 Deel negen van schetsen uit Amerika door Charles Dickens. Deze Libri-Vox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Kunders. Hoofdstuk 4. Lowell. Een Amerikaanse spoorweg. Lowell en zijn fabrieken. Alvorens Boston, te verlaten, wijde ik één dag aan een uitstapje naar Lowell. Voor dit bezoek bestem ik een afzonderlijk hoofdstuk. Niet omdat ik van plan ben het in al zijn bijzonderheden te beschrijven, maar omdat ik het mij herinner als iets dat op zichzelf staat. En niets minder begeer dan dat mijn lezers hetzelfde zullen doen. Bij deze gelegenheid maakte ik voor het eerst kennis met een Amerikaanse spoorweg. Daar deze werken in alle staten vrijwel op elkaar gelijken, zo laten zich hun algemene kenmerken gemakkelijk beschrijven. Er zijn wagens. Eerste en tweede klasse, zoals bij ons. Maar er is een herenwagon en een dameswagon. Het enige verschil is dat in de eerste wagen iedereen rookt en in de tweede niemand. Daar een zwarte nooit met een blanke rijst, zo is er ook een negerwagon. Een bakbeest-achtige kast in de trant, bij voorbeeld, als waarmee Gulliver uit het Koninkrijk, Brobdiknek, in Zee-stak. De trein onderscheidt zich verder door veel gehots, veel gedruis, veel panelen, niet al te veel ramen, een lokomotief, een gillend gefluit en een bengel. De wagens gelijken op gemene omnibussen, maar zijn groter. Dertig, veertig, vijftig mensen gaan erin. In plaats dat de zitplaatsen van het ene eind naar het andere lopen, zijn ze kruisselings aangebracht. Aan weerzijden is er zo'n lange rij met een nauwe doorloop in het midden en aan beide einden een portier. Midden in de wagen staat gewoondelijk een kachel die met houtskool of antraciet gestookt meestens tijds gloeiend is. De wagen is zo potdicht dat het niet is om uit te houden. En tussen u zelfen en het een of andere voorwerp, waar je toevallig naar kijkt, ziet je de hete lucht tintelen of het de geest van de rook was. In de dameswagon bevinden zich tal van heren, die dames bij zich hebben. Er zijn ook tal van dames die niemand bij zich hebben, want laat een dame alleen reizen van het ene eind der verenigde staten naar het andere. Ze kan er zeker van zijn dat ze overal met de meeste hoffelijkheid en onderscheiding zal behandeld worden. De conducteur of hij die de kaartjes ophaalt of oppasser of wat hij ook mogen zijn draagt geen uniform. Hij loopt de wagen op en neer in en uit al naar het hem invalt, leunt tegen de deur met zijn handen in zijn zakken. En gaat u aan als gebijgeval een vreemdeling zijt of knopt met de passagiers om hem heen een gesprek aan. Tal van nieuwsbladen worden voor de dag gehaald, waarvan echter maar weiniger gelezen worden. Iedereen spreekt met u, of met deze en genen, al naar het hem in zijn hoofd komt. Zijdge een Engelsman, dan verwacht hij dat die spoorweg ergelijkt op een Engelsen spoorweg, zegt hij nee, dan zegt hij vraagendewijs ja, en vraagt in wat voor opzicht ze dan verschillen. Een voor één telt ge de voornaamste punten van verschil op en bij ieder punt zegt hij altijd vraagendewijs ja, dan spreekt hij zijn vermoeden uit, dat ge in Engeland niet gauw reist. En op uw antwoord, dat dit wel het geval is, zegt hij alweer, en altijd vragenendewijs ja, en men kan het hem aanzien, gelooft u niet. Na een lange pausering, maakt hij gedeeltelijk tot u, en gedeeltelijk tot de knop van zijn wandelstok, de opmerking, dat op jenkies, voor en voor het varen volk doorgaan, waarop hij ja zegt, en hij, maar ditmaal bevestigendewijze, insgelijks ja zegt. En als gedan het raampje uitkijkt, vertelt hij u, dat er achter die heuvel en een meil of drie van het volgende station een net stadje is, waarvan de lichaam aller liefst is. Meteen zijn verwachting te kennegevende, dat geweld van plan zult zijn, daar op te houden. Het ontkennend antwoord geeft natuurlijk aanleiding tot meer vragen, met betrekking tot uw voorgenomen route. Welk woord de jenkie niet roet, maar altijd rouwt uitspreekt. En waargen ook naartoe mogen gaan, altijd en eeuwen, wordt u aan het verstand gebracht, dat gezonder, onmetelijke moeilijkheden en gevaar, daar nooit kunt komen, en al de grootste gezichten, overal, behalve daar zijn, krijgt een dame zin in de zitplaats van de een of andere mannelijke passagier, dan brengt de heer, die haar vergezeld, hem daarvan in kennis, waarop hij onmiddellijk en heel beleefd opstaat. De politiek wordt druk besproken, insgelijks de banken en het katoen, bedaar de lui vermijdende kwestie van het presidentschap, want over vier de half jaar zal er een nieuwe verkiezing plaatsvinden en men is al druk in de weer om zijn gevoel om trend deze of gene partij lucht te geven. De grote, constitutionele eigenaardigheid, deze instelling, bestaat toch hierin dat zodra de heftige strijd van de laatste verkiezing achter de rug is, de heftige strijd voor de volgende begint. Iets wat een onuitspreekelijke troost voor alle mannetjes van gewicht onder de staatkundige en echt patrioten is. Dat is te zeggen voor 99 mannen en jongens van iedere 9 en 90 en een kwart. Behalve daar waar een zijtak zich bij de hoofdweg aansluit, is er zeldend meer dan één spoor, zodat de weg erg smal is en het uitzicht overal waar een diepe overloop is, alles behalve uitgestrekt. Waar zo'n overloop niet is, ziet het toneel er altijd op één en dezelfde wijze uit. Meilen achtereen in hun groei belemmerde bomen, sommigen door de bel geveld, sommigen door de wind om ver geworpen, sommigen half gevallen en leunenden op hun buren. Verscheidenen waarvan de stronken alleen zijn blijven staan, die halverwege in het moeras zijn verborgen. Anderen tot sponsachtige snippers vermollemt. Tot zelfs de grond bestaat er uit zulke brokstukken. Iedere