 Hüsəlmün şərqinin ilk sufilərindən biri o zaman azən asqətik tələm olan sufizmi eşk fəsəfəsi mərtəbəsində qaldırmış Rəbiyyə ədaviyyədən soruşurlar. Yə Rəbiyyə, sən Allahı sevirsənmi? Zahvur verir ki, əlbət də sevirəm. Soruşurlar, şeytana nifrət eləyirsənmi? Deyir, Allahın səvqisi qəlbimi eləqap sahibçi orada nifrətdə yer qalmayıb. Hüsəlm zavid yenitməlik, elkən kənzik dünəmdəmdə mənim pərəstiş əbəktim idi. Buna onun yalnız yaracılığı yox, belkə elə yazdığıqları qədərdə şəxsi yeti səbəb olmuşdu. Mənim zavidə münasbətim, Rəbiyyənin tanrı əşkınə çox bənzəyrdi. Bu əşkin gözlüyünlən baxanda onu çıxullayanlar, onun üznə duranlar, ona zəhərli oxatanlar, zavid adlı qocapaladın kölyəsində qurumuş çolços kimi, tapdanmış ot kimi, sürünmüş xəzəl kimi gözə görünmürdülər, nifrətə belə layıq deyildilər. Bəzən, Allah səvdiyini iblisin əliyle qoruyor. Sinvalik dillə ifade eləməyət çalışdıqın bu həqiqət əslində dərin fəyesəfi qaynağı, mürətcə psixoloji bəndəri kezidləri olan ilahi mexanizmdir. Rəusiyyədə qulqakovun, platonovun, hastirnaqın, şoloxovun, azərbaycanda Yüzeyil bəyin nə qədəl əzab çəşmiş olsalarda nəhenc amansız ət maşınından yayınması bu mexanizmin həsabına baş tutmuştu. Dəylənə görə, Hüseyin zavidə də istimtəq dövründə işcəncə verilmək. Öz əsərində tanırı büdürəti ilə idare elədiyi iblis onu əl qaldırmadan utanım. İndirin özündə də zavidin şəxsiyyətini zinlərin, şəyatilərin, ifritələrin, onun dəbanlı çeyniyən şeytan nöcərlərin arasında təsəvvür eləməyə. Şəhid şahirin mühtəşən partirətinin fonunu çorlamaya qıymuram. Nifrətə belə layıq deyirlər. Mən Hüseyin zavidə azərbaycanda ucuz, bayağı bağışevik ədəbiyyatı kanunlarına əsl uymayan ən belkədə yecane antisovet sənəcərçimi tanımışam. Hərçəndo sözün müstəgim mənasında antisovet əsərlər yazmayıb. Kalan ədiblərimizin hamsı bağışeviklərə azdan çoxdan güzəşdə gedib, bir tək ondan başqa. Zavid geniş diyapazonlu sənəc çardır, bunu bəlzən şəxspirə bənzədirlər. Ancaq bu, o qədərdə dəqiq bənzətmə deyil. Məsələn, topal teymur, səyavuş kimi əsərləri belçidə şəxspirin ədəbi fəlsəfi dünya görüşü konteksində nəzərdən kəsirməy olar. Kəsəkdən, birinci piyesin sonunda iki Türk səncaverini, iki hüçmü darı üz üzə gətirən dramatur, yeçunda hadisələri bir üç bir ustalığla ümum Türk konteksindən çıxarıb, ümum bəşəli konteksəs alır. Əsərə hamlət, maqbet, qral lir müəllifinin qələmlə laik, inzəm ola nəsəttin yumurulə süslənmiş, monologla xitam verir. Həs maraq etməxə qanım, sən çor bir abdal, mən dəli bir topal. Əgər dünyanın zərrə qədər də yer olsaydı, yıxın-yıxın insanlara, uzu buzağı yox, məməkətlərə sənim kimi bir çor, mənim kimi bir topal müsəllət olmazdı. Fəqət, Şəyqsənan, İblis, Pəyqəmbər, xəyiam kimi piyeslər, şəkisi bir konsepsiyasının səhvəsini sığmaz. Şəyqsənan, klasik ürfən ədəbiyyatın səhnətəzəs ümü, İblis klasik Avrupa payaziyasının qanadlarında əsirlər boyu yol gəlmiş şeytanın lüzfir, mefistofil. Şərq libasında zühuru, Pəyqəmbər, İslam dini banesinin zəhvər yürüşünün teatral sanlaması, xəyiam, efikürcüsü rindane şərq payaziyasının üçəm mərkulu hasəsidir. Bunların hər biri milli teatr bütövlükdə ədəbiyyə tariximizdə bir ilkdir. Bu ilişlərə üsənzavid imzadı. Mənim onunla tanışlıqım, Şəyqsənan'dan başlanım. Ötənəsinin 60-ci illərində işıqzü görmüş qara üzlü, kırmızı aslarlı üç zilliyinin birinci zildi orta təhsil-i yarıladığım baxlarda uzun müddət əlimlən düşmədi. Dilicətin qavrandığından mənzum parçaları dönədən oxuyur, təsdəz ərab farh sözləri lüqətinə baxırdım. Dəha sonra