 Mijn broertje uit familie en kennissen, dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders, familie en kennissen door François Haversmiet. Mijn broertje, soms als ik alleen op mijn kamer zit of op een eenzame wandeling, ja, het is mij gebeurd. In vriendelijk en vrolijk gezelschap dan zie ik, op een eens, een kindergezichtje. Het is een bijzonder, fijn en lief gezichtje. Maar terwijl ik erop sta, ondergaat het een afgrijselijke verandering. Het gezonde rood verdwijnt van de wangen en maakt plaats voor een dodelijk bleekblauw. De ogen openen zich wijd en schijnen te verstijven van nameloze ontzetting. Tussen de lijkkleurige lippjes beryst een aakelig schuim en het blonde haar dat zo even nog zacht om het voorhoofd golfde kleeft druipnat aan de slapen. Zo gruwzaam is deze aandelijk. Dat ik ter stond, al mijn krachten inspan, om er mij van te ondoen. Ik kan, ik wil dat gezicht niet langer voor mij hebben, want het schokt. Niet alleen mijn zenuwen, het bederft mij niet maar een voorbijgaand genot, nee, het wekt vervoerlijke gedachten in mij op, twijfelingen, ontkenningen, die ik vrees dat als ze mij geheel overmeesterden, mij slecht zouden maken. En toch, hoe ik mijn best doe, om mij van het spoosel te ontslaan, ik geloof niet dat het mij spoede gelukkend zou. Dronger zich niet vanzelf, zonder dat ik zeg het kan, het opzettelijk te willen en nog tans, als op het rechte ogenblik geroepen, een ander beeld voor in de plaats. Schone gelaad ken ik in de wereld niet, het zijn de trekken van mijn beste moeder. En zij ziet mij aan, zo als zij mij aanzag op die morgen, toen ik ontwaakte uit een langen, lange nacht, volbenoude dromen, en toen ik toch zo bedroefd was, omdat ik weer vacker was geworden, want ik wilde niet meer leven, zonder mijn broertje, mijn arm, verdronke broertje, en zonder, ach ja, hem had ik ook verloren, van wie ze mij althoos gezegd hadden, dat hij onze lieve vader in den hemel was. Maar, dat wist ik nu wel beter, hij had ons niet lief, en hij was geen vader, en ik wensen dat ik er nooit geweest was, of dat ik er stond, mocht ophouden met leven. Maar toen zag zij mij aan, mijn allerbeste moeder, en in haar oog zwom een traan, en ik voelde weer het oude gevoel, als wanneer ik mij naast mijn broertje neervleide, onder de hoede van onze hemelse vader, en ik kreeg het leven weer lief. Acht jaar was ik oud, en mijn broertje was drie. Wij waren de enige kinderen des huizes, en zoveel de school, en mijn lessen mij toelieten, althoos bijelkander. Want, ik had veel liever dat ik thuis mocht blijven, om te spelen met broertje, dan dat ik op verzieten moest bij jongens van mijn eigen leeftijd. Dat was misschien niet goed van mij, maar het was nu eenmaal niet anders. Als het broer er niet bij was, had ik geen plezier. Ik herinner mij dat ik uit logeren zou, bij een oom en tante van ons, die op een groot buitenwonden. Men had er mij wonderend van verteld, ook hoe de neefjes daar een ezelwagen hadden, waar wij alle dagen mee uit rijden zouden, en dat ik zeker zelf den ezel wel een zou mogen mennen. Nu, ik liet mij dan eindelijk bepraten, maar toen ik goed en wel in de trekschuit zat, die mij naar het wonderland brengen moest, begon ik erbarmelijk te huilen, en al de trooste redenen van de schipper in wiens bijzonder hoede ik was aanbevolen, hadden geen de minste uitwerking op mij. Ik wou en ik zou naar mijn broertje terug. Toen verklaarden, al de aanwezigen, er was een juffrouw bij, met een jongetje van zes jaar, zij stelde het mij tot een voorbeeld, zoals het daar zat zonder op de hele reis een kik te hebben gelaten, en dat was nog wel een weeskind, zij ze, maar ik had dat volmaak de weeskind wel kunnen schoppen. Zo'n hekel kreeg ik aan hem. Nu, al de aanwezigen verklaarden, mij uit één mond voor een laffen en naar een jongen, waarop ik natuurlijk antwoorden met nog eens zo hard aan het kermen te gaan. In die stemming werd ik bij oom en tante afgeleverd, maar die waren zo goed niet of zij moesten mij den derde dag al met pak en zak weer naar huis zenden. Er was geen denken aan om mij langer te houden. Ik geloof dat ik mijn ziek zou geknist hebben, om mijn broertje. En de verrukking, waarmee ik hem om de hals vloog en hem kustde toen de markt de deur bij ons open deed, en hij met haar was gaan zien wie daar gebeld had. Zeker dit alles was naar en laf. Ik weet het wel. Nu zou ik mij dan ook zo niet aanstellen. Om niemand, maar toch. Ach, ik kon er niets aan doen. Ik was letterlijk dol op mijn broertje. Nu was het ook een ventje om dol op te wezen. En de anderen waren het, denk ik wel eens, even goed als ik, maar zij konden zich misschien beter inhouden. Hoewel ik zeggen moet, dat bij voorbeeld mijn vader het soms niet minder erg maakte. Er was een deftig man. En dat zult ge wel willen geloven als hij hoort dat hij notaris was. Alltijd had hij een witte das om. En als hij uit ging, een zwarte rok aan. Een uitenzijzak. Van die rok staken papieren met zeegels en lakken op. En daar stonden geheimen in. Maar ik wou dat gehem eens gezien had. Als hij thuis kwam, vooral van een verkoping. En hij vond ons bijtjes dan in de kamer. Eerst liep hij nog naar zijn kantoor, om de papieren met de geheimen goed achter slot te bergen. Maar op staande voet kwam hij terug. Soms zonder rok. Zomaar in zijn Engelse hemdsmallen. En dan kreeg ik ook wel een zoen. Of hij streek mij eens door mijn krullenbol. Zoals hij mijn sluikenharen noemde. Maar ter stond daarop, pakte hij broer en tilde hem in de hoogte en zette hem op zijn schouder of op zijn hoofd. En sprong met hem door de kamer. Of hij ging zo lang als hij was op den grond liggen. En broertje boven op hem. En ik natuurlijk ook. Maar om broer, was het toch eigenlijk te doen. En mens. Dan was het een gescharrel. En een gekittel. En een gelach. Totdat moeder kwam en zei papa, denk toch om je goede kleren. Maar moeder mocht zich wel stil houden. Want als zij op de kanapé lag. En broertje klouterde als een eek horentje op haar om. Dan vroeg zij ook niet al toos wat voor japon zij aan had. En of wij onze schoenen wel goed afgeweegd hadden toen wij uit den tuin kwamen. Van de meiden behoef ik zeker niet te spreken. En van Frans den Koetsier die bij de Limburger jagers geweest was. Kijk die hadden nu compleet alle dagen ruzie om alkander. Ik meen de meiden lauter en alleen omdat de ene de ander geen kuschunde van broertje. Maar Frans gaf hem op zijn derde verjaardag een grote vlieger present. Dien had hij zelf gemaakt en in het midden had hij met gouden letters mijn broertjesnaam geplakt. En daaromheen twaalf lanceers in galop. Want jagers had hij niet kunnen krijgen. Die hadden ze niet in de winkel. Maar zo kon het toch ook wel. En de vlieger kostte wel een daalder, meende wij. Alleen aan vloeipapier. Helaas het is er nooit toegekomen hem op te laten. Toen het de tijd was voor de vliegers. Maar nee, daar wil ik nu nog niet van beginnen. Daar zullen wij straks spoede genoeg van moeten horen. Ik zei dat broer zo'n snoeperig ventje was. Misschien zult gezeggen dat zijn alle kereltjes van drie jaar. Nu, ik wil er niet met u over twisten. Maar hij was toch zeker wel een beetje buitengewoon. Hij was nooit stout. Met alles was hij tevreden. Zelfs als hij zich stoot, of op een andere manier zeer deed, zette hij het niet op een schreven, maar hij liep naar u toe en verzocht u de pijn gauwens even weg te zoenen. En dan lachte hij meteen weer door zijn stille treintjes heen. En nu moet je daarom niet menen dat hij misschien wat dommeler was, want hij was erg bij de hand. En zo verstandig dat iedereen ervan riep. Van meer dan één printenboek kende hij al bijna al de versjes uit zijn hoofd. Alleen van het horen voorlezen. En gehadymens moeten zien, zo wijsd als hij meespeelde wanneer wij de grote doos met huizen of met wilde dieren opzetten. Van haast al die dieren wist hij de namen en wat geluid of ze gaven, want dat had ik hem geleerd. En hij kon de parmen net zo goed in en uitspannen als ik. Dat was