poel van stilstaand water heeft zijn korst van verrot hout. Aan iedere kant zijn de takken en stammen en stronken van bomen in iedere mogelijke fase van verval, ontbinding en verwaarlozing. Nuens komt ge voor een minuut of wat in een open streek voor de dag, waar ge het een of andere helderen, meer of poel, ziet glinsteren, zo groot als menige Engelse rivier, maar zo klein hier dat het bijna geen naam heeft. Dan weer snapt ge een vluchtig gezicht van een naburengestad, met haar helderen witte huizen en kulepiazza's, haar stijve kerk en school, allemaal in Nieuw-Engeland strand. Daar, werre, bijna voordat ge ze gezien hebt, komt het zelfde donkere scherm, die in hun groeibelemmende bomen, de stronken, de stammen, het stilstaand water, alles zo precies gelijkende op het laatste toneel dat ge gezien hebt, dat ge zou denken als met een toverslag verplaatst te zijn. De trein houdt op in de bossen, waar de onmogelijkheid dat iemand de geringste reden zou hebben om uit te stappen. Alleen geevenaard kan worden door de kennerlijk wanhopige hopeloosheid dat daar iemand zou zijn om in te stappen. Hij stuift door de slagboom heen, de weg over, waar men nog poort, nog politieagent, nog signaal vindt, niets dan een ruwe houten plank, waar deze letters opgeschilderd zijn. Als de bengel luidt, kijk dan uit naar de lokomotief, ernaal weer snort, hij halst over kop voort, alweer duikt hij door de bossen, ziet het daglicht, ratelt over de onsterke bogen heen, rommelt over de zware grond, vliegt onder een houten brug door, die het ligt in een omgezien voor een seconde onderschept, maakt plotseling al de sluimerende echos in de hoofdstraat ene grote stad wakker, en stuift op de bonnefooi door elkaar, erop, overonder, tot midden op de weg voort. Daar terwijl fabrieken aan de gang zijn en lieden tegen hun deuren en ramen leunen en jongens vliegers oplaten en knikkeren en mannen roken en vrouwen babbelen, kinderen kruipen en varkens aan het voeten zijn en ongewonen paarden achter uitslaan en stijgeren, dicht in de nabijheid der rils. Daar, on, on, on, daar raast de dolle draak van een lokomotief met zijn trein van wagens met een stortbui van vonken om hen heen, gillende, sissende, krijsende, heigende totdat het dorstig monster onder een overdekte weg stopt om te drinken. Het volk er zich omheen verzamelt en getijd hebt om weer adem te halen. Aan het station te lo wel werd ik opgewacht door een heer die volkomen op de hoogte was van het fabriekwezen, daar ter plaatse en mij met genoegen aan zijn geleiden overgevende ging ik dadelijk die wijk der stad opzoeken, waar de fabrieken het doel van mijn bezoek stonden. Al hoewel van jonge dachtdekening, want bedricht mijn geheugen me niet, dan is het een fabriekstad, die nog maar 21 jaar oud is. Is lo wel een grote, volkrijke en welvarende plaats. Die aanwijzingen van haar jeugd, die eerst iets aantrekkelijks voor het oog hebben, zetten er echter op den duur iets gemaakt, iets vreemd aanbij, dat voor een bezoeker uit ouders treken nog al een grappige indruk maakt. Het was een allersmerigste winterdag en niets in de gehele stad zag er in mijn oog oud uit. Behalve de modder, die op sommige plaatsen een knie hoog lag, dat men onwillekeurig in de verzoeking kwam om aan te nemen dat ze daar gelegen had, sinds de wateren van de zond vloed tot hun gewone peil gezakt waren. Heer zag men een nieuwe houten kerk, die daar ze geen toren had, en nog niet geschilderd was, er uitzag als een monsterachtige pak is, zonder adres erop. Daar zag men een groot hotel, waarvan de muren en kolonades zo licht en dicht waren dat het er precies uitzag als of het van speelkaarten was gebouwd. Toen we dat gebouw voorbij gingen, zorgde ik er voor, mijn adem in te houden en begon ik te trillen. Toen ik een werkman op het dak zag komen, uit vrees dat hij, mocht hij onattent genoeg zijn wat hard met zijn voeten stampen, het gehele gebouw in elkaar zou kunnen trappen, dat het kraakend naar beneden viel. Zelfs de rivier die een machines in de fabrieken in beweging brengt, want bij allen is water de beweegkracht, schijnt een nieuw aanzien te krijgen van de frisse gebouwen van helderode steen en geverft hout waar tussen zij heen loopt en in haar gemurmel en geklots zo lichtzinnige, onbedachtzame en dachtelere rivier te zijn als men met mogelijkheid zou kunnen begeren. Men zou zweren dat elke bakkerij, kruidenierswinkel en boekbinderij en andere soortgelijke magazijnen gisteren voor het eerst de affaire begonnen hadden. De vergulde vijzels en stampers die op de lijsten der zonneblinden buiten de drogistwinkels bij wijze van uithangsbord. Vastgemaakt waren, zagen er uit als of ze zo even de munt der verenigde staten verlaten hadden. En toen ik een zuigeling van een paar weken in de armen van een vrouw om de hoek ene straat zag, vroeg ik mijzelfen met onwillekeurige verwondering af waar het kind vandaan kwam, daar ik zelfs geen ogenblik veronderstelde dat het in zo'n jonge stad als Lowell kon geboren zijn. Er zijn tal van fabrieken in Lowell die allen totdat genen behoren wat wij een vennoodschap zouden noemen, maar in Amerika een corporatie genoemd wordt. Verscheidenen daarvan bezocht ik, bij voorbeeld een wolkspinnerij, een terpijtfabriek en een kattoenfabriek. Nam ze nou keurig op en zag ze zoals ze op een gewone werkdag er altijd uitzien. Laat mij erbij voegen dat ik ook goed bekend ben met onze fabrieksteden in Engeland en verschillende fabrieken in Manchester en elders op dezelfde wijze bezocht heb. Toevallig kwam ik aan de eerste fabriek juist toen het etensuur omwas en de meisjes weer aan het werk gingen. De trap weemelde er dan ook van toen ik naar boven ging. Zij