 1898-in zilin 13 yan varında Paris'in Or Orqazeti'nin birinci səifəsində meşhur Fransız yazısı Emile Zollanın mən iddiham edirəm mətni çabu olunur və dərhalda parklayan bomba effektiyaradır. Həzətin bütün trajı bin izəsatın içində satılıq kurtarır, Parislilər hər yeri də yazsını fikirlərini bölüşərik mübahis edirlər. Bu hadisə ziyalı kəlməsinin iştimaya həyata təsirinin və sözün dəyərinin ilustrasiyası olabiləcək unikal bir tarixiyi numuniyə çevirilir. 1958 yaşlı yazısı bu yazı ilə Fransız prezenti Felix Foran müracət edirdi. Zolyaya qədərdə Zolyadan sonra da prezentlərə çoxları açıq məşhur yazı. Ancaq üstünlə 115 il kezməsinə baxmayarak öz tarixi sənədrolunu saxlayabiləcək bu zürmətinləri barmağla səlməq olur. Gücli effektin səbəbi, Meqalənin məs Emile Zolya tərəfindən yazılmağında deyildi. Zolya məhnin emocionalıqında və radikalıqında deyildi. Düzdür, Zolya Meqaləya bütün yazısı bazarını və səlist dilini qoymuşdur. Ancaq bunlar hansısa Meqalənin saxillikdə şımşək kimi çaxmasına yetərli olmazdı. Siz ondaydı ki, Zolya cəmiyyətin qabarına basmışdı. Fransanı dördildir naraqət edən dostları bir-birilə savaşdıran, ailələri bölən, doğallərin saini dəfələl artıran bir mövzunu şərhəkmişdi. Həmin mövzu, Drevesunşili, öz əhraslı məhnini yazısı bu cümlələrlə bitirirdi. Əgikət, budur yalnız mənin bolu cəzab seçən və xoşbəxt olma qubu qazanan insanlıq üçün əhras asladıqım. Müradətimin hiddət dolu sirləri qəlibimin fəryadıdır. Qoyməni anlılar məhkəməsinə çəşməyət əsaret etsinlər, və təhqiqat keni şasılmış qaplar arxasında parılsın. Bu cümlələr qəribət əsadiflərin yumağın ətsəsində Fransa istimaya həyatının bir nömrəli mövusuna çevrilmiş bir məhkəməyi şuna ışıq salmaqla bərabər, həm də xüsusi bir hadisə kimi görünə bilən, təfaratların nezə gəlib əsəb nöptəsən çevrildiyi nəksətdirirdi. Tariqdə heç də bilincir əfə deyildik ki, üzdə olmayan, tanınmayan, sakin bir fərdən facəsi qilaballaşıb, ebsenin trakəsi. O ilərin Fransasında Drevesun işi şəxsi faci olmaktan çıxıb bir nömrəli mövzuya dönə bilməsi ilə əslində zəmiyyətin alqa tündə və də ahırında çoxdan toplanmış problemlərin sublimasiası idi. Sanki Yahudi əsildə zabit Alfred Dreves olmasaydı da onu uydurmaq yərəkəl ocaqdı. 1894-un zildə Fransa başqa rərcahanın 35 yaşlı kapitanı Alfred Dreves, Almanya yətsa susluqda iddihamı onaraq həpsedilir və Givanaya, ən ağır Qatorga sayılan şeytan adasına ömürlük sürcün olur. Franklin Sheffnerin pervana filmində də hadisələr həmin Qatorga'dan bəhs edir. Ortada heç bir ciddi dəli subut yoxdu. Anzəq bu Yahudi əsildi, ən zəsa doğulmuş, varlı ailədən çıxmış Dreves'un yalancı subutlarla mühaikiməsinə mani olmur. Onun kurbanlı quzu kimi səsilməsində təksə yoxadaşı faqla rol oynamırdı. Ortada sırf paxılı kisi də vardı. Dreves adama yoğuşmaz, işində səliyyəli, məsuliyyətli idi. Bir nisi xarici dil bilirdi və zəncindi. Dreves'un işi dərhal Fransa da cözdənilməz rezansiyaradır. Ölkə iki yərə Dreves arlara və antedreves arlara bölülür. Birinci lərin səylərin ətçəsində