 Goedenavond, dames en heren. Wat fijn dat u hier allemaal bij elkaar bent gekomen en wat goed dat de Universiteit van Tilburg en het Brabant Dagblad dit initiatief hebben genomen. Het gaat vanavond hier bij u over pensioenen. En ja, dat is misschien niet onmiddellijk iets waar u iedere dag over nadenkt, maar wij willen zo graag, met z'n allen, dat iedereen in Nederland zo nu en dan even nadenkt over zijn eigen ouderdagsvoorziening. Want het gaat er natuurlijk om dat als je gewoon je pensioengerecht op de leeftijd hebt bereikt, dat je dan op een plezierige manier kan verder leven. En daarom zijn we de nationale pensioendialogestart. En ook hier in Brabant is dat natuurlijk een belangrijk iets. Want je ziet dat in de 21e eeuw de situatie toch wel een beetje anders is als in de 20e. En daarom zou er wel een aantal dingen moeten willen veranderen. Als je kijkt op de arbeidsmarkt, dan blijkt dat mensen niet meer zoals vroeger hun hele leven lang bij dezelfde baas blijven werken. Mensen gaan veel vaker van baan naar baan, van sector naar sector, of zijn zzp'er. En ja, dat heeft natuurlijk wel gevolgen voor de opbouw van je pensioen. En hetzelfde geldt voor het feit dat mensen ouder worden dan 50 jaar geleden. Dat is een groot goed, maar dat betekent dat mensen ook langer van hun pensioenen genieten en dat er dus eigenlijk wat meer geld in kast zou moeten zitten. Kortom, dat zijn van die zaken die we echt onder de ogen moeten zien. En als het nu gaat om pensioenen, dan denk je natuurlijk ook na over hoe we dat dan met z'n allen doen. We doen dat op basis van solidariteit, vinden we dan verplichtstelling belangrijk, vinden we keuzes maken in pensioenen belangrijk. Kortom, ja, dat zijn van die zaken die je gewoon met z'n allen zou moeten willen wisselen. Ik vind het ontzettend plezierig dat u dat vanavond ook wilt gaan doen. En ik ben ontzettend benieuwd ook naar het resultaat van vanavond. En ik weet zeker dat via Drabends dagblad, of via mensen die hier natuurlijk het verslag maken, dat bij mij terechtkomt. En ik zou u heel graag willen oproepen om aan die nationale pensioendialoog ook verder bij te dragen. We hebben een internet-site www.denationalepensioendialoog.nl Dus daar kunt u uw bijdrage aan leveren. En we hebben ook nog twee avond-sessies waar u acte de prezaal kunt geven. Dus daar bent u van de harte welkom. Nou ja, dames en heren, ik zou u voor vanavond heel veel succes willen wensen. Want zoals ik al zei, ik ben erg benieuwd naar wat u allemaal wisselt. En ja, ik zou u ook voor vanavond heel veel plezier willen wensen. Want de oude dagvoorziening is een groot goed voor ons allemaal, voor oud en jong. En dus ook voor alle mensen in Brabant. Dank u wel en tot ziens. Kijk eens even, dank u wel m'n vrouw Kleinsma. En laten wij snel doorgaan met de eerste spreker. En dat is niemand minder dan Bastiaan Staring. Geeft u Bastiaan een hartelijk applaus? Kom maar even bij. En ik ben maar zo vrij, Bastiaan, om je te tutoyeren en je Bastiaan te noemen. Graag Richard. Dat iedereen dat in de zaal ook vanavond mag doen. Want ik zei het al een beetje. Het is uw avond. Dus vanavond proberen we zo veel maar ook van jou te leren. Is dat ook een beetje jouw doel te zeggen van, vraag maar alles wat u wilt weten. Ja, wij zijn hier vanavond voor u. We vinden het een eer dat u hier bent. We zijn hier niet voor onszelf omdat we onszelf zo graag horen spreken. Dat is misschien wel zo, maar vanavond telt dat niet. We zijn er voor u. Het is uw avond, geniet ervan. En u mag alles vragen wat u wil. Ook tijdens jouw slide zie je mijn 06. Dus kunnen mensen ook gelijk een vraag neerleggen. En misschien ook goed om te weten. Dat geldt voor jou, maar ook voor de andere. Jullie zijn weer geen politici. Dus niet noodzakelijk