waren goed gekleed, maar naar mijn gevoelen niet boven haar stand, want ik voor mij zie graag dat de lagere klassendermaatschappij netjes voor de dag komen. Ja, zelfs dat ze voor zoveren dit onder het bereik, hun er beperkte geldmiddelen valt, zich een beetje opschikken. Altijd aannemende dat dit binnen behoorlijke perken zal blijven, zou ik in ieder persoon die ik in mijn dienst nam, deze soort van trots als een niet onwaardig element van achting voor zichzelf, zoveel mogelijk aanmoedigen. En al mocht nu, de een of andere ondeugende vrouw, haar val aan pronksucht toeschrijven, ik zou me daarvan even min af laten brengen, als dat ik mijn gevoelen van wezenlijke nuttige trekking van de sabbat op zou geven, omdat er nogal twijfelachtige autoriteit van een moordenaar in Newgate de goed gezinden op dat punt aan het twijfelen trachten te brengen, door te doen opmerken dat hij juist op die dag zijn slechtste streken uitgevoerd had. Zoals gezegd waren deze meisjes al een behoorlijk gekleed. Daar ligt natuurlijk in opgesloten dat ze de zindelijkheid in eigen persoon waren. Zij hadden doelmatige hoeden, goede warme mantels en omslagdoeken en waren niet te trots om het slecht weer over schoenen of klompen aan te trekken. Daarin boven waren er plaatsen in de fabriek waar ze haar klerend gerust neerkonden leggen. Ook bestond er gelegenheid om zich te wassen. Zij zagen er gezond uit. Sommigen zelfs zo dat het in het oog liep, terwijl ze wat manieren en houding betreft, niet op stomme lastdieren, maar op fatsoenlijke jonge vrouwen geleken. Had ik in één van die fabrieken het lispenste in spraak en houding geaffecteerdste en bespotterlijkste schepseltje gezien dat ik mij met mogelijkheid voorkonstellen, maar ik heb het niet gezien of schoon ik met een scherp oog naar zo'n exemplaartje uitkeek. Dan zou ik gedacht hebben om dat andere uiterste dat ik wel gezien heb, om de zorgeloze, dromerige, vuilenslons en met plezier zou ik naar dat eerste specimen gekeken hebben. De kamers waar zij in werkten waren even goed onderhouden als zij zelfen. In de ramen van sommigen stonden groene planten, zo kreeg men wat schaduw, terwijl in alle kamers zoveel frisse lucht, zinderlijkheid en gemak werd aangetroffen als de plaats zelfen en de aard, haar er bezigheden, maar enigszins toeliet. Het vermoeden ligt natuurlijk voor de hand dat er onder zoveel vrolijke personen waarvan verschijnen en zelfs volwassen waren, sommigen ertheer en min uitzagen. Nu, dat was dan ook werkelijk het geval, maar plechter verklaar ik dat ik in de grote massa die ik die dag in de verschillende werkplaatsen zag, mij geen enkel gezicht kan herinneren dat een pijnlijke indruk op me maakte. Geen enkel meisje dat gedoemd om door handen arbeid aan de kosten komen. Ik bij al die ik daartoe de macht had gehad, daarvan daan gehaald en in een andere werking zou gebracht hebben. Zij wonen in verschillende kosthuizen, die dicht bij de hand zijn. De eigenaars der fabrieken dragen RTD gezorgd voor dat zij geen personen toelaten om deze huizen in bezitten nemen. Weer karakters niet vooraf het nauwlettendst en volkomendst onderzoek hebben ondergaan. Iedere klacht die door de kostgangers of door iemand anders tegen hen ingeleverd wordt, wordt behoorlijk onderzocht en bij al die de aanklacht gegrond wordt bevonden, worden zij afgezet en hun plaats aan eenwaardiger persoon toevertrout. In deze fabrieken gebruikt men enige kinderen, maar niet veel. De wetten van de staat verbieden dat ze langer dan negen maanden per jaar werken en vorderen dat zij gedurende de drie overige behoorlijk onderwijs krijgen. Te dien einde zijn er scholen te lovel, ook zijn er kerken en kapellen van allerlei gezinten, waar de jonge vrouwen die vorm van godsdienst uit kunnen oefenen waarin ze groot zijn gebracht worden. Op enige afstand van de fabrieken en op de hoogste en aangenaamste grond in de buurt staat hun hospitaal of kosthuis voor de zieken. Het is het beste huis in die streek en dat een vermogend koopman daar voor zijn eigen verblijf had laten zetten. Evenals die inrichting te bosten, die ik vroeger beschreven heb, is ook dit huis niet in zalend verdeeld, maar in nette kamers, die allen zonder onderscheid al die gemakken opleveren, welke men in een fatsoenlijk burgerhuis aantreft. De eerste geneesheer woont onder hetzelfde dak. En waren de patiënten leden zijn er eigen familie, ze konden niet zorgvuldiger, niet kiezer, kortom niet beter verpleegd worden. Elke vrouwelijke patiënt die in deze inrichting wordt opgenomen, moet wekelijks drie dollars betalen. Maar geen één meisje dat in dienst is van één deze corporatieën wordt ooit afgewezen omdat ze deze kosten niet bestrijden kan. Dat het waardelijk niet heel dik was voorvalt, dat zij deze kosten uit eigen middelen niet kunnen bestrijden, kan hieruit worden afgelijkt dat in juli 1841 niet minder dan 987 van deze meisjes geld beleggd hadden in de spaarbank van Lowell, ten gezamenlijke bedragen van 100.000 dollars. Ik zal nu drie feiten vermelden waarover een grote klasse van lezers aan deze zij van de Atlantische Oceaan niet weinig vreemd zal staan op te kijken. Ten eerste, in zeer veel kosthuizen vindt men een piano, tot geminschappelijk gebruik. Ten tweede, bijna al die jonge meisjes behoren tot een deesgezelschap. Ten derde, ze hebben onder elkaar een tijdschrift opgericht onder een naam van de Lowell Offering, de Offerande van Lowell. Een verzameling van oorspronkelijke stukken, uitsluitend geschreven door vrouwelijke personen die op de fabriek werkzaam zijn. Van dit tijdschrift dat behoorlijk gedrukt uitgegeven en verkocht wordt heb ik 400 fixgeschreven bladzijden mee naar huis gebracht die ik