eigenlijk zijn grootste liefhebberij. Wij maakten dikwils een grote dilijanse van stoelen met zes parmen ervoor. En die reed hij dan alleen van den bok. En soms zaten wij er met ons vieren achter in. Ik en de kindermijd en vrouw Koelewij en haar dochtertje. Dat was zoveel als de weduwe die op zondagmiddag kwam om de vaten te doen als de andere meid haar uitgaansdag had. Maar dan ging het ervan door. Je kon geen woord verstaan. Zo trappelde de kutsier op den bok en zo blies hij op zijn horen. Het allerplezierigste eventueel was morgens in de vroegte als hij mij vakken maakte, want we sleepen den laatste tijd bij Elkander. En dan moest ik hem vertellen of wij speelden dat hij roodkapje was en ik de wolf. En ik had hem op of hij was ziek en ik verbeelde den dokter of andersom. Dan hoorde wij vader en moeder soms in het andere leed die kant schudden van het lachen. Zo'n schrik hadden zij in de grappen die broer athaalde. S'avonds. Wanneer ik naar bed ging, lag mijn broertje er natuurlijk al in. En meestal sleep hij, zo gerust dat hij er niet van merkte als ik bij hem kwam. Ik mocht dan ook al tot 8 uur opleven. En het werd wel eens half negen. Maar hij ging om 7 uur naar bed. Ik roop dan heel stilletjes onder de dekens, om hem niet wakker te maken. En als de meid van de kamer was, zij ik mijn gebetje op. Daar wachtte ik altijd mee, totdat de meid weg was. Zij behoeft het niet te weten, dacht ik, wat ik aan onze lieve heervraag. Want ik had geen vast gebetje. Welstmiddag zijn tafel. Dat was mij geleerd. Door vader geloof ik, herenzegen deze spijsenamen. En achterna heren ik dank u voor uw goedheidamen. Beide keren hard op. Behalve als er mensen bij ons aaten. Dan mocht ik het wel zachtjes doen. Ik had daarom gevraagd. Want ik vond het zo raar voor die vreemde mensen. Maar, s'avonds deed ik mijn eigen gebetje. Ik was daar uit mijzelf mee begonnen. Hoe? Dat weet ik niet meer. En de enige die erachter gekomen was, dat was moeder. Want nu en dan, wanneer zij mij naar bed bracht, vroeg ik haar of zij het voor mij doen wou. Nooit heb ik iemand zo horen bidden als mijn moeder. Zij deed het heel anders dan de meester op de school. En dan de dominee. Want ik ging willens mee naar de kerk. En dan zat ik in de kerkmeestersbank. Tussen vader en de oude hermoshuis. Maar die sleepalto's. Ik had dus de dominee wel horen bidden. En hij deed het heel mooi. Daar zal ik niets van zeggen. En heel lang ook. En de oude hermoshuis begon zo geducht te knikkenbollen. Voor over en achterover. Want hij kon dan niet zoals onder de prik, met het hoofd in zijn hoekje leunen. Dan dacht ik wel eens. Pas op. Aanstonds vliegt zijn bruik af. Het is zonde, zult gezeggen. En dat was het ook. Doch ik zou het nog veel groter zonden gevonden hebben als ik onder mijn moeders gebed om wat anders gedacht had. Maar dat deed ik nooit. En het zou mij ook niet mogelijk geweest zijn. Moeder, badkort. Maar zij drukte in haar weinige woorden zo'n diepe eerbied uit en zo'n vast geloof dat ik een gevoel kreeg als of ik niet meer op de aarde was. Waar wij stonden met ons beiden, moeder en ik, aan de ingang van de hemel. En er was een engel die kwam van onze lieve heer. En beloofde dat hij op ons passen zou. Terwijl wij sleepen. En ik beloofde hem dat als ik weer wakker werd, ik een gehoorzamer kind zou zijn. En dan dekt hem, moeder, ons nog eens goed toe en kusten ons beiden. En broertjes lippen bewogen zich in den slaap, als of hij glimlachtte. En ik bleef nog een poosje liggen te denken aan die schoonen, vriendelijke engel of over den goede god die moeder Altoos onze vader noemde. En hoe broertje nog niet wist dat er zo'n goede god was die ook zoveel van hem hield. En die zijn een engel ook op hem liet passen. En dat gaf mijn zo'n rustige gevoel, want nu was ik zeker dat hem geen ongeluk overkomen zou. En kon ik één van broers kleine handjes krijgen en in de mijne sluiten, zonder dat ik hem wakker maakte. Dan was ik vollekomengelukkig en zo sluimerde ik in. Maar nu komt er een dag. En dat is de verschrikkelijkste dag in mijn leven. Het was een zaterdag. En dus had ik om 12 uur geen school meer. Ik rende naar huis, want mijn broertje en ik hadden afgesproken dat wij achter in de tuin een vesting zouden maken met een aardend bolwerk en een borstwering van echte stenen. Er waren daar namelijk mensenlaags aan het werk. Ze hadden een riool dat verstopt was geraakt, moeten opgraven en bij die gelegenheid was gebleken dat een muur die in een tuin van achter een afsloot en waar het riool onder door liep ook nodig herstelling behoefde. Toen ik voor schooltijd het werk was gaan opnemen, had ik een hele hoop opgedolven aarden en verschillende losse stenen gezien. En zo was het heerlijke plan bij mij tot rijpheid gekomen. Nog geen kwartier over twaalfen of ik was alweer in de tuin. Moeder had mij wel, terwijl ik door den gang stormde, uit de huiskamer toegeroepen of ik niet eerst mijn boterham welkomen eten. Maar ik had al gehoord dat mijn broertje ook nog niet binnen was. En het kon dus nog wel eventjes wachten. Jan, Jan, waar ben je? Zo verloog ik de tuin in. Want ja, dat komt mij nu in den zin. Ik heb u nog niet eens gezegd hoe mijn broertje heten. Maar misschien ligt het hieraan dat wij later, als wij van hem spraken, bijna nooit zijn naam noemden. Het was meest al toos van ons broertje. Vader en moeder delen dat onwillekeurig mee. Het was net of dat terder en erbiediger klonk en omdat er nooit een ander broertje is gekomen, kon het ook wel. Maar op den grafsteen staat zijn naam voluit. En als de mensen, met hun kinderen, zonder savings op de begraafplaats wandelden, vroeger deden ze dat tenminste heel veel. Misschien dat zij het dan nog wel ins hart oplezen, Jan, Karel, Frederik. En of er dan ook wel eens één is, die denkt, wat was hij toch nog jong? In de ouderdom van drie jaren en twee maanden. Want dat staat er ook op den steen. Maar ze moesten eens weten hoe dat hij gestorven is. Nu, ik vloog door de tuin en riep om mijn broertje. Doch ik kreeg geen antwoord. En zo kwam ik waar ik smorgens den hoop aarde en de steen had gevonden. Maar ik herkende de plek haast niet meer, want een heel stuk van den muur was weg. En daarachter zag ik een sloot. Daar had ik wel eens van horen praten dat die er was. Maar ik had ze nooit gezien. De maetselaars waren weggegaan, om te schaften. En ik wou mij al omkeren en gaan kijken of broertje ook bij het kippenhoek was. Toen ik zijn strooien hoedje ontdekte, dat in de sloot reef. Als een bliksemstraals groot mij de gedachte in. Hij ligt in het water. En op hetzelfde ogenblik was ik aan den kant. En lach op mijn buik. En stak mijn arm zover ik kon in het vuilen met kroosbedekte nat. Het kwam niet in mij op, dat ik op die manier zelf licht voorover kon schieten. En dat ik dan redderloos verloren was. Ik had geen bepaalde reden waarom ik juist al handelde. Ik deed als een waanzinnige, en het al sloot er toevall, dat ik hem dadelijk had. Want ik had hem meteen, bij zijn handje. Hetzelfde handje dat ik zo vaak tussen de mijnen had genomen, om het vast te houden terwijl ik in sliep. Ik kroop op mijn buik achteruit en trok hem mee. Hoe ik het gedaan kreeg weet ik niet. Want hij was heel zwaar van het water. Maar ik kreeg hem toch op den wal. Ik dacht niet anders, of ik had hem gered. Als ik gemeent had dat hij al verdronken was, zou ik mij zeker met hem hebben verdronken. Maar dat was immers onmogelijk. Mijn broertje kon niet verdronken. Mijn broertje kon niet dood zijn. Doch toen ik mij had opgericht en mij over hem heenboog, om hem in het gezicht te zien, hij lag op zijn rugje toen. Hij zag bleekblauw. Zijn ogen stonden wijd open en staarden. Ah god, ik heb hem weer voor mij. En ik wil hem niet voor mij hebben. Zo niet. Zo afgrijselijk. Zo als of hij met zijn zachte stemmetje vragen wil. Waarom, waarom, heb jij mij laten stikken in dat donkere water. Ik weet niet of ik naar huis ben gelopen. Dan, of mijn moeder uit zichzelf kwam om te zien waar wij