altijd verantwoordelijk voor de dingen die jullie gaan uitleggen. Mag ik dat zo netjes zeggen? Sterker nog. We zijn er helemaal niet voor verantwoordelijk. Wij zijn vanavond slechts de boodschappen. Soms van goed nieuws, soms van leuk nieuws. Soms zijn we ermee eens wat er gebeurt in de politiek en de wetgevingen. Soms ook niet. Maar wij vertellen vandaag het eerlijke verhaal wat ons betreft. Ja, don't shoot the messenger, zou ik bijna zeggen. Maar we zullen het zien. Ik heb een bulletproof vest ergens liggen. Als het nodig is, trek ik hem straks aan. Maar ik ga gewapend... En al wat te introductie. Waar gaat jouw verhaal zodaarlijk over? Ja, mijn verhaal gaat over... Mijn stelling is eigenlijk, de pensioenversobbing is helemaal niet zo erg. Want, nou ja, de krant staat vol. Het nieuws is iedere dag dat het pensioen alleen maar slechter wordt minder. Niet geïndexeerd. Alleen maar mineurstemming. Maar mijn boodschap is eigenlijk van, ah, het wordt inderdaad allemaal wel wat minder. Maar hoe erg is dat nou eigenlijk? Dan mag je volgens mij gaan uitleggen. Het woord is aan, ja. Dank u wel. Een opruiende titel. Kijk, maar dat doen we ook soms bewust... Om, nou ja, een beetje... Prikkelend te zijn, emotie en gevoel op te wekken bij u. Dus de titel en ook de conclusie straks... Is misschien best wat opruiend, maar dat geeft niet. Ik zou zeggen, ga achterover zitten. Geniet ervan. Luister vooral rustig. En straks is alle gelegenheid wat vragen stellen. En als u inderdaad vindt dat mijn teksten opruiend zijn... Dan hoor ik dat straks vast van u. Kijk. Mogen we ervan uitgaan dat de website, dat de slides... Dat we die ergens kunnen nalezen op de site van Brabans Dagblad? Wat mij betreft wel, ik ben niet van het Brabans Dagblad... Maar wat mij betreft is dat zeker het geval. Kijk, alles wat ik vertel, komt ook via YouTube... Of op een of andere manier bij u terecht. Dus dan is het goed dat de slides er ook bij komen. Het is geen probleem, geen probleem. Ik ga met u praten over eigenlijk drie dingen. De eerste is, het passionstelsel wordt versooberd. Maar waarom doen wij dat eigenlijk? Dus ik ga u inzicht proberen te geven in de aanleiding... De reden van alles wat er nu op u afkomt. Daarmee hoop ik tegelijkertijd een beetje begrip te creëren bij u... Voor al die versooberingen. Wat betekent dat ten tweede? Nou, al die versooberingen. Wat betekent dat voor mijn AOW? Wat betekent dat voor mijn ouderdonsmission? Wat betekent dat voor het moment waarop ik kan stoppen met werken... Of dacht te kunnen stoppen met werken? Nou ja, ik probeer dat ook zo concreet mogelijk te maken... Door middel van wat voorbeelden of stijlfiguren... Op te kijken wat betekent dat nou uiteindelijk voor uw pensioeninkomen. Dames en heren, laten we beginnen met de aanleiding van alles wat er op ons afkomt. Wij noemen dat in de pensioenwereld dan de drie pensioenplagen. Dat zijn eigenlijk de drie belangrijkste redenen... Waarom wij drastisch moeten gaan ingrijpen in het pensioenstelsel... Zo het er nu is. De eerste twee belangrijke aanleidingen, waarom alles in de wetgeving... En ik ga straks uitleggen wat dat allemaal is, al die wijzigingen... Maar de belangrijkste aanleidingen voor al die wijzigingen... Is in eerste instantie het feit dat de rente structureel aan het dalen is. En de tweede is het feit dat de financiële markten... Laten we zeggen de aandelenkoersen, zo volatiel zijn... Dat dat betekent dat er meer zekerheden moeten worden ingebouwd in ons stelsel. Ik ga beginnen met deze twee dingen. De eerste, de dalende rente. Als u achter mij kijkt op de plaat, dan ziet u in de donkerbruine lijn... Of de zwarte lijn, zo wil je. De rente op staatsobligaties weergegeven van 1984 tot 2014. En als u dan links bovenin kijkt, dan