van het begin tot het eindige lezen heb. Al die lezers, of lezeressen nu, waar ik zo even op zins speelde, zullen in hun verbazing over deze feiten als uit één mond uitroppen. Maar dat is toch al te gek om los te lopen en als ik dan heel onderdanig natuurlijk hun de vraag voorleg waarom, dan staan zij al klaar met hun antwoord. Wel, al die dingen zijn boven haar stand. In antwoord, op welke tegenwerping, ik wel eens zou willen vragen wat haar stand is. Het is haar stand om te werken. Wel nu, dat doen zij ook. Zij werken. Zij werken in de fabriek gemiddeld twaalf uur per dag. Medunt, dat kan men toch wel werken noemen. En fix werken ook. Misschien is het boven haar stand, zich met zulke uitspanningen in te laten onverschillig op welke voorwaarden. Zijn ze wel zeker dat wij in Engeland niet onze denkbeelden gevormd hebben van de stand van het werkvolk door er ons aan gewend te hebben om die klassen te beschouwen zoals ze zijn en niet zoals ze behoorde te wezen. Ik voor mij geloof dat indien wij onze eigen gevoelensraad plegen, wij bevinden zullen dat de pianos en de leesgezelschappen, ja zelfs het tijdschrift, ons door hun nieuwheid, een gat in de lucht doen slaan. Door hun nieuwheid zeg ik, en niet omdat het hier de afgetrokken kwestie geldt, of al dergelijke dingen goed zijn of verkeerd. Als men de bezigheid van heden met plezier heeft afgedaan en die vanmorgen met plezier tegemoet ziet, dan ken ik voor mij geen stand, waar al soortgelijke uitspanningen niet uit de aarderzaak beschavend moeten werken en bij gevolg eer goed dan afkeuring verdienen. Ik toch ken ik geen stand, die duurzamer zou zijn voor de persoon die er toe behoort en veiliger voor de persoon die er buiten staat, omdat de onwetendheid er vanzelf aan verbonden is. O, ken ik geen stand, die het recht heeft om de middelen van wederkerige opvoeding, beschaving en behoorlijke uitspanning te monopoliseren of die ooit op den duur instand gebleven is bij al dien. Hij zich dat recht werkelijk aanmatigde. Wat de verdiensten van het zo even vermelde tijdschrift als letterkundig product betreft, wil ik alleen doen opmerken dat men het gerust naast tal van soortgelijke Engelse tijdschriften mag leggen. Dan laat ik nog geheel en al het feit buiten aanmerking dat de artikels door deze meisjes zijn geschreven geworden na de vermoeiende bezigheid van de dag. Het is aardig als men merkt dat verschrijdende van de vertellingen in het bewuste tijdschrift op de fabrieken betrekking hebben en op haar die daar werkzaam zijn, dat ze de lezer aansporen tot zelfverlogening en tevredenheid en goede beginselen van alzijdige mensen min, verspreiden. Een diep gevoel voor de schoonheden der natuur, zoals die tentoongespreid worden in de eenzaamheden die de schrijfster thuis achtergelaten hebben, ademd door al zijn bladen, evenals de gezonde dorpslucht, en of schoon een leesgezelschap een gunstige school is voor de studie van zulke koffiepraatjes, vindt men al bitter weinig sindsspelingen op mooie kleren, rijke huwelijken, prachtige huizen of een luij en lekker leven. Sommigen zouden de aanmerking kunnen maken dat de bladen nu en dan met zulke mooie namen ondertekend zijn, maar dat is nu eenmaal smaak in Amerika. Het behoort mede tot de taak van de wetgevende vergadering van Massachusetts om lelijke namen in lieve namen te veranderen. Als de kinderen in dit opzicht de smaak hun ouders willen verbeteren, daar deze veranderingen weinig of niets kosten worden de gedurende iedere zitting Mariannes bij de vleet in Bevelina's veranderd. Men vertelt bij gelegenheid van een bezoek van Gen. Jackson of Gen. Harrison aan deze stad. Wie van beiden het geweest is, ben ik vergeten, maar dat doet er niet toe. Hij, vierthalf meiël, lang door een rij van deze jonge meisjes heen wandelde, die altimaal parasols en zijde kousendrogen. Maar daar ik niet, vernomen heb, dat dit, enig ander kwaad gevolg heeft gehad, dan een plotseling een reizing van al de parasols en zijde kousen op de markt. En misschien het bankroed van een of andere spekulant uit Nieuw-Engeland, die ze allen atoeprie opkocht in afwachting van een navraag die nooit kwam, zo hegte ik niet veel gewicht aan deze omstandigheid. In dit beknopverslag van Lowell, als mede, in de zwakken, maar op rechte uitdrukking van het genoegen dat het mij verschafde en stellig verschaffen moet, aan ieder vreemdeling, wie de toestand van zulk volk thuis een onderwerp is van belangstelling en deelnemende zorg heb ik mij erzorgvuldig van onthouden een vergelijking te maken tussen deze fabrieken en die van ons eigen land. Vele van de omstandigheden waarvan de krachtige invloed zich jarenlang in onze fabrieksteden heeft doen gevoel om, hebben hier geen plaats gevonden. En om zo te zeggen, is er in Lowell geen fabrieksvolk, want deze meisjes, dikwijls de dochters van kleine pachters, komen uit andere staten, blijven een jaar of wat aan de fabrieken en gaan dan voor goed naar huis. De tegenstelling zou al heel sterk zijn, want ze zou niets meer of minder wezen dan tussen het goede en het kwaad, tussen het helderste licht en de donkerste schaduw. Ik onthoud mij daarvan, omdat ik dit oorbaar acht, maar bezweer al de genen weer ogen op deze bladzijde mogen rusten, desto ernstiger hierbij stil te staan en eens rijpelijk na te denken over het verschil tussen deze stad en die grote holen van vanhopige ellende. Zich daarna, als zij dat te midden van het partijgekijf nog kunnen doen, de pogingen voor de geest te roepen die in het werk dienen gesteld te worden om die holen van hun ellende en gevaar te zuiveren. En ten laatste en allermeest zichten te herinneren hoe snel de kostbare tijd voorbij vliegt. Zavonds