordu komutanı olaraq da gəncəciq bir zabit olan paşa olan nuru paşayı görəvləndirir. Və azərbaycan kafqa sistem ordusu sayesində bağımsızlığını pərçinlədikdən sonra baküya taşınlıqdan sonra başkent Şimdə azərbaycan artıq cumhuriyyətdir və bir yaklaşıq 23 aylıq bir yaşama olmuştur, daha sonra sovyetlər birliğinin işqali olmuştur və bu işqaldən dolayı orda qalan bir qısım, kafqa sistem ordusunun bir qısmı daha öncə qeriye gəlməklə birlikdə, çünki Osmanlı ordusu təsdim olduğu için ordakı subaylarında silah bırakmasını, təsdim olmasını istəmişlərdir. Bir qısımı geliyor, bir qısımı gönlularak azərbaycana qalıyor və azərbaycan ordusunun kola orda oluşturmaya başlıyorlar, iki tane kola orda oluşturuyorlar. Və ondan sonra sovyetlər birliği azərbaycana işqali etdiyi zaman bunlar artıq qeriye dönük gələcəklər, anadolu dəki harekətə qatılacaklar. Və orda baxın, dikkat edin Atatürkün də söylədiyi gibi rahmətli resuzadenin də söylədiyi gibi, bir kere yüksələn bayraq bir daha inməs sözü vardır resuzadenin, Atatürkün də hani dolma bahçesi sərəlində ki, o resuzadenin imzal etlədiyi azərbaycan cumhuriyyeti haqqındaki kitabı okudukdan sonra, arkasına yazdığı notların içerisində də söyləmişdir, onu bizzat kendisində də söyləmişdir. Əvət, o bayrağı siz qaldırdınız və biz aldıq dəvam ettik, yəni türkiyə cumhuriyeti, azərbaycan cumhuriyetinin dəvamıdır gibi bir söyləm çıxarlır orda Əh, dolayısıyla burada azərbaycanın oradaki o işqalinin dəvamında türkiyə cumhuriyeti yüksəlməyə başlar şimdi türkiyə cumhuriyetinin qadrolarına baxdığımız zaman, cumhuriyetin ilk yıllarında azərbaycanda bürokrasi də yetişmiş milli şuuru olan insanların çox hızlı bir şəkildə o işqaldan kaçıb türkiyəyi gəlib, türkiyədə görəv almaları və türkiyə cumhuriyetini yukarıya doğru taşıma çalışmalarını gördüğünüz zaman təbii ki, burada azərbaycanla türkiyənin bir-birini bütünün parçaları olduğunu da çox güzel bir şəklə göstərir məsələ, bunları örnək bələcək olursaq işte, Ahmet Ağol vardır Osmanlı dönemində Türkçülün kurucularından, Türk hocaklarının kuruluşunda əmeyə olan Alibə-i İçəyənzadə vardır və bunların ikisi də 1932 yılına qadar Atatürkün danışmanlığını yapmışlardır və Atatürkün yol haritasında çox önəmli bir roli oynamışlardır yəniləşmə haqqətlərindən işte, inklaplarında burada məsələ, anayasasının oluşturulmasında Ahmet Ağol mu hattə bən tahmin ediyorum əmin olmamakla bir elikdə Mirzə Fətəlâxın doğunun Osmanlı sarayına getirdi o Latin alfabesinə bən Alibə-i İçəyənzadənin də o konu haqqında fikir səhibi olduğunu çünki dədəsinin çox yaqın arkadaşı idi bu və orada Türk alfabesinin oluşturulmasında bilə Alibə-i İçəyənzadənin çox böyük qaqlarının olduğuna da inanıyorum artı aydın bir insan 9 dilə qadar biləm və bir çox dillərdə çevrilər yapan Türkiye dünya ədəbiyyatını çevrən ya da dünya də yayınlanış çox önəmdə əntəlləkləyəl çevirən Alibə-i İçəyənzadə var bir taraftan tıp haqqıbcəsini okumuş profesyörləyə qıda yüksəlmiş və İstanbul Üniversitesində