ziet u dat in 1984... En sommige van u zullen zich dat wel licht herinneren... Want dat was ook de periode eind jaren tachtig... Dat de hypotheekrente, als ik het goed begrijp, erg hoog was. Ik moet u eerlijk zeggen, ik ben van 1980. Dus ja, ik dacht niet aan hypotheken in de jaren tachtig... Hooguit misschien aan de moedermelk. Maar die rente was acht, negen procent, is even gezakt naar zes... Dat is eigenlijk een enorme dalende trend van de rente. Op de linker vertikale als ziet u het rentepercentage. Die rente is sterk gedaald van acht procent, negen, tien procent... Naar ongeveer twee procent op dit moment. Ik kan zeggen, ja, waarom is dat nou zo erg dat die rente zo laag is? Nou, dat is erg omdat dat invloed heeft op twee belangrijke elementen in uw pensioenregeling. Dat is ene zijds de hoogte van de premie. Dus wat wij moeten betalen voor pensioenbouw. En anderzijds heeft het invloed op de dekkingsgraad. Nou, en nou weet ik, kan ik me voorstellen... Dat voor mensen die niet dagelijks met pensioenen bezig zijn, dat ingewikkelde begrippen zijn. Dekkingsgraad, rekenrente, hoe werkt dat nou? Ik zal u met een klein voorbeeld snel proberen uit te leggen... Wat het effect van rente is op een dekkingsgraad en op een premie. Stelt u voor dat u heeft voorgenomen om over tien jaar duizend euro op uw bankrekening te hebben? En u vraagt zich af, wat moet ik nu storten om over tien jaar duizend euro te hebben? U kunt zich dan voorstellen dat u nu niet duizend euro hoeft te storten... ...want dat bedrag dat u inlegt, dat trekt u nog tien jaar lang rente over. U kunt zich ook voorstellen dat als u een lage rente ontvangt op uw spaarekening... ...dat u nu veel meer moet storten om over tien jaar duizend euro te krijgen dan als de rente heel hoog is. Want als de rente hoog is, hoeft u nu veel minder te storten om straks toch die duizend euro te krijgen. Even een reken voorbeeld, stel u wil over tien jaar duizend euro hebben... ...en u verwacht dat de rente die u op uw spaarekening krijgt vijf procent is... ...dan moet u nu ongeveer 650 euro op uw bankrekening storten... ...en dat wordt dat automatisch duizend euro over tien jaar... ...maar als u maar twee procent rente denkt te vangen over de komende tien jaar... ...dan moet u nu ruim 800 euro storten om over tien jaar duizend euro te hebben. Dus met andere woorden, hoe lager de rente, hoe meer geld een pensioenfonds nu al in kas moet hebben... ...om in de toekomst een uitkering te doen. En dat is exact het effect van rente op een dekkingsgraad. Want een dekkingsgraad zegt eigenlijk hoeveel geld heb ik nu nodig... ...om straks aan mijn uitkering verplicht niet te kunnen doen. Is de rente nu laag, dan heb ik nu in een keer heel veel meer geld nodig... ...is de rente hoog, dan heb ik veel minder geld nodig nu. Dus u kunt zich hopelijk voorstellen nu dat als u een lage rente heeft... ...als er een lage rente is, dan heeft uw pensioenfonds eigenlijk veel meer geld nodig... ...om aan de verplicht niet te kunnen voldoen. En dat geld is er niet van de een op de andere dag. En dat betekent dus dat de dekkingsgraad daalt. Met andere woorden, als de pot geld niet verandert, maar de rente wordt wel lager... ...dan daalt de dekkingsgraad omdat we niet meer straks kunnen uitkeren wat we nodig hebben. Dat is kort gezegd het effect van rente op dekkingsgraad. Maar de rente heeft ook effect op de hoogte van uw pensioenpremie. En dat gaat eigenlijk op precies dezelfde manier. Want ook daar weer wordt bepaald, oké, wat moet ik nu aan premie storten... ...om straks een bepaald pensioen te kunnen krijgen? Is de rente laag, dan stijgt de premie, is de rente hoog, dan daalt de premie. Dus deze zwarte lijn is meteen het antwoord op al uw vragen rondom... ...waarom is de dekkingsgraad