keerde ik langs dezelfde spoor weg en in hetzelfde soort van wagon terug. Daaraan, de passagiers, er niet weinig op uitschink te zijn, om natuurlijk niet aan mij, maar aan mijn reisgenoot zo breedvoerig mogelijk de echte beginselen uit één te zetten, volgens welke boeken over reizen in Amerika door Engelsen zouden geschreven moeten worden. Deed ik net als of ik in slaap viel, maar de gehele weg over pink oogend uit het raampje kijkend vond ik voor het overige van de rit overvloede genot in het nagaan van de uitwerkingen van de bosbrand die smorgens onzichtbaar was geweest, maar nu door de duisternis in al zijn glans uitkwam, want we reisden in een warrelwind van heldere vonken die als een sneeuwjacht om ons heen stofen. Einde van deel 9. Deel 10 van schetsen uit Amerika door Charles Dickens. Deze liep privyfox opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders, hoofdstuk 5 van Warchester naar New York. Warchester, de rivier, de Connecticut, Hartford, New Haven naar New York. In de naamiddag van zaterdag, de 5e februari, verlieten wij Bolsten en spoorden langs een andere weg naar Warchester, een lieve stad uit Nieuw-Engeland, waar we schikking getroffen hadden om tot maandagmorgen onder het gastvrije dak van de gouverneur van de staat door te brengen. Deze grote en kleine steden van Nieuw-Engeland, waarvan vele dorpen zouden zijn in oud-Engeland, zijn evengunstige speciemens van het landbouwend Amerika, als haar bewoners, gunstige speciemens, mogen heten van Amerikaanse landbouwers. Wel vindt men hier niet de netjes geschoeide lanen en groene wijden van ons vaderland. En is het gras vergeleken met dat van onze kunstig aangelegde parken spichtig, ruw en wild. Maar zeerlijk hellende stukken land, zachtgens, reizende heuvelen, bosrijke dalen en zachtkabbelende rivieren kan men daarin tegen bij de vleet aantreffen. Edere kleine kolonie van huizen heeft haar kerk en school, die tussen de witte daken en lommerrijke bomen uitsteken. Eerder huis is witter dan wit, ieder zondenscherm groener dan groen, iedere lucht bij mooi weer blauer dan blauw. Een scherpe droge wind en een beetje vorst had de wegen zo hard gemaakt toen wij te workester aankwamen dat hun gegroevde sporen wel iets weg hadden, van gra niet aderen. Natuurlijk lag ook hier over alle voorwerpen de glans der nieuwheid. Al de gebouwen zagen ruid alsof ze eerst diezelfde morgen waren neergezet en geverft en maandag met weinig moeite weer konden weggehaald worden. Helder als de avond lucht was, kwam elke scherpe omtrek nog honderd maalscherper uit. De nette bordpapiere kolonades hadden niet meer perspectief dan een Chinese brug op een teekopje en schenen insgelijks wel berekend voor het gebruik. De schermesachtige kanten van de hier en daar verstroaide huizen schenen de wind zelf als die er tegenaan zuisde als het ware te snijden en hem met een shrillen kreekt dan te voren verder op te sturen. Door die licht en dichtgebouwde houten woningen waarachter de zon met schitterende luisteronderging kon men zo geheel en al heen kijken dat het denkbeeld dat iemand die erin woonde zich aan de blikken van het publiek kon onttrekken of enige heim voor zich kon houden een oog omlik onder de onmogelijkheden gerekend werd zelfs waar een vlammend vuur door de zonde gordijnen gelaten ramen van het een of ander afgelegen huis heen schen zag het er uit als of het zo even aangelegd en nog niet recht aanwas en in plaats van gedachten op te wekken aan een prettige huiskamer die opgevrolijkt was door gezichten die voor het eerst het licht zagen om diezelfde haard en waar het behangsel de plezierige warmte nog meer scheen te verhogen in plaats nu van zulke gedachten op te wekken werd het de aandachtige beschouwer te moeden als of de lucht van verse kalk en vochtige muren hem onder de neus kwam zo al tans dacht ik die avond de volgende morgen toen de zon zo helder scheen en de kerklokken luiden en het volk in hun zondagse kleren doodbedaard het dicht bij de handliggende voetpad afliep toen lachen een plezierige sabbads rust over alles die het gevoel liefelijk aandeed beter zou ze gepast hebben bij een oude kerk nog beter bij wat oude graven maar al werden beide hier gemist toch heerste er over het gehele toneel zo'n aangename kalmte dat dit vooral naar de rusteloze oceaan en de drukke stad een dubbel helzame werking op de ziel uit oefende de volgende morgen begraven wij ons nog altijd per spoor naar springfield vandaar naar hardfort de plaats onze bestemming is een afstand van maar 25 meilen maar zo slecht waren de wegen in dat gedeelte desjaars dat de reis de land ons waarschijnlijk een uur of twaalf zou geduurd hebben daar het een bijzonder zachte winter geweest was zo lag echter gelukkig de Connecticut open of was met andere woorden niet bevroren de kapitein van een kleine boot zou zijn eerste vaart van dat seizoen bij mensen heugen is het tweede voorbeeld van een vaart in februari af gaan leggen en wachten alleen op ons om aan boord te gaan wij gingen dan ook aan boord zodra we maar konden hij hield zich aan zijn woord en stoomde dadelijk weg ze werd waardig niet zonder reden een kleine stoomboot genoemd ik vergad om er naar te vragen maar ik zou denken dat het een boot was van zo wat een halve pony kracht meneer paap de beroemde dwerg had gelukkig kunnen wonen en staan in de kajuit die evenals een gewoon woonhuis van schuifrahmen was voorzien daar ramen hadden ook licht door de gordijnen die voor de onderste glazen aan slappe korden hingen zodat de gehele kajuit veel weg had van een lily putz koffiehuis dat door een hoge vloed of enig ander onheil van dien aard vlot was geraakt en nu de hemel mag weten waarheen lachte