bleven. Vader was niet in de stad. Maar Smorgen zal heel vroeg met Frans naar een verpachting gereden. En was dat niet zo geweest, zei mij later, dan zou het ongeluk wel niet gebeurd zijn. Want dan had vader of Frans moeder wel gewaarschuwd dat er een stuk uit zijn muur weggebroken was en dat de kinderen niet alleen in de tuin mochten omdie sloot. Hoort zij, een ogenblik later, was het een gerucht van ontstelde vrouwen en er werden veel vragen aan mij gedaan. Terwijl broertje ergens oplag. Ik meen op de kanapé in de tuinkamer en uitgekleed werd. En dan zijn er twee of drie dokters. En moeder geeft een geel. En nog een. Zo ijzig dat ik mij als een razende tegen een grond werp. Want nu begrijp ik wel dat er niets meer aan te doen is. Ik druk mijn voorhoofd tegen het harde tapijt. En ik schrij niet, maar ik brul. Geloof ik als een wild dier. En ik trap van mij af. In één woord ik ben woedend tegenover deze ontzettende werkelijkheid dat er niets meer aan te doen is. Een paar vaste handen helpen mij behoedzaam op. Een onbekende stem zegt dat ik naar bed moet. En ik voel mij de trap opdragen. En aansomst daarna lig ik in ons ledig kant. Naast de plek waar broertje placht te liggen. Hier barst ik opnieuw in tranen uit. Maar mijn smart lucht zich nu minder woest. Ik wenen niks snik, totdat ik letterlijk niet meer kan en uitgeput van droevheid in slaapval. Als ik weer wakker word, is het avond en donker. Het eerste wat ik doe is onwillekeurig naar mijn broertje tasten. Ik vind hem niet. En als een scherp mes snijdt mij de herinnering door de ziel aan wat er gebeurd is. Maar nee, ik had het zeker gedroomd. Gedroomd? En hoe kwam het dan dat ik alleen in ons bed lag en zonder dat er nacht ligt branden zou het dan toch wezenlijk waar zijn? Zou mijn broertje waarlijk dood zijn, verdronken, in die akkelige sloot gestikt? En zou ik hem nu nooit weer zien? Nooit weer met hem spelen? Nooit? Al mijn droevijt keerde terug. Ik schrijde. En mijn schrijen werd steeds heviger. Ik beefde over al mijn leden en van tijd tot tijd kreeg ik schokken over mijn gehele lichaam. Dan komt er iemand bij mijn bed en ik hoor vader die mij zijn armenjongen noemt. En ik voel een hete traan op mijn wand en hij kust mij zoals ik niet weet dat hij mij ooit gekust heeft. Hij zegt dat ik wat moet eten en terwijl hij mij uit het lelijkamp tilt en in zijn armen naar beneden brengt. Vluist dat hij mij in om als ik kan niet te hard te schrijgen. Mijn moeder ligt op de logiekamer en hij vreest dat zij niet wel is. Ik wil vragen waarof broertje ligt. Maar ik denk ineens om die blauwe kleur en die verglaasde ogen en dat schuim op zijn mondje. En ik verbergen mij angstig aan mijn vaders borst en snik het uit. En vader kan zich ook niet langer goed houden en onderaan de trap gaat hij zitten. Met mij in zijn armen en wij wenen te samen. Zo zacht. Wij kunnen om moeder niet te storen en toch of onze hart te breken zullen om ons broertje dat verdonken is. Ik kan u natuurlijk niet alles vertellen wat er verder gebeurde. Ik weet het zelf ook niet goed meer wat ik dacht toen ik voor de tweede mal wakker werd. En ik nog eens weer die eidelen hoopte onder drukken had dat alles maar een droom was geweest of wat ik deed op die zondagmorgen terwijl de kerk klokken buiten te vergeefs om ons riepen. En de bloemen in ons eigen tuintje zich wel verpaast zullen hebben waar mijn broertje en ik bleven om ons zondagse boeketje te plukken voor moeder. Het was heel mooi weer dat herinner ik me nog en het gaf een wonderlijke indruk dat in de huiskamer die voor op de straat uitzag de blinden toe waren maar de blinden hadden openingen van boven in het vatsoen van een klaar verblat en daar vielen heldere zonnestralen door en ook door de reetend van de blinden en in die straal en zweefden miljoenen stofjes. De andere kamer daar tegenover was op slot en in die kamer lag mijn broertje. Of het op tiendag was dan wel op de volgende maar één sloop ik naar de deur van de afgesloten kamer en luisterde aan het sleutel gehad of ik niets hoorde. Wie weet het? Misschien was hij niet echt dood en was hij net hakken geworden en dan zou hij zeker wel het eerst om mij roepen of mogelijk oh dat onze lieve heer het gemerkt had wat ongeluk hem overkomen was en dan zou hij wel een Engels duren om hem weer leven te maken terwijl ik aan de deur stond kwam dit laatste mij het waarschijnlijkst voor tot dat ik mij eens klaps voor ontrust voelde door de vraag of ik vrijdagavond mijn gebetje wel opgezet en bepaald of ik wel voor mijn broertje gebeten had. Het was namelijk een enkele keer gebeurd dat de slaap mij onder het bidden verrast had. Ik had soms zoveel te vragen want ik kon in mijn avond gebet tot de kleinste bijzonderheden afdalen. Eens toen ik een nieuw printenboek gekregen had waarin de hoofdpersoon buitengewoon deugdzaam was en niet min heel rampspoedig smeekte ik vuurig dat het aan het eind van het boek toch gelukkiger met hem mocht aflopen en zo dwaalde mijn gedachten dan wel eens af en ik kwam niet weer tot mijzelfen voor den volgende morgen en dan herinnerde ik mij met schrik dat ik niet aan het amen toegekomen was maar toch dat ik ooit verzuimd heb voor mijn broertje te bidden dat geloof ik niet. Ik begon al toos met hem en met vader en moeder en één. Dien vrijdagavond en laatste voor zijn jammerlijke dood had ik het ook niet vergeten. Toen ik er over ging nadenken kon ik het mij heel goed te binnenbrengen. Ik had zelfs nog hartelijker dan anders gevraagd dat de hemelijke vader hem beschermen mocht want even tevoren had ik weer een versen indruk ontvangen hoe engelachtig lief hij toch was. Tegen dat hij naar bed zou gaan hadden wij hem horen zingen. Het was de aanhef van een liedje dat vrouw Koelewijn wel voor ons zon met een bevige stem maar hij zom het zo verwonderlijk zuiver en zo zacht en de kleine vergissingen die hij begint in de woorden wel van hij den zin nog niet geheel kon begrijpen gaven er bovendien zo iesteers aan en andoenlijks. Het was hij niet om aan te horen maar men kreeg een onweerstaanbare lust om naar hem toe te lopen en hem te pakken en te kussen op dat mondje dat zo verrukkelijk kwelen kon. Ik had dus vrijdag avonds dus wel degelijk voor mijn broertje gebeden maar waarom had de goede god er dan niet voor gezoord dat hij geen ongeluk kreeg. Ik begreep het niet. Het enige wat ik mij kon voorstellen was god had het zo gauw niet gezien even min als mijn ouders dat de mensenlaars dat muur voor de sloot weggebroken hadden maar nu dat spreekt moest hij het al weten wat er gebeurd was en waarom zou hij mijn broertje dan ook nog niet kunnen helpen dat god wel meer dode mensen levend gemaakt had dat was mij genoeg bekend het verwonderde mij dat ik dit niet reeds van het begin af bedacht had en vooral waarom vader er nog met geen woord van had gesproken moeder kreeg ik in die dagen niet te zien zij lag nog al doos met een harde koorts de bed en de dokter had verboden mij bij haar te laten wat de meiden aangaat die konden mij dacht ik toch geen licht geven ik zou er was mijn besluit mijn vader nog eens over ondervragen en in tussen wie weet of de gewenste uitkomst niet al eerder opnachtte wie weet helaas voorlopig hoorde ik niet het minste bemoedigend geluid in de kamer waar mijn dode broertje lag het was maandagavond geworden de avond voor de begrafenis de hele dag door was het bernd geweest van mensen die visites kwamen maken en van kaartjes die bezorgd werden maar er zat een doek om de bel voor mijn moeder die het vreselijk in haar hoofd had en vrouw koelewijn was in de mangelkamer om op de bel te letten en open te doen ik had vrij van school gehad en was de meeste tijd bij de vrouw gebleven want een paar uitnodigingen om de dag bij vriendjes van mij door te brengen had ik niet willen aannemen voor niets ter wereld zou ik mij van huis verwijderd hebben ik wou bij de hand zijn als er soms iets met broertje gebeurde en daarom ook zat ik het liefst in de mangelkamer want die was vlak bij de