Dreves'un cünahsızlığının dəvirləri çox aldıqca, ikincilə dər adikallaşırlar. Bir sonra işə təkiharan baxılır və höcüm güvəsində saxlanılır. Proses Fransa tarixinin ən uzun sabun operası formasını almağa başlayır. İstəz Dreves arların, istərsə də antedreves arların cəlqəsində bir çox məşhur adamlar vardı. Ölkə ziyalları kesilməz badik qadalarla iki zəbəya ayrılmışdı. Məsələn, Jülverin Dreves'ün edam höcümü tələbədirdi. Pol Valeri, Leon Dədə, August Renoir, Edgar Dega da ona yaxın mövqediydi. Hətta Paris Camuna'sın əfsanevi personaj olan, yeni qaldanmaya sürcün olan və oradan qaçan Anni Rocheforta antedreves arların cəlqəsindeydi. Zoya'nın uşaqlı və gənzik dostu olan məşhur post-impersonist Pol sezanda Dreves aləhtarıydı. Dreves'un tərəftə ağalarının cəlqəsi səyrək deyildi. Emil, Zoya, Georges Clemenceau, Romero olan Jean Georges, Claude Monet, Anarchist Rassan, Camille Pissarro, Dreves arların yanında yer almışdı. Anatol Franç, Dreves'un lehinə çıxışıdən yəcana akademikdi. Ölkəni vətəndaş müharibəsi həttinə çatdırmış Dreves'un işi, ağayələrin isindində də kesirdi. Məsələn, Sara Bernard Dreves ar idi. Onun oğlu Morris isə məhkinəz alımda, Dreves'u ölüm, Zoya'ya ölüm, şuarlarını qışqırırdı. Bu məsələyə münasibətləri fəyqli olan dostlar və qarlaşlar bir-biri ilə əvqanı kəsirdi. Və hər iki tərəftə radikal müvqi sərcilə erdi. Məsələn, mən İbtiham edirəm mətnində Zoya yazırdı. Bundan sonra Fransa'nın sifətində Biyabırçisi sildənin iziyanızaq. Və zamanın çıtabına bu iğrenc iştimaizin ayətin Məs, sizin idarət siliniz dövründə başvirdiyi yazılacaq. Bununla da Dreves'un cəzalandırılmasının tarixi rolunu qabardırdı. Məgalənin yazılmasına təkən olan faqlardan biri də, Məs həmin günlərdə əsas təhlibatçılardan biri olan Mayor Estərxazilin bərad almasıydı. Anca qəri bəliç odur ki, Zoya məktubunu yazanda Drevefuz artıq dördüldü məhcundu. Zoya münaqişəyə artıq bütün Fransanın bu proseslə yoluqmasından və kimin kimi olduğu çoxdan hər kəsə bəlli olandan sonra qoşuldu. Gezikmiş attım deyildi mi? Olsun ki, Zoya attımında gezikmişdi. Ancaq istimairaya təhəsil etmək cəhətdən onun məktubu gezikməmişdi. Olabisin ömrünün son elərin də sosializmə doğru təkamür etmiş yatsı, bu məktubu ilə həm də ilmi yetti il əvvəl Paris Camuna-sı zamanında tutduq mövqeyinə görə çünahını yumaqa çalışırdı. Aqa Paris Camuna-sına münasibət də vaxtilə Fransa ziyallarını ikiə bölmüşdü. Bir tərəftə qalibdəri mərhəmətə çağıran Viktor Hugo vardı. Diyər tərəftə isə Üsyansları, Quduzid sahib onları amansız çasına qırmağa çağıran çoxlu. Həmin çoxluğa ibalibdən Gustav Flaubert, Oğul Duma, Ernestrinan, hətta Rorx Santa aətdi. Teofil Quatih kambunarları həyvan xanadan qasmış, həyvanlar adlandırır. Kankur qardaşları İnglabı, Epilektik, Dəllik tutmaları sayırdı. Kambunarları isə Gustav Kürbə, Luizem Işəl, Dəleklüvüz, Füdrans agar müdafi edirdi. Həmin vaxt emini Zoya haradısı ortadaydı. Kambunanı lənətliyirdi. Repriyesiyalar isə Sertsivəyə salmağa səsləyirdi. 