drijven maar zelfs in deze kamer was een schommelstoel het zou trouwens onmogelijk zijn ergens in amerika te wezen zonder een schommelstoel ik zie je tegenop te vertellen hoeveel voeten dit schip kort en hoeveel voeten het smal was om nu de woorden lengte en breedte op zo'n afmeting toe te passen zou een soort van zelftegenspraak zijn maar dit kan ik nog constateren dat wij allen midden op het dek bleven uit vrees dat de boot eens onverwachts mocht kantelen en dat de machine dank hebben een verwonderlijk condensatie proces juist tussen het dek en de kiel werkte het geheel een warm cadekje vormende van zowat drie voet dik het regende de ganze dag zo als ik eens dacht dat het alleen in de schotse hooglanden kon regenen de rivier zat voldrijvende ijschotsen die gedurig onder ons knapten en krakten en de diepte van water waar we doorheen gingen om de grote massa's die door de stroom midden naar de rivier gevoerd waren te vermijden belied maar een duim of wat even wel we voordelden we voordelden knapjes en daar we ons goed toegestopt hadden trotseerden wij het weer en hadden zelfs schrik in ons leed de cornet de kut is een mooie rivier en ik twijfel niet of somers zijn haar oevers zelfs prachtig althans dit werd me verteld door een jonge dame in de kajuit en als het bezit van een eigenschap de eigenschap mede insluid om ze te kunnen waarderen dan moest zij voor zeker bevoegd geacht worden om over schoonheid te oordelen want een mooie schepsel zag ik in mijn leven niet na twee en een half uur op deze originele manier te hebben gereist met inbegrip hiervan dat we aan een kleine stad gestopt hadden waar we een salut kregen van een kanon dat veel dikker was dan onze eigenschoorsteam kwamen wij te hard voor het aan en begraven ons onmiddellijk naar een bijuitstek goed ingericht logement met uitzondering oudergewoonte van de slaapkamers die op bijna iedere door ons bezochte plaats er op ingericht waren om iemand vroeg op te doen staan hier vertoefden wij vier uur de stad ligt prachtig in een kom van groene heuvelen de grond is rijk bos rijk en zorgvuldig onderhouden zij is de zetel van de wetgevende vergadering van kornettiket welke wijze corporatie in vroeger dagen de vernieuwde editie der zogenaamde blauwe wetten invoerden krachtenswelke en nu noem ik maar een enkel staaltje van haar verlichte bepalingen op ieder burger van wie bewezen kon worden dat hij zondags zijn vrouw gezoend had strafbaar was ik meen met de stok tot op de huidige dag is er nog maar al te veel van de oude puriteinse zuurdezem in deze streek overgebleven maar voor zover ik weet heeft dat nog volstrekt niet de uitwerking gehapt dat de bevolking in haar handel en wandel eet wat menselijker eet wat redelijk geworden is daar ik nog nooit van zo'n gunstige uitwerking elders gehoord heb zo kom ik voor mij tot de gevolg trekking dat men ze ook niet zal beleven voor en al eer de kalveren met sinds jutmus op het eis dansen waarlijk wat grote uitstraling en uitgestreken gezichten betreft is het mijn gewoonte om de goederen naar andere wereld vrijwel met dezelfde maatstaf te beoordelen waarmee ik de goederen deze wereld pleeg te beoordelen en zie ik dan ook zo'n scharrelaar in dergelijke artikelen zijn waar met eiselijk veel bluf uitstallen dan reist bij mij op staande voeten twijfel op of het met de kwaliteit van de waar daar binnenin wel rechtpluis zal wezen in hardfort staat de vermaarde eik waar het charter van koning karol was verborgen hij behoort nu tot de tuin van een heer in het statenhuis is het charter zelf ik vond hier de rechtbanken precies als in bolsten de openbare inrichtingen bijna even goed het gesticht voor krankzinnigen wordt op bewonderen zwaardige wijze beheerd zo ook het doof stomme instituut toen ik zo door het krankzinnige gesticht wandelde vroeg ik mijzelf gestadig af of ik de oppassers wel anders van de patiënten zou onderscheiden hebben dan door de weinige woorden die er met betrekking tot onder hun opzicht staande personen tussen de eerst genoemde en de dokter gewisseld werden het spreekt vanzelf dat deze opmerking enkel op hun uiterlijk slaat want de conversatie van het gekke volkje was gek genoeg er was een gemaakt oud dame die er erg opgeruimd uitzag zij schoof me op zij aan het einde van een lange gang en deed me met een buiging van onuitsprekelijke neerbuigende goedheid deze onverklaarbare vraag bloed ponte fract nog meneer op englands bodem ja mevrouw antwoorde ik toen u hem het laatst zag meneer was hij wel mevrouw zei ik buiten gewoon wel hij verzocht me u zijn groeten te doen ik heb nooit gezien dat hij er beter uitzag op dit antwoord was de oude dame in de wolken van blijdschap nadat zij mij een ogenblik aangekeken had als om zich te overtuigen dat ik mengde wat ik zei week zij een stap of wat achteruit ging weer naar voren maakte op eens een sprong waarop ik gauw een stap of twee achteruit had en zij ik ben voor de zonvloed geboren meneer ik dacht dat het maar het beste was te zeggen dat ik dit van de begin afvermoed had ik zij haar dit dan ook het is wel iets waar je niet weinig groots op kunt zijn meneer en ook iets heel plezierig voor de zonvloed geboren te zijn zij de oude dame dat men ik ook mevrouw antwoorde ik de oude dame maakte een kushantje deed nog een sprong liep op de vreemd soortigste manier glimlachend de gallerij af en trat even bedaard als gracieus haar eigen slaapkamer binnen in een ander gedeelte van het gebouw lachen een mannelijke patiënt te bet die er zeer bezweet en verhit uitzag wel zij hij en meteen sprong hij overeind en trok zijn slaapmuts af ten laatste is er dan alles in orde met koningin victoria heb ik de zaak geschikt wat geschikt vroeg