voorkamer en vrouw koelewijn hinderte mij niet met veel te praten een enkele keer maar als zij weer een kaartje had aangenomen en bij de overruggen in een manje gelegd zij ze hoeveel of zij er nu al had en eens merkten zij op dat een hele adel erbij was maar dat er binnen ook veel grootheid was bezend controleren en de romse pastoor ook eindelijk toen het begon te schemeren liet vader mij weten dat ik toch eens bij hem komen moest ik vond hem in de gang hij stond voor de glazen tuindeur en keek naar buiten maar toen hij mij hoorde keerde hij zich om en vroeg mij zag het wild gebroertje nog een zien ik begon hevig te beven maar zij toch van ja en nu gingen wij naar de voorkamer de deur was open en er brandde een lamp en toen zag ik dat er op twee stoelen een kistje stond eerst durfstik niet maar eindelijk vermanne ik mij en weer op een blik in het kistje ik had gedacht weer dat aaklijke gezichten zullen zien van een paar dagen te voren maar een kreeg van verrassing ja van verrukking ontsnapte mij ik verbeelde mij waarlijk dat de goede god mij verhoort en dat hij mijn broertje weer levend gemaakt had of het misschien ook kwam van het gele lamplicht maar de wangen waren weer kleurig meende ik en de gesloten oogjes en het mondje waar wel een glimlach om scheen te spelen alles gaf mij een indruk van een kind dat niet op afschuwelijke wijze den dood gevonden had maar dat rustig lachte slapen oh laat moet toch hier komen wauw ik roepen daar hoor ik plotseling achter mij een grove mannestem en die zegt ja ja voor het vlees is het een heel ding meneer maar een mens moet zwijgen de vrijmachtige god maakt levend en hij maakt dood hij heelt en hij verslaat en er is niemand die het zijn hand rett het was of ik van een ijskouden tocht in elkaar kromp wie sprak daar en wat beduidde die gruwzame woorden ik had bij het binnenkomen geen achtergeslagen op de beide mannen die ik nu ontdekte dan één herkende ik dat was simmers de bitter en de ander die de spreker van daar even scheen te zijn had iets in zijn hand en ja dat was een deksel en hij was de timmerman en hij kwam om het kistje dicht te schroeven ik weet niet hoe ik dat begreep maar ik vloog naar vader toe en sloeg de armen om hem heen en geelden het uit maar is broertje dan toch dood en moet hij nu weg en zullen wij hem nooit weer zien oh lieve beste jongen antwoorden vader diep diep bedroefd hou je bedaard broertje is in den hemel en daar zullen wij hem eenmaal weer zien hij wilde zich nu met mij verwijderen maar ik ging voor hem staan nee zeiden ik één ding moet ik eerst nog van u weten die man zegt dat de goede god broertje dood gemaakt heeft is dat waar de goede god heeft broertje in de hemel opgenomen ja dat is waar zijn vader het is te wensen vroegde de timmerman er ongevraagd bij pst dit zien we eens de bidder ik dacht dat mijn vader een beweging maakte als van iemand die ongeduldig wordt maar daar stond daarop keer bij hij zich naar het kistje en kust in mijn broertjes dode lippen toen nam hij mij mee de kamer uit ik vroeg niets meer dienavond ging ik slapen zonder te bidden of eigenlijk lag ik nog uren lang wakker en ik hoorde de klokken slaan de grote klok buiten en de gang klok en het klokje op de slaapkamer dat een heel eind achteraan kwam net of het nog te klein was om de groten al bij te houden en om 10 uur begon de torenblazer want wij woonden schuinsteigen over het raadhuis en de wind was naar ons toe en de torenblazer toeterde zo lustig en blij toch ik lag maar al te pijn ze over die verschrikkelijke ontdekking dat het niemand anders dan onze lieve heer was die mijn broertje dood gemaakt had vader had immers toegestemd dat het zo was hij had wel gezegd dat god het gedaan had om broertje bij zich te hebben in de hemel maar dat veranderde voor mij niet veel aan de zaak god had broertje weggehaald bij ons bij al zijn speelgoed en zijn beste paartje en zijn lieve moes en bij mij en hij had het zo vreed en zo false gedaan in een sloot in een vuil de sloot had hij hem gesmoord misschien had broertje nog om hulp geroepen misschien had hij nog geschrijd dat hij bij zijn pa en moetje en bij mij wil blijven maar onze lieve heer had hem zo lang onder het smeren gewaten gehouden totdat zijn mondje vol was gelopen en het schuimer uitgekomen was en toen hij broertje groeider wel dood had toen had hij hem of zijn zieltje want zo was het immers meegenomen naar de hemel maar zou het wel eens waren zijn dat broertje zijn ziel in de hemel was de timmelmans ging er aan te twijfelen en ik voor mij was er ook lang niet zeker van mijn vertrouwen op de goede god was nu eenmaal geschokt één ding mijn broertje had kunnen verdrinken zou die verder goed voor hem gezorgd hebben ja en al had god hem in de hemel gebracht zou we daar echt wel zo heerlijk zijn als de mensen meenden en vooral zou mijn broertje het daar nu plezierig vinden bij die god die hem zo vreselijk mishandeld had oh daar kon ik maar niet overeen zo'n grote almachtige god en om dan op die manier te doen met een klein vriendelijk jongetje toen kwam het mij voordat geest met wat een vast geloof mijn moeder altoos van gods liefde had gesproken ik hoorde weer haar diep eerbiedig onze vader die in de hemelen zei het een paar maal deed ik een poging om het haar na te zeggen ah het ging niet zou moeder zelf het nu misschien ook niet meer kunnen hoe jammer dat zij jij ziek was ik had het haar zo graag willen vragen zij was ziek geworden van den schrik het het maar mogelijk had god dat ook wel gedaan wie weet of hij niet van plan was om haar ook dood te maken nu dan had broertje haar tenminste bij zich maar wat bleef vader en ik dan alleenig nee nee dat kon de goede god toch niet willen hij was immers zo goed zijn moeder altijd onze vader die in de hemelen zijt eens klaps begon ik te geloven die timmerman en vader ook konden zich wel eens vergist hebben hoe wisten zij dat het god was die broertje om het leven gebracht had onze vader of was moeder maar hier die zou het mij zeker wel anders beduiden ik lag nog wat te denken en toen ik eindelijk in slaap viel had ik een besluit genomen maar mijn gebetje opzeggen dat kon ik voor eerst toch nog niet een dag ging voorbij ook een nacht de eerste die mijn broertje buiten op de begraafplaats liep midden in die nacht werd ik wakker en richter mij op om door het venster te zien wat voor weer het was het was stikdonker maar ik hoorde de bomen ruisen en de regen tikt het tegen de glazen een bitter medeleide kwam in mij op moes broertje nu in zulk weer daar buiten begraven liggen ik verstopte mijn gezicht in het kussen en gaf mijn tranen een vrije doop zeer dat ten maandagavond had ik niet geschrijd maar al die tijd was het geweest of er wat in mijn keel zat den volgende morgen ging ik weer naar school ik had daar om verzocht en men had mijn leerlust zeer geprezen maar niemand vermoedde dat ik door een geheel anderem drang de deur uitgedreven werd eerst overtuigde ik mij dat mijn moeder of schoon iets beter mij nog niet bij zich mocht zien daarna nam ik mijn boeken en spoerde mij de straat op de klok van het raadhuis sloeg half negen ik had ervoor gezorgd om vorige dan gewoonlijk te gaan toen ik stil hield voor het huis van dominé gravius ik beklom het bordes en trok aan de schel twee maanden moest ik mijn boodschap herhalen eerder oude meid haar oren scheen te willen geloven dat zo'n dröemers van een jong heertje den dominé graag even alleen spreken ook de dominé zelf zagen bij binnenkomen in de voorkamer waar de meid mij dan toch den slotte ingelaten had wel een beetje verwonderd uit ik herinner mij dat hij een bruinachtige kamer japon aan had en gebloemde pantoffels en dat mij dit van hem tegenviel want in mijn voorstelling was hij onafscheidelijk van een deftige zwart en kletrok een korte broek met zijden kozen en lage schoenen met grote zilver omgespen maar gelukkig vond ik het gezicht van den dominé niet veranderd hij had zilvergrijs haar en donkere ogen en daar kon hij iemand doordringend en