zo laag en waarom is de premie zo hoog? Dat komt omdat de rente zo laag is. Dat is de eerste aanleiding. De tweede aanleiding voor, laten we zeggen, de tumult in de pensioensector... ...is de volatiele beleggingsmarkt. Nou, dat is niet zozeer dat het slecht gaat met de beleggingen. Want dat is de rode lijn, die springen nogal op en neer. Op de rechterverticale als is de AX-index afgezet tussen 84 en 2014... ...en natuurlijk netjes gecorrigeerd in 2000 voor de invoering van de euro. Maar daar ziet u dat dat nogal pingpongt. En als er iets is waar pensioenfonds en hekel hebben, dan is het onzekerheid. De ene dag denk je dat je alles voor elkaar hebt. En potverdorie een jaar later blijkt het er toch weer heel anders voor te staan. Dat vinden pensioenfonds vervelend. Dus die zoeken naar manieren om die beweegelijkheid in de financiële markt af te dekken. Nou, en dan kun je ze voorstellen, als ik die beweegelijkheid afdek... ...dan is het soms zo dat ik de pieken niet meer krijg, dus de hoge rendementen... ...maar dat staat tegenover dat ik de lage rendementen ook niet meer krijg. Twee pensioenplaag, maar ik zei u, we hebben er drie. De derde pensioenplaag, dat is de stijgende levensverwachting. En eigenlijk vind ik het vervelend om dat een plaag te noemen. Want het gaat eigenlijk over het feit dat we allemaal ouder worden. En dat is geen plaag, dat is een groot goed. Het is briljant dat we er, met name de Westerse samenleving... ...maar dit zijn de plaatjes van Nederland, voor hebben gezorgd... ...dat wij de levensverwachting bijgeboorte van iemand in 1950, man geboren in 1950... ...van 70 jaar kunnen optrekken naar inmiddels bij na 80 jaar. Dus er is 10 jaar bijgekomen in 60 jaar tijd. En de verwachting volgens de actuariële geleerde is dat die levensverwachting... ...bij geboorte van een man bijna richting de 9e graad in 2060. Dus laten we zeggen, in 100 jaar tijd komt er 20 jaar levensverwachting bij. Dat is enorm en dat is geweldig. Dat is geweldig nieuws. Maar dames en heren, het is funest voor het pensioenstelsel. En hoe komt dat nou? Dat komt omdat als wij gespaard hebben voor 10 jaar uitkeren... ...en we moeten er onderweg, zijn we er achter gekomen, dat we 20 jaar moeten uitkeren... ...dan zit dat toch maar de helft van het geld in de pot. En we hebben nou eenmaal beloofd dat een pensioen aan u wordt uitgekeerd... ...todat de dood u en uw pensioenschijt. Dus u krijgt dat pensioen levenslang. Ik zei al, het is een groot goed, het is briljant dat die levensverwachting zo is opgenomen... ...maar het is wel duur. Nou, dat is niet erg, maar er moet wel voor betaald worden, dat is de enige. En de vraag is natuurlijk, waar leg je de rekening neer? Ik heb zodat ik nog een ander plaatje over levensverwachting. Even kort, toenemende levensverwachting betekent automatisch ook... ...dat de bevolking vergrijst. En daarmee bedoelen we dat de verhouding tussen oud en jong... ...momenteel zo is dat er steeds meer ouderen komen en steeds minder jongeren. Dat rechterplaatje laat bijvoorbeeld het aantal deelnemers in pensioenfondsen zien... ...en als u dan uw blik richt op het rechtse grijze plaatje... ...dan ziet u dat er in 1997 bij alle pensioenfonds in Nederland... ...ongeveer 2 miljoen gepensioneerder waren, inmiddels is dat al 3 miljoen. Nou, voor de rekenaar zonder ons, als u dit optelt... ...dan komt u op meer dan 18, 19 miljoen. Zo veel mensen hebben we helemaal niet in Nederland. Laat staan zoveel pensioenen. Er zitten dubbelingen in, want iemand kan bijvoorbeeld uit 3 pensioenfonds... ...een uitkering krijgen en dan staat hij hier 3 keer op. Maar het beeld is wel duidelijk en alle cijfers bevestigen dat... ...die vergrijzing zet zich door. Nog even kort, de levensverwachting. Want ik zei u