de dokter wat wel die zaak en hier streek hij met zijn hand over zijn voorhoofd als of hij vermoeid was die zaak over het belegg van new york zo zo zij ik als iemand voor wie plotseling een licht op gaat want hij verwachte van mij een antwoord dat merkte ik aan de wijze waarop hij me aankijk ja op eerderhuis zonder teken zullen de britse troepen schieten aan de andere zal geen letsel gedaan worden zij die veilig wensen te zijn moeten vlaggen opheizen dat is al wat ze te doen hebben ze moeten vlaggen opheizen onder het spreken scheen hij naar het mij voorkwam er zelf een flauw denkbeeld van te hebben dat hij eigenlijk wartaal uitkraamde zodra hij deze woordend gezegd had ging hij weer liggen maakte een geluid dat iets van gekreun weg had en trok de lakens over zijn heet hoofd er was er nog een een jong man die krankzinnig was geworden door verlieftheid en hartstocht voor de muziek nadat hij op de accordion één door hem zelf een gekomponeerde mars gespeeld had gaf hij ons tuimer zijn verlangen te kennen dat ik bij hem op zijn kamer zou komen wat ik onmiddellijk deed ik deed nu precies of ik er al alles van wist schikte me naar zijn bijzondere neigingen en liep zo naar het raam toe waar men een prachtig uitzicht had terwijl ik met een aplomp waar ik mij zelf niet weinig op voorliet staan door opmerking maakte wat een lievelijke streek heeft u hier om u heen bah zei hij en meteen streek hij onachtzaam over de tonen van zijn instrument voor zo'n gesticht als dit is het mooi genoeg ik geloof niet dat ik ooit in mijn leven zo beteutert heb staan te kijken het is maar voor de aardigheid dat ik hier ben zei hij koeltjes dat is alles zo is dat alles zei ik ja dat is alles de dokter is een goede kerel hij merkt het wel dat het maar een grap van me is voor een enkele keer hou ik wel van zo'n aardigheid je hoeft het niet over te babbelen maar aanstaande donderdag denk ik weer heen te gaan ik verzekerde hem dat er van ons gesprek als van geheel vertrouwelijke aard geen woord uit zou lekken en zocht daarna de dokter weer op zoals wij een galerij doorgingen kwamen wij een net gekleden dame van hoogst beschaafde manieren tegen die mij een reepje papier en pen aanbod en mij verzocht daar iets eigenhandig op te schrijven ik voldeed aan haar verzoek en we gingen verder bedrieg ik me niet dan heb ik buiten deze muren meer malen zulke gesprekken gehad met dames deze dame is toch niet krankzinnig wil ik hopen ze is gek op wat voor punt wil ze van iedereen eigen handig schrift hebben nee zo hoort stemmen in de lucht sowieso dacht ik het zou niet kwaadwezen als we een stuk of wat hele dagse profeten die aan hetzelfde eeuvelman gaan ook opsloten en ik zou er niets tegen hebben als we om te beginnen de proefensnamen op een paar mormonen in deze plaats vind men de beste gevangenis ter wereld voor de zulken die preventief gevangen zitten ook is er een zeer goed ingerichte staatsgevangenis die op dezelfde leest geschoeid is als de gevangenis te bolsten met dit onderscheid dat hier altijd een soldaat op schildwacht staat met een geladige weer toen er tijd waren ongeveer 200 gevangenen in er werd me in de slaapzaal een plek aangewezen waar enige jaren geleden een oppassen vermoord was geworden in het hollen van de nacht door een gevangenen die uit zijn cel was gebroken en daarna een wanhopige poging had gewaget om te ontsnappen ook wees men mij een vrouw aan die haar man vermoord had en nu al 16 jaar moeder zeel alleen gezeten had wat denkt u vroeg ik mijn geleider zou die vrouw die nu al zo lang gezeten heeft nog altijd hoop koesteren dat ze eenmaal weer op vrije voeten zal komen wel wist zeker antwoorden hij maar ik veronderstel dat ze geen kans heeft om haar vrijheid terug te krijgen niet waar ja dat weet ik niet haar vrienden wantrouwen haar wat hebben die daarmee te maken volg ik natuurlijk wel zij willen geen request voor haar indienen maar als ze het nu eens deden bedumpt dan kreeg zij nog geen gratie in de eerste tijd misschien niet ook niet bij een tweede request maar een aanhouderen wind door dus telkens en telkens op hetzelfde aanbeeld te kloppen zouden ze na verloop van jaren hun zin wel krijgen gebeurt dat hier meer ja meer dan eens staat kundige vrienden zullen het soms doen ze doen het zelfs dikwijls langs de één of andere weg aan hard voort zal ik steeds met groot genoegen en dankbaarheid blijven denken het is waarlijk een allerliefste plaats en ik had het al van vrienden die ik mij nooit met onverschilligheid kan herinneren in alles behalve opgeruimde stemming verlieten we dan ook deze stad op de avond van vrijdag de elfde en reisde die nacht per spoor naar nieuwheven onderweg werden de conducteur en ik vormeel bij elkaar geïntroduceerd gelijk silks bij dagelijke gelegenheden placht te geschieden waarna we met elkaar over koetjes en kalfjes gingen spreken na een reis van drie uur bereikten we nieuwheven tegen achten en brachten de nacht in het beste logement door nieuwheven ook onder de naam van city of elms stad daar olmbomen bekend is een mooie stad verscheiden van haar straten zijn zo als haar alias genoegzaam te kennen geeft met rijen grote oude olmen beplant en dat zelfde siara der natuur omringt jeel college een inrichting van het uiterste gewicht en grote vermaardheid de verschillende afdelingen deze inrichting zijn in een soort van park midden in de stad opgericht waar zij onder de lomerijke bomen maar flauw zichtbaar zijn het effect staat vrijwel gelijk met het plein ene oude hoofdkerk in engeland en als de bomen vol in blad staan dan kan het niet anders of dit moet een aller schilder achterst gezicht opleveren zelfs winters bieden deze groepen van goed uitgegroeide