tegelijk vriendelijk mee aanzien mijn vader zij altijd het is een edelmens die dominé gravius en een knapman ook ik dacht men kon dat wel op zijn gelaat lezen en toen ik bij mij zelf een besloten had om een dominé te gaan raadplegen was mijn keuze daarom aanstond op dominé gravius gevallen daar stond ik nu ben een kloppend hart in zijn voorkamer en de dominé gaf mij de hand en vroeg mij wat boodschap ik voor hem had maar ik keek hem goed aan terwijl ik tot hem sprak want ik wilde precies weten wat hij zeggen zou en als ik kom wou ik zijn diepste gedachte raden er ging zoveel vanaf dominé zei ik nadat ik hem verteld had wie ik was u weet wel dat mijn boordje verdronken is verleden zaterdag en dat ze hem gisteren morgen begraven hebben de dominé knikte en ik merkte op dat zijn donkerbruine ogen vochtig werden dat ik me goed nu dominé ging ik voor het zeg mij eens wie heeft dat gedaan wie heeft mijn broertje verdronken er was zeker iets in mijn toon waardoor de dominé bijzonder getroffen werd hij stond bij ons toe maar hij ging zitten en hij trok mij aan zijn knie als of ik zijn kind was geweest wat bedoeld hij met die vraag jongen lief zei hij daarop of het waris dominé dat de goede god mijn boordje doodgemaakt heeft wie heeft dat gezegd de timmerman dominé en ja vroeg de ik er meer of min aarselen bij want het was mij net of ik iets lelijks van mijn vader ging aanbrengen pa heeft het ook gezegd de dominé dacht even voordat hij antwoordde ik gevoelde dat zijn zwijger mij beklemde zijn vriendelijkheid en zijn medeleide hadden mij moed ingeboezend des de pijnlijke deed het mij nu aan dat hij niet dadelijk en beslist verzekerde vader en timmerman hebben het glad mis helaas hij deed dat niet maar hij vroeg mij eindelijk zou hij willen dat een ander dan god het gedaan had die vraag verraste mij ik zou haar zeggen zij bracht mij een weinig in verwijn waarschijnlijk denk ik nu achterna moest zij dienen om mij te leiden tot blij moedige berusting in mijn broertjes verlies dat verlies was onherstelbaar toch als ik nu maar bedacht geen boze mensen hebben het ons aangedaan maar een volmaakt wijs een liefderrijk god dan zou ik immers tot het besluit moeten komen het is nog zo'n groot ongeluk niet dat broertje gestorven is ja wel beschouwd moet ook het jammerlijk verdrinkend van dit lieve kind de vaderlijke beschikking zijn geweest ener aan biddelijke voorzienigheid maar ik redeneerde of liever ik voelde geheel anders dat broertjes dood zijn ontzettende dood in dat walgelijke water dat deze verradelijke moord op een argeloos en engelachtig schepsel gepleegd want aangenomen dat god de orzaak van zijn sterven was dan vooral had dit sterven voor mij het karakter van een moord onder de meest verzwaren omstandigheden dat zo'n moord ooit een goede daad zijn kon ooit een daad waardoor hij die haar volbracht hij mocht dan wezen wie hij wilde niet duizendmaal alle aanspraak op mijn eer biedt en mijn liefde verbeurd had dat kon ik in de verste verte niet bij mij opkomen de dominee ging van zijn overtuiging uit er is een god die alles doet en die het doet uit liefde als ik dat nu maar aandaam maar ik stond voor een feit waar tegen mijn gehele ziel op kwam als tegen een gruwel en nu geloofde ik zeker graag dat er een liefderrijk god is mijn moeder had mij het voorbeeld gegeven van dat geloof en ik had er auto's vrede bij gevonden maar om nu ter wille van dienvreden of ook zelfs om nu uit ontzag voor mijn moeder toe te stemmen die gruwel was eigenlijk geen gruwel geweest want hij was het werk van de liefde rijke god nee ik zal niet zeggen dat ik dit weigerde maar het was mij volstrekt onmogelijk ik hoorde dus de dominee met de uiterste verbazing aan toen hij vroeg zou hij willen dat een ander dan god het gedaan had hoe kon hij dat vragen voor eerst was er in het minst geen sprake van wat ik wel wilde anders zou ik hem verzocht hebben om met mij op de knieën te vallen en te zien of wij god nog niet verbidden konden dat hij mijn boertje weer opwekte uit het graf door aan zo iets had ik niet gedacht de vraag was niet eens bij mij opgekomen of zo'n gebet nu nog wel voor verhoering vatbaar was mijn mens en toch deden niets te zaken het geval was eenvoudig en ik had het genomen zoals het daar lag mijn broertje was dood alles wat ik nu nog maar weten moest was hebben zij gelijk die beweren dat heeft god gedaan de dominee kon mij dat natuurlijk best zeggen waarvoor was hij anders dominee maar wat ging hij nu doen mij vragen of ik soms ook liever had dat een ander dan god mijn broertje om het leven gebracht had wederom wonderlijke vraag begrijp hij dan niet dat als niemand anders dan god die verschrikkelijke daad had betreven ik nimmer meer met mijn moeder geloofig en troostvol zou kunnen bidden tot onze vader in de himelen wat ik den dominee geantwoord heb weet ik niet waarschijnlijk bleef ik hem onthutst en zwijgend aan te zien en daarop zal hij misschien gedacht hebben dat wie niet tegen spreekt minstens half overtuigd is en op die onderstelling in zijn vraag voortbouwende begon hij het één en ander te zeggen van godsgedachten die niet onze gedachten zijn en van zijn wegen die hoger zijn dan onze wegen ik geloof de wel dat hij gelijk had of schoon ik zijn uitdrukkingen niet best begreep maar enig werd mij toch zonder klaar de dominee dacht er al even neems over als vader en als de timmerman god had het gedaan hiermee wist ik genoeg nog zie ik hoe de dominee mij de deur uitlaat met hartelijke complimenten aan papa en als ik weer eens wat de vragen had moest ik maar gerust bij hem aankomen en hij hoopt de mama spoeligings op te zoeken en dan ga ik een bordes af en niet voordat ik op de kleine steentjes ben zet ik mijn pet op en daar zit een rouwstreek aan voor mijn bordje maar nu lijkt het mij toe dat de straat voor mij uit begint te reizen en dat het huis van de dominee en het huis daar tegenover en dat alle huizen zich daarmee toe buigen en dat de grote kerk in het verschiet en de wolken daarboven op en neergaan en eindelijk daarvan de hele wereld aan te draaien eerst langzaam en dan al harder en hard en ik streek mijn armen uit om mij ergens aan vast te houden en ik krijg een bons achter tegen mijn hoofd en alles is uit er is niets meer men heeft mij later verteld dat ik midden op de straat neergeslagen ben nadat ik eerst als een tronke mens heen en weer gezwaaid had en dat de dominee in zijn kamer Japan en zijn gebloemde pantoffels op mij toegeschoten is en mij in zijn armen heeft genomen in een huis gedragen en later ben ik naar ons eigen huis vervoerd ik was er geen heel buiten kennis en ze dachten niet anders of ik zou mijn broertje wel spoelen volgen want het duurde dagen eer ik weer een beetje tot bewustzijn kwam en zelfs toen gaven de dotters nog mij heel weinig hoop eerst een week of vier nadat ik ziek was geworden heelde zij het ervoor dat het gevaar geweken was en al die tijd lag een stroom met zand voor het huis tegen het geraas van de rijtuigen en dan zat een briefje op de deur en zelfs de torenblazen nog niet rompetten had de burgemeester gezegd maar wat verwonderde mij toen ik het achternaar vandaan want ik had hem toch duidelijk gehoord en niet alleen nu en dan maar urenlang verbeelde ik mij stond hij te blazen en dan meestal de wijs van dat liedje dat vrouw koelewijn placht te zingen en dat broertje gezongen had de avond voor zijn dood toch het ergste van alles was dat ik mijn broertje althoos voor mij had en wel met dat afschuwelijke gezicht waarmee ik hem uit het water had gehaald en hij was in de hemel maar die hemel was vol met zulke aakelige verdronken en ik weet niet wie het was maar er zat iemand tussen hen in en zij keken allen naar hem met wijt geopende ogen en in al die ogen lag een uitdrukking van namelozen angst allengs even wel komt er een einde aan dat visioen en nu begin ik te bespuren dat ik in mijn bed lig ik voel mij heel slap en zeer treurig en als er iemand bij mij komt en mij wat vraagt heb ik geen lust of geen