net, de levensverwachting bij geboorte is ruim 10 jaar toegenomen... ...maar eigenlijk interesseert die levensverwachting bij geboorte ons... ...in pensioenland helemaal niet zo erg. Wij zijn veel meer geïnteresseerd in de levensverwachting van iemand... ...op het moment dat hij met pensioen gaat. Want dat de kindersterf er bijvoorbeeld is afgenomen... ...ja, dat is natuurlijk briljant, maar dat interesseert ons bij de pensioenen niet... ...want de kind krijgt geen pensioen. Dat de levensverwachting van iemand tot 65 verbetert is... ...dat interesseert ons eigenlijk niet zo heel erg in de pensioenwereld. Wij kijken naar de levensverwachting van een 65-jarige... ...en daar ziet u een sterke, maar veel minder sterke trend dan zo juist. Ziet bijvoorbeeld dat in 1950 de levensverwachting van een 65-jarige man... ...ongeveer 78, 79 was. Inmiddels is die ongeveer 84 en de verwachting is dat dat... ...naar richting de 88 gaat in 2060. Nou, dat is nominaal qua aantal jaren veel minder, maar procentueel... ...kijk, er één keer, laten we zeggen, als je op 65 met pensioen gaat... ...en je leeft tot je 80ste gemiddeld, krijg je 15-jarige pensioen... ...maar als je tot je 90ste leeft, krijg je 25-jarige pensioen... ...en dat is toch bijna een verdubbeling, dus twee keer zo duur. Dus dat moeten we in ons achterhoofd houden... ...en wederom, hè, dit is niet slecht, de vraag is alleen... ...hoe gaan we het betalen? Goed, laten we dan nog eens even kijken wat die premiestijging... ...want die zei u zojuist, die rente, die volatiliteit... ...en ik zie daar een handmaak, ik doe tussendoor geen vraag... ...als u heeft, kunt u SMS-en, maar Risha, daar zit de manier... ...met een mooi blauwe over hem, die wil straks een vraag stellen. Het premiendiveau van een pensioenobouw is in acht jaar tijd... ...van 2005 tot 2013, met ongeveer 80 procent toegenomen. Dus voor dezelfde euro op pensioenobouw moeten we nu... ...80 procent meer geld inleggen dan acht jaar geleden... ...omdat we langer leven, omdat de rente zo laag is. Nou, voorwerkgeven is een probleem, want dat is duur... ...dat is voor werknemers een probleem, want uiteindelijk... ...komt het allemaal uit hun loorruimte en moeten ze... ...veel al ook nog zelf een eigen bijdrage betalen. Maar dames en dieren, het is ook voor de overheid een probleem... ...omdat die pensioenpremie aftrekbaar is, fiskaal aftrekbaar... ...van de winst voor ondernemingen. Zo meer pensioenpremie er wordt betaald, hoe lager de winst... ...hoe lager de belastingopbrengst voor onze overheid. Dus dat is voor iedereen, nou ja, goed, je kunt zeggen... ...het komt er ooit weer uit, want die pensioenen... ...die worden gewoon uiteindelijk als ze betaald worden weer belast... ...maar de horizon van een politicus is vier jaar en geen dertig jaar. Dus die beschoudt dit toch wel daadwerkelijk als een probleem. Goed, ik heb u geprobeerd uit te leggen waarom wij gaan versoberen. De volgende vraag is hoe wij die versobering gaan doorvoeren in Nederland. En eigenlijk doen we dat op twee manieren. De eerste is, we gaan ervoor zorgen dat we allemaal langer doorwerken... ...ofwel, we voorkomen dat de pensioenuitkering steeds langer wordt. En twee is, we gaan de opbouw, het opbappesentage, de pensioen... ...dat u jaarlijks mag opbouwen, een beetje naar beneden bijstellen. Hoe doen we dat? We doen dat door de dood als uitgangspunt te nemen. De AOW en de pensioenwetgeving fiscale gezien... ...wij richten ons tegenwoordig op de dood. En dat doen wij niet door iedereen aan de medische keuring te onderwerpen... ...en te denken van hoe lang zou deze meneer of mevrouw nog leven... ...en hoe lang denkt hij met pensioen te gaan? Nee, dat doen we natuurlijk met gemiddelde voor het hele land. Dit plaatje, dat is de