dəkanlıq yapmış bir Alibə-i İçəyənzadə var öbür taraftan Azərbaycanın ilk İçişlər Bakanı yanlış hatırlamıyorsam Mustafa Bəkiloğlu gəlir və Türkiyədə də Türkiyədə genel müdürlük boyutunda Azərbaycan vatandaşı olmasına rəamən Türkiyə cumuliyeti o zaman vatandaşı Türkiyədə uzun müdətdə genel müdürlük yapar və Nihayetindir Türkiyə cumuliyeti vatandaşı olaraqda yaşamına burada idam etdirir dəvam etdirir və Almas Yıldırımın oradan buraya gəlişi kəyesi vardır çox acı və dramatik bir gəlişi vardır məsələ kimsə bunu bilməz ki Almas Yıldırım orada çox iyidir bürokrafta aydınlı Atatürk bizzat ona Anadolu'nun adıyamandır əlazıdır, malakyadır bu bölgələrinin düzenlənməsini dəvət sisteminin kurulmasına gələvləndirmişdir və Almas Yıldırım o gələvləndirmək içərisində layıq ilə yapmış dəvətin tapu qadastro nüfus sistəmi olsun bu gibi işlərini yerli yerində yerləşdirdikdən sonra sistəmə qoyduqdan sonra Atatürkün ziyaretində bir karşılaşırlar və görüşürlər orada hatta çox ilginç bir dialoq vardır Atatürk təşəkür edər kəndisi nə ondan sonra bir isteyiniz var mı bəndən, dediyiz aman əgər mümkün olursa də şu qölün adının hazar olmasını istəyirdik istəyirdik Cumhurbaşkanım ya da Paşa o günün şartlarında ne hitabəti varsa və o gündən sonra da bugünkü əlazı bölgesi içərisində qölün adı hazar-gölü olaraq kalmışdır nə də? hazar-gölrafiyasından gəlmiş bir insan gəliyor Anadoluqada bu dəvələtin bir parçasına gönüyüq və burada inanılmaz bən şunu da söylemək istəyərim gəlçəktən burada qəldəşimiz Dil Qa-Mahmət çox güzel araştırmaları var və bunlardan bir tane məktub vardı və bana gətirdi kendisi də okudun o çalışmalarını 20 lira para gönləriyor Anadoluqdan bir azərbaycanlı bir başqasına 20 lira para gönləriyor düşünün 20 TL ilə burada yaşamını idamə etdirməyə çalışan insana dəslək oluyor şimdi öylesinə fədəkərcə gəlmişlər kənin bir parçası olmuşlardır bu ülkədə yadırqamamışlardır və bugün bilə azərbaycandan buraya bakanların büyük bir kesimi, büyük bir çoğunluğu Türkiyə baxdığı zaman kəndi vatanda bakıyormuş gibi bizim gibilərinində buradan azərbaycana baxdığı gibi baxdığı zaman azərbaycanla bən kəndin buradan açıq yürəklikləyiklə söylüyorum kəndimə dəfalarla sormuşum sorgulamışımdır ki vatan dediğin zaman ne ifadə ediyo azərbaycanlı Türkiyəmi deyə inanın bən bugünə qədər hələ bunun kararını vələ bilmiş deyilim vərəməndə mümkündək çünkü bə hər ikisi də bənim için vatan olmuştur bir də burada tırnaq arası bir şey söyləmək istəyərim bazı art niyetlilər deyəcəm burada bəni bunun makul və mantıqlı müsbətli ya da pozisif bir düşüncü olmadığını bilərik söyləyərim azərbaycandan bazıları şöyle bir söyləm içərisindədir işte Mustafa Kemal azərbaycanı sattı qarşığında Türkiyə cumhuriyyətini vurdu buradan halkımıza səsləniyərim böylesinə yalniş saplantılı düşüncələr vizə zarar vermək için sinsizcə ortaya atılan şeylərdir kəsirliklə bir şey çöz konusu olamaz izin verirsəniz size konuda da şöyle iki dakqada bunun izahını yapayım eğer atatürkün elində