kracht om er op te antwoorden totdat op zekere dag de zon scheen in de kamer door de witte gordijnen van het ledigkant heen kon ik het merken het was doodstil en ik herinnerde mij hoe ik lang geleden een broertje had gehad met een engelachtige zichtje maar dat was al nu niet meer en in die tijd had ik nog wat gehad dat was al nu ook niet meer wat was dat ook weer geweest het was zo iets heerlijk geweest zo iets om niet bang voor te zijn maar om erop te vertrouwen want als mijn broertje naast mij lag het sliep en ik ging ook slapen dan waakte het over ons en dan voelde ik dat ik het zo lief moest hebben en ik had zo'n lust om niets touk meer te zijn en om een heel heel goed kind te worden wat was dat ook weer geweest had het niet een paar schone zachte ogen en had het niet een wonderlijke tedere stem een stem vol eerbied en vol liefde en waren er dan niet een paar gevouwen handen en wat zij die stem dan ook weer onze vader die in de hemelen zei ja maar dat was al nu niet meer ik schrijde zacht ik voelde mij zo onuitsprekelijk verlaten toen ging het witte gordijn weg en ik zag de zonnestralen die door het openvenster vielen en in die gauwne gloed boog zich een schone gestalte over mij heen en twee ogen zagen mij aan twee ogen voel liefde en een stem noemde mijn naam vredig en zalig en twee lippen kusten mij de lippen van mijn moeder en ik voelde mij niet meer verlaten ik had weer het oude gevoel uit de tijd die zo lang geleden was mijn broertje sleep en over ons waakte een vriendelijke macht een heilige groetheid een vader die in de hemelen is vele jaren zijn er zeer dat vervlogen mijn moeder en mijn vader ook zijn heen gegaan naar mijn boordje en nog menig ander die ik later liefkreeg is hem gevolgd op de donkere reis toch blijf ik zeggen ik voel mij niet verlaten soms alleen soms bekruip mij nog die nameloze ontzetting de dood van mijn broertje is niet het laatste raad zal geweest dat ik vruchteloos poogte te ontcijferen dat onschuldige dat lieftallige gezicht je in den vreselijkste doodstrijd verstijft het wordt mij maar al te dik was herinnerd toch er is niet minder in het leven dat mij de liefde van mijn moeder voor een geest roept onder allerlei gestalten ontmoet ik telkens weer die liefde op mijn weg en indien het niet van metal is om het te zeggen dan is er iets van haar in mijn eigen binnenste zolang nu als ik die liefde tegenkom en zolang ik ook maar enige gewerking van die liefde in mijn hart mag bespuren en kracht die mij goed doet en die mij drinkt om goed te zijn zolang zal ik mij niet verlaten gevoelen vele dingen begrijp ik niet maar één ding weet ik dat er een heilige vriendelijke macht is die over mij waakt één ding dat ik het kind ben van een hemelse vader einde van mijn broertje een kerstverterring uit familie en kennissen dit is een LibriVox opname alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org opname door Marcel Koenders familie en kennissen door François Haversmiet een kerstverterring den volgende dag zou het kerstme zijn en Kilian de organist van de klaaskerk zat voor zijn Seraphine het stuk in te studeren dat hij morgenavond na afloop van de prik over den Engelsang spelen zou. Hallelujah de kleine kamer was vol van muziek of onze lieve heersengelen in al de vier hoeken op trompetten stonden te blazen maar toen de organist aan de woorden kwam vrede op aarde in mensen een welbehagen toen leek het wel of de zolder en het dak en alles verdween en de goede god zelf zag uit zijn hemel naar beneden en breiden de armen zegenend uit over de wereld de ogen van Kilian waren vochtig als van iemand die bit en zijn hoofd bewoog zich heen en weer op de golven van de muziek toch in zijn onmiddellijke nabijheid alleen door een halfsteens muurtje van hem gescheiden zat meneer zwart die les geeft aan het gymnasium in de meten de wiskunde en hij pruttelde over de nieuwe wetser manier van huizenbouwen waardoor men den gansen dag geplaagd wordt met het leven dat de buren maken het was goed van meneer zwart dat hij niet verder ging en de buren zelf ook verwensten maar hij moet weten dat hij een fatsoenlijk man was en daarom vergenoegde hij zich met het boek waarin hij had zitten lezen een beetje neidig dicht te slaan het boek was zeer diepsingig en de schrijver had het nog moeilijker gemaakt om het te begrijpen door zich bijzonder onduidelijk uit te drukken toch je zult zien had kapitein bol de vriend van meneer zwart gezegd als je er eerst maar een eindje in bent dan kun je er niet mee uitscheiden dit maakte dat meneer zwart al verschillende dagen verlangend had uitgezien naar deze eerste vrije morgen van de kerstvakantie en hij was juist ver genoeg gekomen om zich te overtuigen dat zijn vriend de kapitein wel eens gelijk kon hebben toen vlak naast hem want hij zat met het potkageltje tussen zijn knieën bij de muur dient verwensten halfsteensen daar begon plotseling de serafine van buurman kilian halleluja trompetten de engelen doge ik twijfel of meneer zwart wel begreep dat het engelen waren om de waarheid te zeggen begreep hij niets meer en pof daar lag het boek op hetzelfde ogenblik dat de stem van de organist trillende van aandoening en toch duidelijk verstaanbaar aanhief vrede op aarde in mensen en wel behagen vrede op aarde jawel brom de meneer zwart of schoon zacht genoeg om den zanger niet te storen vrede op aarde jawel dat liedje kennen we kindervechten de russen en de turken en de jongens van bol vieren hun kerstfeest in atje beneden in de keuken levert een zuster lenemie en de meid elkaar slag en ik die tenminste op mijn eigen kamer rustig te vinden wordt ture lures van dat ongelukkige muziekinstrument nu in vredes naam troost jij me dan nog maar eens oude vriend en meteen greep zijn hand naar een donker bruine meer schuimend pijp die boven hem aan de wand hing een filibus was poeder in de kachel aangestoken en geen minuut later of een dikke tabaks wolk omhulde het teleurgestelde gezicht van den roker wanneer een mens zo aan een jarenlang gebruikte pijp zit te trekken wil het wel dat er allerhande oude herinneringen bij hem boven komen en dit verschijnsel deed zich nu ook voor bij meneer zwart vrede op aarde in mensen een welbagen klonk het nog steeds in zijn oren en er dron ook wel iets van door in zijn hart maar onderwijl zwerven zijn gedachten van het ene voorval naar het andere dat hij beleefd had in al die tijd die zijn trouwe meer schuimer hem nu reeds getroost had of dikwijls ook vruchteloos had moeten troosten van vele lijn moeite en verdriet nauwelijks meer was hij dan een knap toen hij de pijp kreeg toch wie hem in zijn kregsmanspak gezien had zou het hem niet hebben aangezegd er waren onder de studenten die uitdrokken niet veel flinker uit de kluitend gewassen wat was dat nu al lang geleden bijna een halve eeuw en toch hoespoeder was die lange tijd om geweest hij kon het haast niet geloven 65 geworden met sind maarten ja ja hij had zijn tijd zo goed als gehad de meesten brachten het niet zover hoevelen waren er nog over van de kameraats die hem zijn zeerlijke pijpen neiden als minder savings op de wacht nog eens een brand instak kapitein bol dat was de enige die hij zich herinneren kon uitdiend tijd jongens wat zag die er toen ook heel anders uit dan tegenwoordig een prachtige krullenboel en wat zong de kerel goed nu doet hij dan gans een dag niet stand keuggen en als we nog eens een singeltje omwandelen dan is hij meteen dood af het leven geeft toch wel bezien niet veel in een onbezin is het voorbij en het eindje draagt nog de zwaarste last halleluja in de mensen in welbagen zeker buurman ga je gang maar er zal ook voor u een dag komen dan jubel je dat zo hard niet meer toen ik 30 was dacht ik het ook misschien laat mensen kijken 30 waar was ik toen bah hoe kan ik het nog vragen je wordt wezenlijk oud zwart een vervaardelijke haal uit de pijp meneer zwart scheen zich erg onplezierige dingen te herinneren en dat deed hij hij dacht er aan hoe hij de akademie ontijdig had moeten verlaten