ikinci zildə İblis faciyasını çəşdim. Zavid-i Yüzilliyyələfəsində əsərlərinin yeni dört zillik neşri işıqzü gördü. Həmin neşirdə əvvəki kitablara salınmamış dramlar, məsələm, peyqəmbər də yer aldı. Bu əsəri biz həm Quranın təfsiri, İslamın şərhii, həm də Məhəmmət peyqəmbərin tərzümeyi halıçimi gözümzə təbildir. Zavid-i Yüzilliyyələyindən iki il sonra 1984-ci ildə rejissor mehtim Mənmətov dövlət akademik dram teatrinin səhnəsində İblis mənzum faciyasına quruluş verdi. Həmin tamaşanın premiyyerasını iştirak eləmək mənədə gismət oldu. O cürultunu, o izdəhamı, o algışlar inlənbələ minil yaşasam da unutmaram. 16 yaşın vardı, teatra təsiz gedirdim. Dicəl Azdramanın tamaşa saloğunu elə doğulu, elə zorşkulu görməmişdim. Hamlet Qanıza'da İblisin sonumuzu monologunun son beytinə çatıb, İblis nədir? Suamlı zala ünvanlayanda, tamaşacılar bir ağızdan çağa verdilər. Cümlə həyanətlərə baiz, ardınca Qanıza'da bir də soruştu. Yə hər kəsə hain olan insan nədir? Yəni bütün salon bir nəfər kimi, İblis, dedi. Teatrın divarıları o cürultudan nəz oldu çatlamadığı bilmirəm. Soralar anladım ki, bunlar hamısı milli oyanışın müjdesiymiş. Ölümünlən on illər kəsmiştisə də Zavid Mənəviya səhkədəsi kimi yenə xalqının önündə idi. Öz ideyaları, ideyalarıyla millətə belətsli kələyirdi. Hüseyn Zavid, Turan sevdalısı olsa da, bu onun başqa millətlərin mədəniyyətini, ədəbiyyatına sayıcı göstərməsi nə. Sağdaş təbirlərlə dəsək, vulti-kultural, talerant platforma da durmasına əslə əncəl tövələtməyib. Şəyxsananda, cürci qızını əşk ilahəsi mərtəbəsində qaldırır. Kıniyaz dramının isə mevzusu, mütövülükdə cürci həyatından götürülüb. Son vaxlar, zənub sərhədlərimizdə, zərəyən eləyən cərcirlik konteksində dəsək yerinə düşər. Turansı Zavid üç İran şairinin həyatını düşüncələrini səhnəyə gətirmək üçün xəyam piyesini yazıb. Üstəlik, Turan'ı düşməm münausibətini gizlətməyən Firdovsinin şəhnamı Epobeyasında yer almış dastanlardan bir nimmativlər əsasında Səyavuş əsərini qalama olub. Görəsən, Turan'ın üç mədəniyyətinin varılığını belə münausibət göstərən hansısa-millətsi farz şairi də tapılar mı? Səyavuş fazəsində bir nəcə raqusdan baxma olar. İstimai tariqı asbəktən yanaşsaq, bu gün Güzeli-Güneli-Bütöv-Azerbaycan xalbi də iki dünyasına bölünmüş Səyavuşun talihini yaşayır. Bir yarısı Turan'da, o bir yarısı İran'da. Turan bizim özəlimiz. İran, Konşeyevdir. 30 il bundan qabaq vəziyyət indikindən qat-qat azımalıydı. Hər kolumuz bir İmperiyanın zəndirinə vurulmuşdu. Elimiz zindan idi. İmperiyalardan birini zəndiri çürüdü. Bir kolumuz qandaldan kurtuldu. Hərçən, o zəndirinizi biləyimizdə hələ də qalım. İndi ikinci kolumuzunda qandal qırılmalıdır ki, qollarımızı bir çüt qanat kimi çalıb, doğmayevimizdə uçabiləc. Yurdumuzdə əbədi sağçın olub, qohumlara, konşulara guzağımız açabiləc. İran Şahı Keykavuz qoynunda sığmacaq tapdığı gözəl turan dağlarını Səyavuş'tan ötrü zəhəndəmə çevirdi. Min bir məkirlə hile ilə onu turan xaqanı əfrasiyabın gözündən salıb üsübətinə baiz oldu. Sonunda iki qara düşmən bir məsumu qanana bələmək üçün biriləşti. Zaunların biriləşməyi həmişə yaxşıların dil takmasından qat-qat asanbaşa gəlir. Nə qədər ki, Keykavuz fitnə qazanı qaynadır, kim püskürür, nə qədər ki, əfrasiyab tövrəmələri babalarının adını özgələrin dilində səsləndirirlər, tarixini özgələrin kitabından oxuyurlar. Bizi Səyavuşun taliyindən sığırtalanmış səlmaq olmaz. Ulucavidin, huza olduzların ışıqı kimi bu günümü zə bu saatimize gəlip satan. Əsas mesajı zəndimcə, vaxt budur.