güçlü bir ordu olsaydı və o orduyla azərbaycana yürüyəbilecək gücü olsaydı acaba azərbaycanı sobyetlərə bırakma gibi bir şansı olur muydu ya da düşüncəsi olur muydu şimdi buradan şöyle ifadə ediyim ana dolu tarumar azərbaycan ömür tarafta bir dəvət kurmuş ama dəvəti götürəcək bir gücü yox dəvətin ordusu olmalıdır kəndisini saldırılara muhafaza edə biləcək bir gücü olmalıdır azərbaycandan bir avuç aydımdır bu dəvəti quran doğru dürüst ordusu yox düzeni yox sağında solunda dəvasa güçlər var bir tarafında İran üzerindən və bakü petrollərini paylaşmaq istiyorlar şimdi biz burada bakü petrollərinin gitməsi ilə ilgili sobyetlərə bırakıldı da İngilizlərə bırakılmadı dərsək burada o günün şartlarında nə qətiriyordu, nə qətiriyordu İngiliz kiminlə savaşıyordu ana dolu da Mustafa Kemal İngilizlərlə savaşıyordu Yunanlılarla deyil və dolayısıyla atatürk gidip de İngilizlərlə anlaşacaq durumda deyildi zəmində deyildik zaten şimdi ikisindən birisirə gidecək bu böylə bir gidişdə eğer orada gücüm yetmiyorsa bəl şimdi elbəttəki öncəliklə bir bədəni kurtarırsın ondan sonra bacağın kəsilməsi yeri gəldiyiz zaman onu tələfə edicək çalışmalar içerisində olunabilir atatürkün imkanı olmadığı için ana dolu'nun kurtuluşunu adələsində başarıya ulaşması için oraya səssiz qalmak zorundaydı səssi çıksaydın ə yapabilirdi acaba oraya bir güc yetirəməzdi ki orada bir nəticə alıcaq bir karar bir hamle göstərəməsi mümkün deyildi ki şimdi yəni burada lütfə o atatürk azərbaycanı sattı gibi sözlər sovyetlər birli ilə ilişki içerisində girdi başqa çaresi yoxdur ingiltərəyə qarşı, batıya qarşı verəcək mücadələ də hatta orada sovyetlər birli ilə ilki ilişkisini sağlayan da nərmanovdur bunu atatürk hər zaman yad etmişdir nərmanovunda kardeşin kardeşə bakışı olaraq söyləmişdir leni nə qədər bunu bizzat götürmüştür və dəmişdir ki eğer biz əmperyalizmə qarşı mücadəli ediyorsak nə dən buna dəstək verməyəlim və leni nə o şəkildə iknə edərək anadolu haqqətini sovyetlər birli ilə dəstəyini təmin etmiş ancaq sovyetlər birli ilə bir hamle yapmışdır bir taraftan anadoluya yardım verir kən öbür taraftan da azərbaycanı işqal etməyi fırsat boğmuşdur fırsat boğulamışdır də eticəsi almışdır əvət məhən ilə bu mədə aydınıq yetirmək istədiyim bu məsələyədə biraz olsun açıklama izahat yapabildik teşək verir ki mən teşekkür edirəm veriləşimizin sonuna təxminəl on dəyəgəmiz qalıb yəkin ki, qədər bəyin çoxsu zamanı qədər bəyi ayrılacaq amma sonunda bir iki dəyədik hikmət beydən bir məsələ haqqında soalma olacaq amma bir nişəc ilə izimizin fikirləri nə xoxuyun bəydən xarşirəcəmcə avlasınlar, mağarəxalın zəlimpanyabıqdan maraqlı bir parsiyonu paylaşıq, çox sevdiyim şehirdir. Hətta mən demişəm ki, zəlimpanyabıqın bütün qərazlığı bir tərəfə birzə bu şehrin onun xarifləyə yaşadabilərdir. Və əzi o siyaz fayliyyətlərinin qoyq kenaraq. Vaktə bizin dünya erkin dünyası. Yol tanrının haqqı dəlkin dünyası. Əzəl aqır dünya Türkün dünyası. Sırdaşımız səlür dözüm olacaq, gezi