want zijn vaders middelen veroorloofden niet langer dat zoon bleef studeren hij had anders stil genoeg geleefd en hard genoeg gewerkt ook mijn vader was de goed van vertrouwen geweest of hoe het dan heten moest kortom het kwam hierop neer dat zijn hele vermogen weg was toen volgde er een verdrietige tijd moeder ziekelijk en de zusters de ene naar de andere gestorven behalve lenemie die had auto's een tijgestel gehad en dat had ze nog stil hoorde hij haar niet de meid zal weer wat gebroken hebben als zuster dan maar niet naar boven komt om haar nood te klagen en ik die hier zit te roken als een verstopte schoorsteen zal ze wel weer zeggen zo'n oude weduunaar is het toch eigenlijk ongelukkig aan toe en toch moet ik nog dankbaar zijn want als ik mijn zuster niet had je bent wel een rekenmeester zwart maar een slecht rekenmeester dat weet je zelf wel zo één in de entrant van vader je boeltje zou ook lang op zijn maar daar zorgt lenemie voor die past op de kleintjes en net dat al ik heb het moeten aanzien dat sophie de deur uit ging en nu zullen we kerstfeest vieren en oude nieuwjaar zonder haar voor de eerste keer zonder haar een prettige kerstvakantie weer een paar gewelde gehalen uit de pijp die zuster recht hadden gegeven om te vermoeden dat de schoorsteen verstopte was oh buurman schijt uit met uw halleluja ik geloof er niets van dat er vrede is op aarde en welbehagen in mensen ik ben oud geworden vroeg oud van zorg en ellende en van eigen dwaarsheid ook mijn vader heb ik gekend dat hij zinnenloos was geworden van een tegenspoed razend eerst en eindelijk verstomt en kind maar dat is het eerste niet geweest jaren heb ik mijn brood gegeten onder vreemden het harde brood van den huurling het brood dat sophie nu eet zij wilde niet anders ik heb haar genoeg gewaarschuwd maar zij dicht even eens als ik op die leeftijd liever hard brood maar zelf gewonnen dan geteerd op kosten van vader die het zijnen toch wel op kan er liggen nog rekeningen in het laadje en het jaar is haast om maar met januari verschijnt er weer een kwartaal als de uitgever nu ook maar eens over de broek kwam hij zegt dat de tweede druk zo goed als uitverkocht is dus die lelijke recensie heeft dan toch geen kwaad gedaan poef een baas van een rookwulk meneer zwart dacht aan de lelijke recensie die hem in elk geval dit ogenblik geen goed deed hij gromde zelfs zoiets tussen de tanden als van ezels en botterikken en dan moest het wel erg zijn als hij dat deed ook maar in zijn eigen daar nam zijn gelaad op eens een bijzondere plooi aan het kreeg de uitdrukking van iemand die zich iets heel liefst voor zijn geest roept en daarbij iets heel droevigs daar even een reedschijn er zowat in zijn ogen te hebben geschemerd terwijl hij de naam van sofie noemde zijn enige dochter maar tans stond het schrijn en bepaald naden dan het lachen wat had zij er toch den slag van gehad om te maken dat hij er zich overheen zette als zijn werk eens onbillijk werd beoordeeld zij die eenmaal zijn schat zijn goede engel zijn alles was geweest hij was laat getrouwd maar toen dan ook geen zijn leven eerst recht goed te beginnen als hij thuis kwam van het gymnasium als zijn private lessen waren afgelopen vond hij haar die hem zat op te wachten althoos even blij althoos even vriendelijk terwijl hij zijn boeken schreef hield zij hem gezelschap en nooit werd het haar te laat in de nacht al mocht zij vaak urenlang geen woord spreken want het waren ingewikkelde vragenstukken die hij zocht op te lossen en de minste storm is kon de uitkomst doen valen toch zo dikwils als zij opkeek van zijn arbeid rusten zijn oog in een liefhebbenden aanmoedigende blik en toen de prijsvraag afwas en hij las het werk aan haar voor oh zij kon er onmogelijk iets van vatten maar hij deed het ook voor zichzelf en zij hield vol dat de mooiste roman niet mooier kon zijn en dat wist zij stillig en zeker hij zou bekroond worden en hij werd bekroond maar onder een voorwaarde waren aan hij zich niet kon onderwerpen zodat de beloning en een goedeel van den roen hem ontgingen toen was hij binnen geweest toch zij had hem gekust en gezegd dat hij nog honderd maal liever was geworden omdat hij zich zo ver omgehouden en niet toegegeven had en als dat waar was dan moest zij hem wel teretegen liefhebben want wie had vroeger al liever voor hem kunnen zijn dan zij halleluja ja halleluja toen had wij onder zijn verdriet ook zo kunnen zingen doch het zou dan toch maar van korte duur zijn geweest dat gezang de pijp ging uit den mond het hoofd van meneer zwart boog zich hij doorleefde nog eens het verschrikkelijkste uur van zijn deven daar stond hij weer bij het sterfbed van zijn vrouwtje zij keek hem nog eens aan ze drukten hem nog eens de hand als of zij hem bedanken wilden en toen ging zij heen den weg op naar het raadsel achter land van waar niemand wederkeert vrede op aarde in mensen in welbehagen ruist het aan genen zijde van de muur gij licht reed meneer zwart hard op hij was van zijn stoel gereden maar het leek wel of hij schrikte van zichzelfen dat grove bitsen woord tegen wie nee niet maar tegen buurman kiliaan en dat terwijl hij dacht aan het verlies van haar die hem zo deden zo veroom ja zo veroom en zo heilig had lief gehad hij ging weer zitten hij dwong zich opnieuw te pijnzen over haar goedheid voor hem toch onwillekeurig dwaalde zijn gedachten af naar de dagen en jaren die gevolgd waren waarheen gaan welke in onderscheid vreugdeloos nee toch niet allengste minste was er weer schemer licht gekomen in de duisternis en op het laatst hij zou wel slecht moeten zijn om het niet te erkennen op het laatst had hij zich dikwils weer gelukken gevoeld zij had hem een dochterstje achtergelaten voorwerp eerst van veelvuldige en lang niet auto's aangename bemoeien dochtermate het kind tegen verwachting opgroeide en zich ontwikkelde overvloediger bron van huiselijk genot had de zuster die de zorgde opvoeling met hem deelde maar auto's eenweg met hem willen gaan ofel tans had zij maar beter de kunst verstaan om aan te vullen wat er niet onmogelijk aan zijn manier van doen om beroeken had doch wij laten nu een ogenblik meneer zwart aan zijn eigen bespiegelingen over en beproeven ons een minder eenzijdig oordeel te vormen dan waartoe wij misschien geraken zouden als wij enkel den loop van zijn overpijzingen bleefend volgen want hij was wel een knap wiskuntstenaar doch dat kon hem niet beletten sommige dingen slechts van zijn standpunt uit te beschouwen en daarbij komt dat hij nu vooral niet in de rechte stemming was mogelijk heb je dat ook al gemerkt om de zaken onpartijdig te bezien leonie in de wandeling lenemie en deze prosaïse omzetting van een oorspronkelijk bevallige naam was zeer eigenaardig leonie dan was onder den druk der omstandigheden een lenemie geworden op het stuk van huishouden vrij wat praktischer dan haar oudere broer dient en spijt van a quadraat plus b quadraat steeds een bijzondere aandacht toonde om zich door zijn gevoel te laten overheersen dit wil niet zeggen dat de zuster ook niet gevoelig was zij leed zelfs aan vlagen van grote prekkelbaarheid bij name kon zij niet best uitstaan dat iemand haar de vet wilde stellen in huis en was zo iemand een sloordige meid wat nog aan het schijn voor te komen dan vooral had zij in kracht dadige wijze van aan haar aandoeningen lucht te geven toch toegestemd moest worden en wij hebben gehoord dat haar broer dit tot opzekere hoogte ook deed als zij minder bij de hand was geweest en zij hadden bedroefd en weet u naar stil zijn gang laten gaan dan zou het niet alleen met zijn financiën nog ongunstiger gestaan hebben dan het nu al doen kon doch en het is de vraag of hij dit wel genoeg begreep het had ook kunnen gebeuren dat er van de kleine soffie niet veel terecht was gekomen om iets te noemen misschien was deze al dadelijk in de mazelend gebleven als tante ledemie het consigne van den dokter niet zo onverbindelijk had gehandhaafd en zeker zou het kind op den een of anderen sinds