bomen onder de drukke straten en huizen ener bedrijven gestat een allerkeurigst gezicht aan het heeft er toch wel iets van weg als of ze een soort van compromis tussen stad en land tot stand brengen door al kan de halve wegen tegemoet te gaan en daarna de hand te schudden iets wat en nieuw en plezierig is na een nacht te hebben uitgerust stonden we vroeg op en gingen bijtijds naar de werf en aan boord van de packet new york naar new york dit was de eerste amerikaanse stoomboot van enige omvang die ik gezien had en toch geleek ze in een engels oog nog oneindig minder op een stoomboot dan een groot drijvenbad het kwam mij inderdaad voor als of de bad in richting van west minster bridge die ik verliet toen ik nog niet recht droog achter de oren was op eens tot een kolossalen omvang uitgedijd was dat ze van huis weggelopen was en in de vreemde tot een stoomboot had weten te brengen hier in amerika waar onze doordragers het zo bijster op begrepen hebben kwam mij zo iets dester waarschijnlijk al voor wat het uiterlijk betreft is het grote verschil tussen deze packets en de onze dit dat zij zo hoog boven water liggen zo is het hoofddeck rond onbesloten en vol vaten en goederen gelijk een tweede of derde verdieping in een pakhuis terwijl het wandeldeck er bovendicht een gedeelte de machinery is altijd bovendig dek waar men de verbinding stang in een sterk en hoog raam kan zien werken gelijk een zaag in een houtzaag molen zelden is daar iets dat op een mast of takelaasje gelijkt niets anders dan twee grote zwarte schoorstenen de man die aan het roer staat is opgesloten in een klein huisje aan het voor einde daarboot men moet weten dat het rat door middel van ijzeren kettingen met het roer verbonden is die langs de gehele lengte van het dek werkt en gewoondelijk houden de passagiers zich beneden op tenzij het weer al heel uitslokkelijk mocht zijn zodra hij de werf achter de rug hebt houdt alle drukte en bereidering op een pakket op verwonderd vraagt u zelf een af hoe ze toch vooruit gaat want het schijnt wel dat niemand zich met haar bemoeit en komt een andere logge machine u voorbij spatten dan voelt u niet weinig verontwaardigd over de nabijheid van zon somberen wanstaltigen op alles behalve op een schip gelijkende leviathan ten ene malen over het hoofdziende dat het schip waar gij aan boord zijt er gerust een broertje van konwezen er is altijd een boekhouderskantoortje op het tweede dek waar je uw vracht betaalt een dameskajuit bagage kamers een kamer van de machinist om kort te gaan het is een echte warbel die het iemand nog al moeilijk maakt om de heren kajuit te vinden deze kajuit beslaat dikwijls de gehele lengte der boot gelijk ook dit mal het geval was en heeft drie of vier rijen kooien aan weerzijden toen ik voor het eerst in de kajuit van de new york wam geleekse in mijn ogen die aan zo iets ongewoon waren zolang als de burnington arcade de zee engte die men op deze reis moet oversteken levert een alles behalve veilige of plezier getocht op en is het toneel van menig ongeval geweest het was een natte morgen en zeer mistig en wij verloren spoedigheid land uit het oog overdag hield het even wel op met regenen en tegen de middag klaarde het weer geheel en al op na met behulp van een vriend de provisiek kamer en de bergplaats van het gebottelde bier terdege te hebben aangesproken ging ik naar bed daar de beslommeringen van gisteren me erg vermoeid hadden maar bijtijks werd ik wakker en repte me om de heliport de zwijnenrug en braadpan en andere brug te plekken te zien die voor al de lezers van die drie knikkerbokkers voor maar de geschiedenis zoveel aantrekkelijks hebben nu bevonden wij ons in een oude vaart met schuinlopende oevers aanweerskanten die als beseid waren met keurige villa's en het gezicht lievelijk aandeden door een gras en bomen fix doorstomende passeerden we een vuurtoren en een gekkenhuis waarvan de ongelukkige bewoners met hun pletten zwijden en een leven maakten als wilden zij het geraas der machines en het geklots der golven oversreven daarna voeren we een gevangenis en andere gebouwen voorbij en zo kwamen we eindelijk in een vrije bij waarvan het water door een nu geheel en al onbevolkte zon beschenen om hoogspatten gelijk de hemelwaartsgekeerde ogen der natuur zo lagen er dan voor ons aan onze rechterhand verwarde hopen gebouwen met hier en daar een spits of toren die als het waren op de kudde daar beneden neerzag en weer hier en daar een rookwok die traag naar boven ging en op de voorgond een bos van scheepsmasten met vrolijk klappende zeilen en wapperende vlaggen uit hun midden stormden veerboten naar de overkant die beladen waren met mensen paarden wagens manden en kisten andere veerboten kruisten er doorheen kortom alles was in beweging alles was in de weer als wezens een hoge orde en die minachtend neerzagen optie niet te gereizen van die anderen bewogen zich met ene majestuweuze bedaardheid een stuk of drie grote schepen staat toch onder de rusteloze insecten koers zetten de naar de grote oceaan eindelijk zag men glinsterende hoogten en eilanden op de schitterende rivier en een gezichtseinder nauwelijks minder blauw en helder dan de lucht die hij tegen scheen te komen het stadsrimoer het klinken van kaapstanders het geluid van klokken het blafend van honden het geratel van wielen dat alles klonk ons in het oor al dat leven al dat geraas dat zich vermengde met het eigen aarde geluid van het water kreeg om zo te zeggen nieuw leven nieuwe geest kracht van dit vrijwillig samen zijn en zo gleed ons schip over de schuimende en spatten de golven heen en bereikte eindelijk de woelige haven om daar anderen te verwelkomen einde van deel 10