1898-in zildə isə onun Parisi-Kamunasına münasifəti tamamilə yumuşalmışdı. Zoya'nın məqaləsi təkcə Fransa da yox, bütün Avropa da azərtaşda olur. Anton Tsexov həmin günlərdə yazır. Tam aydınlıqı ilə söyləyə bilərəm. Zoya'nın tərəfində bütün Avropa ziyallarıdır. Onun ələhini isə Eybəzər və Şüphəli saylan hər kəsdir. Əlbət də Sərtöçümdür. Çünki Zoya'nın əlihdarları zəlqəsində də sadaladığımız kimi, Fransa tarixinin bir çox parlak siması vardı. Məqalənin səpolunmasından sonra Zoya təngid və təgib hədəfini sevirlir. Barəsində zinayət işarsılır. Və yalsını həps edip türməyə salmaq östərşi verilir. Belə olan da o, ecahnəcə xışı yolunu mühazirətdə görür və gizli şəkildi ölkəni tərk edərəc inciltərə yollanır. Barəsə bir də 1899-cu ilin iyununda dönür. Həmin vaxt əsas şahidlərdən Palkovinik Anri intihar etmiş, major əsterxazi isə ölkədən qasmışdır. Bu birlərzində digər hadisələr də baş vermişdir. Zoya'nın məhdub-i və anladığı President Felix IV mənşuqəsinin uzağında gelisək sarayında ölmüşdür. Yeni President Emül Lübə isə Dreifusun işinə yenidən baxma göstərşini vermişdir. Yeni məhcəmə Dreifusun ömürlük katolgasını 10 illik həpslə vəzliyir. Soru isə President Lübəyə onu əbbədir. Beləliklə 6 illik həpsdən sonra 1900-un zildə Dreifus azallıqa çıqır. Emül Zoli isə 1902-un zildə 62 yaşında Parisdək evində dəmqazından zəhərlənirək və fəfat edir. Bazanın asaslığı Böyük Yağcısının ömrünə son nökləni qoyur. 1903-un zildə onun məzarı başında Dreifus'a gül də atırlar. Ancaq yara həyat üçün tərkəsiz olur. Zoya'nın mən ittiham edirəm mətni, intelektual iltanın hakiməklərə təhsil etmək yüzünün numunəsi olur. 1940-un zildə Nasislər Fransanı işhal edən də Hanlı Arind yazır. Fransanın çöçüşünə ölkədə demokratiyə və azallıqı, bərabərlik və ədaləti müdafi etməyin mümcünlüğünə inanan Dreifus arların qalmaması gətirpsi artıq. Dreifus'un işinin bir tarixə fitməti də var. O mədəniyyəti intelektual terminilə zəngiləşdirdir. Nəzə, Zoya'nın mən ittiham edirəm yasını cəhab olaraq, 1898-inci ilin bir firavında Barres intelektualların e-tirazı məqaləsini dəvcətdirdir. Vələliklə, öz də bilmədən də istəmədən Dreifus intelektuallar sinifinin yaranmasını təkən oldu. Barresin ilk dəfə işlətdiyə intelektuallar termini təbii ki, mənfi çalardaşırdı. Yəni, baxın bir, həyattın uzak düşmüş, özündən razı ədiblər və profesorlar, milli maraqları taptayır və özlərini az qala həqiqətin etolumu sayırlar. Və nə qəribə ki, Barresin alçaltmaq istədiyi şəxslər intelektual kellməsi ilə həvəslər ağızlaştılar. Nizəki, 1860-inci illərdə Rusxaxları onları çisitmək və əlasalmaq üçün istifadəya buraqlan nihilist kellməsini müsbətmə ana verərək, bu adı əxrədəşməqə başlamışlar. O vaxtdan, əsərlər kesip, dünyada intelektualları dəyişib, ilçin anlamında götürəndə əqli əməklə məşhulu olan və karaparativ maraqlara görəyox, şəxsi əqidəsinə görə siyasi mübarizədə konkret mövqə səcdəyən şəxslərə intlektual deyirlər. Yəni, bu anlamda Barres özü də intlektual idi. Hanlı arentisə, iki qət haklıdır. Möasird direfusların ışı səhsiz səmirsüz ötüşür.