təziyyid, dünya bizim olacaq, inşallah. Rusiq Rusivli apanetli eliyir. Büyünki elişim bizdə demək, sinir ancaq tərəflər oxudur. Deyil ki, Rusun hakimiyyət olsaydı üzərimizdə biz Qarabağda bir rayon da alabilərdikmi? Rusun etiralaşdıranından sonra 27 Centiyabrı gəldi, yetişti. Yəgün ki, Qarandar bəyi size etraz ediyir, məsəliyyət məsəliyyət kimi zəşidək? Mən əvvələ bir məsəliyyət münasfət bildirir, təbii ki, Rusun Allah əzərif edəcəm deməli, hiçmət bəyi çox maraqlı bir məqamlara toxundur. Vakti elə bizim də ölkəmizdə Azabacan mətbaatında da, Azabacan çümürətinin işxalı ilə nəla qədər olaraq, qaz çümürətinin devrilməsi bağlı olaraq, tarixi həqiqətdən uzaq nifcirlər səsəndirməyə başladığı başlandı və Türk-Azabacan birli ilə Türk-Azabacan cihəm rəli ilə zədə vurmaq, bir çölcə salmaq kimi təşəbbüslər oldu. Bu, onlara da sarlı zabaqlar verildi və mən nəsizə bir nümənə qətirmə istəyirəm. Lozan-ı Nəsüs, Sad-ı Şəhmi zərinə nələ nəliyə? İranla Türk-Cümrəti arasında anlaşmanın, bələ bir, yəni İran-Türkçə səhətləri nəc olacaq? Bu, anlaşmada bilirsinizmə, hansı qabili əsas götürüldüksün? Qəsr-i Şirin qabili isə. 17 May 1639-cu ildə bağlanmış qəsr-i Şirin qabili isənin səhətləri əsas götürüldü. Bunu Avropallar təxslid eləyirdi. Savet Rusiyası da, artıq İngiltəri Savet Rusiyası nın tanıyanda, ondan sonra Amerika Birləşmiş Tatları artıq Savetləri birlinin Savet Cumhuriyyatının müvcudluğunu qəbul eləyəndə, bax mərəkçi başqa və nəxət, məsələ Paris Sür Konferasyası çağırmırdılar, başqa yerlər çağırmırdılar, hələ sosiali singilabının, sosialis deyibrimini hələ qəbul eləyətmirdilər, bunu təliqələ halçıq qeymətləndirdilər. Hələ ticələtlərdən də diplomatik bu nasibətlər qurudurlar və Savet Cumhuriyyatının çar Rusiyası nın varisi kim qəbul eləyirilər, o cümlədən ərazi baxımından da. Bu, təkiyə ona bağlı məsələt deyildi. Nə bundan hesaplaşan vardı ki, Türkiyə buna hansı nasibət məsli eləyəcək, Türkiyə özü hansı vəziyyətli olduğunu Rusya çox ciddi şəkilə bilirdi və başı petrolünə olan təlabatı buna imkan vermedi ki, bu məsələlər getin. Sadəc olaraq bu məsələlər məs oradan qaynaqlanır ki, oradan qaynaqlanır ki. Azərbaycanı düşmən olan qubələr. Azərbaycan Türkiyə birliyə, azərbaycan üçün nədir hansı bir böyüşlü, hansı bir güdrət yaratıra hərçi qalq üçün. Bunu aşaqlamak, buna zədə vurmaq, bu birliyi əncələmək üçün, əlbət də çabalar göstərilər. Mən bu müəllifləri bu gün də xahtırılırəm ki, onlar kimlərdir, hansı bölcənə hatelirlər və hansı dövlətin maraqlarından bu ifadə qərişlədirdirlər. Azərbaycan Cumhuriyyətini, Türkiyə, Atatürk verdi kimi və s. kim ifadələr. Bunlar hansı təbəki ki, Tarkı Riyallıqdan uzaq məsələlələrdir, Tarkı hər qətəkcətdirməm məsələlərdir. Rusya bu ərazini tutmaqsun 70 milorduyla gəlmişdir. Azərbaycanın da hələ eriməni kimi düşməni bir yandan, Qaraqda Dəsüyan qaldırıb, başımıza hansı kələlələrə açıq. Ona də bu məsələlər real değil. Azərbaycanın işxalını şəhdləndirən amillər, Azərbaycanı xaç cumhuriyyətinin