meneer met de zijs. Ik heb me laten vertellen door de computer... ...dat dit dan een afbeelding is van de dood. En in onze wet, in onze AOW, maar ook in de fiscale wetgeving... ...is 18,26 jaar opgenomen als de aantal jaren waarop u recht heeft op pensioen. Dus u stopt met werken, dan heeft u 18,26 jaar recht op pensioen... ...en daarna gaat u dood. Als u een jaar langer leeft, toch maar recht op 18,26 jaar pensioen... ...dan moet je dus een jaar langer doorwerken. Lange leven betekent niet langer met pensioen... ...lange leven betekent langer doorwerken. En uiteraard zeggen velen dan van... ...maar mijn levenswachting toenemt van 85 naar 86. Ja, dat is nu niet het mooiste jaar van mijn leven waarschijnlijk... ...want dan zit ik in het bejaardehuis op mijn kruipel. Daar heeft de overheid geen boodschap aan. Hij gunt u niet 18,26 gezonde jaren. Hij gunt u 28,26 jaar. En of dat gezond is of niet, dat is niet relevant voor de wetgever. Dus we richten ons op de dood sinds vorig jaar. Dat is ook eens nieuw. Wat betekent het richten op de dood voor de AOW-leeftijd? U weet, de AOW-leeftijd gaat omhoog. Toen die AOW is ingevoerd, jaren 50, ik weet nooit precies wanneer het was... ...maar ergens in 56, geloof ik, ik hoor altijd vader Drees. Heb ik ook nooit gekend, want ik zei wel, ik ben uit 80. Maar meneer Drees heeft de AOW bedacht. En gezegd, weet je wat? Mensen mogen op 65 krijgen ze AOW. Meneer Drees wist toen dat ze ongeveer 7, 8 jaar levenden. Dus hij dacht, nou, dan kunnen we makkelijk betalen. Inmiddels is dat een beetje meer geworden. Dus die AOW-leeftijd moet gaan stijgen. Hoe doen we dat? Dat doen we stapsgewijs. En in de wet is dus het systeem ingebakken. Dat vertelde ik u al, van 18,26 jaar. Ik heb hier een prognose gemaakt van de ontwikkeling van de levensverwachting... ...van een 65-jarige, op dezelfde manier zoals ik dat zo juist deed... ...maar dan de toekomst in. Want we weten allemaal, althans, velen van ons weten... ...AOW gaat van 65 naar 67, maar daar blijft het niet bij. Doordat die 18,26, als systeem in de wet is ingebouwd... ...gaat die automatisch gewoon mee als we langer leven. Ik ben uit 80, dus wat ik weet... ...is dat mijn AOW-leeftijd ongeveer 70,5,71 is. Dus met andere woorden, ik moet me erop voorbereiden... ...dat ik doorwerk tot 71. Dat weet ik nu, dat doe ik dus ook. Dat is een andere vraag, maar ik weet het in ieder geval... ...en dat begint allemaal bij bewustwoording, horen we altijd. Daar moeten we ons op richten. Die AOW-leeftijd gaat die stapjes van 3 maanden omhoog. Dat is weer niet per jaar, dus als je weer blijkt... ...dat je 3 maanden ouder bent geworden, dan gaat de AOW omhoog. Als we kijken naar de pensioenricht leeftijd... ...en daarmee bedoel ik de leeftijd die we hanteren... ...in uw pensioenregeling bij uw werkgever, dus niet de AOW... ...maar de tweede peilen, dus uw werknemerspension bij uw werknemer... ...dan zien we eigenlijk dezelfde trend, ook weer die 18,26. Alleen gaan we het op een andere manier verhogen dan bij de AOW... ...want hier zeggen we, het zijn steeds stapjes van een jaar. Geen stapjes van 3 maanden, want de AOW kan dadelijk... ...67 jaar in 3 maanden, 67 jaar in 6 maanden, noem maar op. Tweede peiler doen we dat niet, stappen van een jaar. En dat betekent, dames en heren, dat uw pensioenleeftijd van uw AOW... ...en van uw werknemerspension in de toekomst... ...vrijwel in alle gevallen niet op elkaar gaan aansluiten. Nou, dan kan collega Dietfors in de laatste lezing vanavond... ...van alles over vertellen hoe dat dan allemaal werkt... ...en hoe je daar praktisch mee kunt omgaan, want dat is nog geen sinecure. Goed, dat is de eerste, dat is de inbouw... ...van de verhoging van de pensioengerechterde leeftijd in de wetgeving. Het