işxalını şəhdləndirər. Amillərin başında dünya də gədəm global proseslər idi. Dünya da birinci cahan savaşından sonra, sərbətin, sakincə məlim sələnməsi idi. Qalib dövlətlər hər hansı bir savaşın olmasına maraqlı, deyildilər ki, qazaşlarını götürsünlə. Ona də Rusya nə, İngilt məsələn, İtalya Azərbaycanın üzərində damləxtıq yüqqalmış ki, Azərbaycanı bu qoruyacaq. Azərbaycanın hər bir təminatını bu təmin edəcək, amma heç bıraktım atmadılar, heç bənat da vermedilər. O zümdədən, Cürsüstanın o zümdədən hansı çar Rusyasının ərasində olan birxal gözünün mevcutunu qoruqsaqlayabildi, heç birik. Birəz Avropaya yaxın da xaqları çıxmaq şəhətilə baltik ölçirlərin və s. Çesik sualımıza rüfət bəy, yəni mən heçmet bəyəm fikirlərini tamam ilə qölüşürəm və deyilərinə tariq hər qəddən çox çox uzak məsələrdə. Amma Rusya nə, nitrallaşdıran qüvvə anlaşına gəldikdə, elbət də Rusya nə nitrallaşdıran qüvvə, yaxın orta şəktə, Susilan, Suriyada və digər türkəyə səhəd olan ərazilərdə yaramış gözyası vəziyyətlə bağlıdır, türkənin artan nüfuzu ilə bağlıdır, türkənin güdürəti ilə bağlıdır. Türkə Rusya nə buradan bu bölcədə qıdaqlıq qarabax məsələsində nitrallaşdırmaq bacardı elbətdə. Təbii çazı bacın dövlətinə də zəlzələdən, vəlvələdən apardığı xarisi siyasət kursunda da elə müsbət məqamlar var idi ki, biz bunu da etraf etməliyik, elə müsbət məqamlar var idi ki, bu müharibənin bu gedişində, bu dür stasiya nəm, beynəxaq bir dəlki ulusalarası, o münasibətlərdə bir ortamın yaranmasına, bir azabacaqın qalip gəlməsi üçün şəhklərin orta gəlməsində əsas vermiş oldu. Məsələn, coronavirusun mövcuduqu, hər dövlət başaqız problemlə də arışmışdı. Amerika da seşki məsələləri var idi. Baydın ondan əvvəlçi sələtinin... Hə, problemlə etmək istəməkdir. Yəni, demək istədim, bu dükkü, həqi qətən şəhklər Azərbaycan üçün çox unikal idi və bu şəhklərindir başlı zəməlifi Türkiyədir. Ona dədə Türkiyəni mövcuduqu və Türkiyənin dəsləyəs nasında biz bu qalibəni çalmışır və inşallah ki, o trana gədən böyük yolumuz, böyük müzəhfər yolumuz, böyük birliyə, böyük ideala gədən yolumuzun da baş mimarı Türkiyəmizdir. Biz də onlardan bir yerdə öz doqma qardaşlarımızın bir yerdə inşallah ki, bu mübarizədə öndolacaq, bu mübarizənin baş verilməsə və bu hadisələrinin pərvəriş laxması üçün əlmizdən gələnirizdir. So, təşəkürəyirəm, Gələndər bəy. Son bir dəya qədəmən Hikmət bəydən bir də şey soruşmaq istəyirəm. Uzun huriyyətin eğlan olunması ilə bağlı. Siz də maraqlı bir fikir səsləndirdiniz, bu ərzurumla başlamasından bağlı. Mən istəyərim, izləyicilərimiz də bölüşəsi. Çünki bəzi yəlməyən gəlçəyələr var ki, Azərbaycan izləyiciləri üçün də çok maraqlı olacaq. Səsasun rəhmət olmasın. Bütün bir hamleyi bütün olaraq baxmaq lazım. Şimdə o dönemdə çafqa sistem ordularının, Azərbaycana ordusunun, Azərbaycana intikal etməsi sırasında, baxın, dikkat edin. Kafqas İslam ordusu, Azərbaycana intikal etmədən bir ay sonra Osmanlı təslim oluyor. Yəni, burada zaten bu orduyu quranlar, artıq Osmanlının çöküşünün tamamlandığını görüyorlar. Və geriyə dönülməz bir noktada olduğunu da görüyorlar. Amma şunu yapabilirlərdi. Çox hızlı bir şəkidə, Anadolu da hər kəsi məmləkətində gönlər, Anadolu hariqətində alk yapı hazırlığı yapabilirlərdi. Bunu yapmadılar. Gönlərdilər Azərbaycana, Kafqas İslam ordusu adilə. Və onlar Azərbaycana gittik. Azərbaycanda elmeni qətləamlarının qarşısına aldı. Az öncə kadələr və çox güzel şəkliylə ifadə etti. Elmeni qətləamlarının qarşısına aldı. Sədəcə bununla da qalmadı. Orada iki elmeni ordusunu darma dağın etti. Yəni, o elmeni ordusu vardı və bu düzənli ordu içerisində Rusdan qalan bütün silahları aldıqları gibi, o yetməzmiş gibi. İngilizlərin də silahlandırdığı o elmenilər Anadoluya, bugünkü Batıya, elmenistan dedikləri Anadoluya girmək kiçin anq oluyo lardır. Son bir dərə gə ışmət veririz. O ordun. Anadoluya girecək olsaydı, eğer Kafqas İslam ordusu gidip, onlar orada tasfi etməsəydə Anadoluya girecək olsaydı Erzurumda Sivas da o ordunun karşısında tutunamayabilirdi. Dolayısıyla, Atatürkün kurmuş olduğu faaliyyətlər, daha doğrusu Anadolu harekəti başlatmış olduğu Anadolu faaliyyətlərində Erzurum və Sivas kongresi çox önəmli kilitrol oynamaktadır. Bunları dikkatə almaq lazım. Nəsil ki, burada oraya doğru bir hamlə gider və oradaki hamlə tamamlanır, və geriyə dönmə noktasında oradaki hamlə ilə Anadolu harekətinin rahatlamasını da sağlamışdır. Anadolu da kurtuluş savaşının doğu cəpəsində rahatlama sağlanır və ikinci dərbəyədə Kazım Qarabəkir komutasında yine Türkiye Büyük Millet Məlisindəki orda uğrur və o doğu cəpəsi rahatladıktan sonra hatiyyət hamlə yoxdənlir və kurtuluş savaşı bəkərlə tamamlandıktan sonra cahuriyyət ilan edilir. Çok güzel, çok güzel. Çok təşkiləyirəm Hikmət Bey, izləyicilərimizə təşkiləyirəm. Təsir ki, bizim zamanımız burada bitir vüsaləxanın deyirməni düşündürən göğsədində nə zaman geri dönecək? Öncə xan kəndiyə dönək vüsaləxanın. Öncə xan kəndiyə dönək, xan kəndinə Azərbaycan bayrağını sancaq sonra göğçə, zəngəzur, tarixət orfalarımıza dönüş düşüncəsi yaranacaq. Şu arçılığından çıxmalı bir şüqvəsi çiir. Hikmət Beydə, Gələndər Beydə bizim kanalda tərfi yoxdur. Tərfi yalnız 44 günün sabaşla şəhədlərmüzə təali başqa mandana da olun. Yəmə ondan sonra, hər kəs etdiyişə görə maşa alırsa bunu nə tərif etməliyik ki, biz? Etdiyişə görə, güsurlar varsa, onsuz Azərbaycan yedi televizyalarında tərfi illə. Bizdə isə, təngid edirik ki, təngid edirik ki, bizdə isə, təngid edirik ki, inkiyap olsun. Təngid inkiyapın belə diyək, əsas şəhərlərindən biridir. Daha bir canlı yayımızı burada. Sona şəhətləri, bugün 29 Ekim, 29 Oktyabır, qaradaş, ölkədə, Türkiye'də cumhuriyyət bayramdır. Qutlu olsun, mübarek olsun. Bütün cumhuriyyət səyvərləri, bax bu gün münasibətlə təbdik ediyərək Hikmət Bey və Gələndər Bəylərəm. Təşəkür edərək izləyicilərimize alantımızı burada sona şəhətləriq. Sağ olun, sağ olunla qalın. Kandrı vətəlimizi, kandrı millətimizi qoruz. Bayramınız mübarek.