tweede punt, zeg ik u al, is dat we minder pensioen gaan opbouwen. Even kort, in 2013 mochten wij maximaal, fiscaal maximaal... ...in een pensioenregeling, waarbij uw pensioen zou ingaan... ...dat bleefde het 65, nog 2,25 procent per dienstjaar opbouwen. In 2015 is dat bij een zelde leeftijd nog maar 1,6 procent... ...en dat betekent dat in twee jaar tijd er 30 procent minder pensioen... ...kan worden opgebouwd dan twee jaar geleden. Dus dat gaat met enorme stappen, dat gaat met enorme stappen. Dat is ook nog relatief snel gegaan en in twee jaar tijd bam 29 procent eraf. Maar de vraag is, dames en heren, is dat nu allemaal wel zo erg? Want de eerste reactie zou kunnen zijn, dat is wel degelijk erg... ...want het is allemaal wel leuk dat ik zoveel jaar ouder wordt... ...maar ja, ik moet het natuurlijk ook allemaal nog wel volhouden... ...en kan ik nog wel ergens van leven. Nou, dat is een terechte vraag, dat is een terechte vraag. Laten wij eens even kijken naar Joe Sixpack. En eigenlijk is dat gewoon Jan Modaal, maar dat klinkt niet zo sexy... ...dus we hebben de Joe Sixpack van gemaakt. Joe Sixpack, dat is Jan Modaal. 45 jaar heeft de modaal inkomen nu van 33.000 euro... ...normaal carrière betrouwen achter de rug, 20 jaar gewerkt. Althans in ieder geval 20 jaar pensioenen opgebouwd, van zijn 25e tot zijn 45e... ...heeft nog 20 jaar tegaan, minstens, tot 65, waarschijnlijk tot 68, 69, Joe Sixpack. Altijd maximale pensioenen bouw gehad. Wat betekent dit nu voor Joe? Joe die kon opbouwen in het oude systeem, dus twee jaar geleden... ...vanaf zijn 65e, een inkomen van 29.000 euro per jaar aan pensioen. Hij verdied nu 33 en hij zou 29.000 euro krijgen. Op basis van het nieuwe systeem is dat 27.250 euro. Dat is niet die 29 procent minder die ik u net vertelde. Het is slechts 145 euro bruto per maand minder. Na belastingheffing, misschien 100 euro per maand... ...minder wat Joe van moet leven. Als ik het nog kleiner maak, dan 25 euro in de week... ...en als het maar zo ver verkleint, dan blijft het niet veel over... ...en dan lijkt het allemaal alsof het nergens over gaat. Maar het is natuurlijk wel serieus geld. Dus dat lijkt allemaal nog wel mee te vallen. Maar wat moeten we wel nuanceren, dat beeld? Want Joe moet wel twee jaar langer doorwerken. Hij krijgt dat geld niet op zijn 65e, maar hij krijgt het op zijn 67e. Hij mist twee jaar pensioen. Hij mist ook twee jaar AOW. En hij moet wel twee jaar langer op zijn benen blijven staan... ...en zijn baan volhouden. En als we met name dat verlies van pensioen en AOW bij elkaar optellen... ...dan mist Joe 60.000 euro. Dat is de waarde van die twee jaar minder pensioen die die krijgt. Dus dat is wel serieus geld. Alleen per maand valt het voor Joe wel mee. Hoe komt dat? Omdat hij die 60.000 euro oplost... ...door gewoon twee jaar langer door te werken en twee jaar langer salaris te ontvangen. Dus Joe betaalt dit in wezen zelf. Nou, kijk, dit is Joe. Joe is een maatman, he. Jan Model. Als Joe meer verdient, dan is het gat wat groter. Verdient Joe wat minder, dan is het gat wat kleiner. Als Joe nou meer dan 100.000 euro had verdiend, dan was het gat nog groter. Want boven de 100.000 euro mag je vanaf volgend jaar... ...ook geen pensioen meer opbouwen, maar dat laat ik even tezijden. Dat betekent, dames en heren, dat nu we de drie dingen behandeld hebben... ...dat mijn conclusie is dat er versoberingen zijn. Maar dat die versoberingen niet dramatisch zijn... ...en vanuit gaande dat langer doorwerken nodig is... ...om die enorme kostenstijging van pensioenen op te vangen... ...en het systeem daarmee betaalbaar te houden... ...en toekomstbestendig te maken voor u, voor mij en voor mijn kinderen. En dat was mijn voordracht. Heel keurig, Bastiaan. Dank je wel.