de klaas morgen de maag voorgoed hebben bedoven als tante niet gezorgd had voor een trommel met een slot erop waarvan zij den sleutel hield en waar uit maanden later nog en op het laatst zelfschimmelige overblijfselen de voorschein werden gebracht van al het lekkers waaronder papa zijn lieveling begraven had ook zo vies hersenen die bijvoorbeeld duurend gevaar eerst onder de bokken springen die vader met haar maakte als de neerslachtigheid in den aanvang van zijn wedunaars leven bij poos en verdrongen werd door heftig aanvallen van tedigheid voor de kleine vervolgens onder al de vertelsels waarmee hij haar volproppten en eindelijk onder al de geleerdheid die hij het jonge meisje zo het mede te delen nog zuster ledemie stoerde zich aan geen tedigheid even min als aan de vuurig verbreide ontknoping van een verschrikkelijk boeiende spookgeschiedenis als zij vond dat het kind naar bed moest of aan de breikaus dan hielp geen lieve moederen en meer dan eens gaf het zure gezichten toch die zachtante niet wanneer plotseling de boekend van tafel moesten om plaats te maken voor de was jammer maar dat dit alles wel eens wat hardhandig in zijn werk ging want zo kwam het dat vaders hart de goede bedoeling niet steeds waardeerde over het geheel vond hij dat zijn huiselijke verkeer hem te weinig prettige afwisselingboot van zijn ingespanne werkzaamheden en misschien was daar ook wel wat van aan leonie was lenemie zijn meende het goed een best hart trouw en zorgvuldig aan daarbij door tastend maar de poesie die het leven hem een korte tijd volop geschonken had daar wilde het onder haar toezicht niet altijd best mee flotten wat zal ik ervan zeggen was het haar schuld alleen zij was maar een zuster en die geen gemakkelijke taak op zich had genomen en vraag nu iemand wat was er van soffietje geworden onder een niet zeer eenstemme geleiding van vader en tanden haar humeur en haar karakter ook handel naar licht en een geleelijke deuken wij kunnen bekomen ook was zij misschien niet zo aanhankelijk als haar vader graag gezien en zo onderdaardig al standen wel gewenst had door de waarheid is dat zij als een bloem onder mooi weer en regen opgegroeid en ontloken was een ferme en een aardige mei tevens gevoelig en nadenkend op zijn tijd als haar vader krachtig van wil en handig als haar tante knap vonden beide hoewel de eerste daarbij meer doelde op de examen die zij had afgelegd en de laatste het oog had op haar beproefde bekwaamheid in huishoudelijke zaken knap vonden anderen nog in een andere zin mooie bruine ogen frisse rode vangen geen knapper meisje in alle opzichten ergens in de wereld vond Kilian de muziekmeester dienwijnwaarlijk haast bij zijn serafine zouden vergeten dus was zo fitje uit kon nu eigenlijk wel achterweg en het was ook lang verdwenen behalve misschien soms nog in haar vaders mond en brieven want het werd nu al drie jaar dat de dochter het huis verlaten had om al schoenenante in haar eigen onderhoud te ver zien eerst was dat vertrek minder levende gevoeld de familie bij wie zij werkzaam was woonde in dezelfde stad een zelde verliepere week waarin zij geen gelegenheid vond enige uren in den oude kring door te brengen maar een maand of vier geleden was daar een eind aangekomen zij had de ouders van haar leerlingen moeten volgen naar het andere eind van het land en al werd er druk genoeg over en weer geschreven de leegte die meneer zwart cedert kon bespeuren was bij tijden niet voor hem om uit te staan gelukkig had hij werk in overvloed maar de grote vakantie bijvoorbeeld had hem eindeloos toegeschreven en hoe dik was hij kapitein bol ondanks zijn kwaaden kuch gedwongen had in de warmte singeltjes met hem om te stappen of hoeveel partijen hij met die ouden heer had gedampt als hitte en hoest alle uitgaan onmogelijk maakte dat zou nog niet eens zo'n gemakkelijk rekenkundig voorstelt zijn geweest voor eender achterblijvers van de hogere burgerschool die meneer zwart omstreeks die tijd had moeten klaar stomen voor hun herk examen een gevolg mede van al die inspanning was dan ook geweest dat de kapitein tegenwoordig zelden meer van zijn kamer kwam en nu was de enige hoop die zijn vriend nog had overgehouden voor de kerstvakantie op het diepzinnige boek gericht waar hij niet mee zou kunnen uitscheiden als hij er eerst maar een eentje in op was en waar hij toch mee uitgescheiden was we hebben het gezien juist toen we het hem werkelijk scheen te helpen om voor een ogenblik al zijn narengheid te vergeten halleluja het stuk dat kedia morgenavond op het orgel spelen zou eindigde in een krachtige jubeltoon maar meneer zwart zat dieper dan ooit in al zijn narengheid en terwijl de organist opgewekt en vol levenslust de serafine dicht deed hing het hoofd van zijn buurman mistroostig op de borst de meerschuimer was uitgegaan en op den drempel van de kamer stond lenemie die haar broer verschrikte met de boodschap dat als hij niet dadelijk koffie kwam drinken hij het ook wel helemaal kon laten want dat zij dan boel ging omwassen meneer zwart is de straat op gegaan hij heeft gevonden dat er een dikke onwelriekende mist hing die de kruiden hier beneden kapitein bol verplichte midden op de dag het gas ligt aan te steken toen meneer zwart volgens gewoonte den winkel door wilde gaan naar boven werd hij tegengehouden met de waarschuwing dat zijn vriend den hele nacht geen oog had toegedaan en nu sliep hij net even had de juffrouw pasjes laten weten want mijn vrouw durfden ouden her niet alleen te laten je kunt het maar niet weten met die benauwdheden die hij heeft en dan de jaren onder ons gezijd meneer besloten kruiden hier het zou mij niet verwonderen als het morgen het laatste kerstfeest was voor de kapitein en dat noemt hij nog een feest zegt de meneer zwart toen hij weer buiten in de mist was voor mij zal het er tenminste niet veel van hebben mijn beste vriend die mij mogelijk spoedig verlaten gaat en mijn dochter die ik ook zo goed als kwijk ben en een grommige zuster van een broer die nu zeker niet minder grommig is had hij er gerust kunnen bijvoegen wat zou hij beginnen de krant dan maar iets inzien misschien zijn de russen oven den balkan en zal het daar dan toch met de tijd vrede worden vrede op aarde oh lieve hemel een mooi idee meneer zwart stapt het eerste het beste koffiejaars binnen hij stort een troepje zwetsende gymnasten die pot spelen eerder onder een groot glas bijers meneer zwart heeft een hekel aan bijers hij vindt dat het een uitwerking op de hersenen heeft tegenovergesteld aan die der beoefening van de wiskunde en misschien vinden de gymnasten dat ook wel of schoon in een omgekeerdend zin en verbeelden zij zich dat de algebra iemand zuf maakt als men den docent daar in de deur plotseling rechts om keertzag maken zou men geneigd zijn om het ook te menen nu staat hij opnieuw in de mist er blijft hem niets anders over dan maar weer naar huis te gaan oh wat zal hij daar vervelend vinden het boek al de lust ontbrekt hem voor het ogenblik om er weer mee te beginnen was zo firma hij heeft er haar nog over geschreven of er geen mogelijkheid op was dat zij met de feestdagen over kwam het antwoord is geweest dat er niet aan te denken viel om de meisjes zou het nog gegaan zijn want die zouden uitlogeren bij de grootouders maar de reiskosten zij had het hem voor gerekend heen en terug was het nog de helft minder doch nu moest men het zich maar uit het hoofd zetten tante had gezegd sofie heeft gelijk maar tante had goed praten het was haar dochter niet nu stuur jij haar dan het geld maar als jij het ervoor over hebt had hij toen terug gekregen dat was er weer juist een volleden liefgeweest zij wist immers eventgoed als hij zelf dat hij alles voor over had maar ongelukkig had hij niets over de mist werd altoos dikker en funziger dacht hem net weer om naast een brug in het water te lopen als hij de brug een smis liep die hij over moest vloeifoei zwart hoe kom je op de afschuwelijke gedachten help help mijn god wat is er te doen vlak voor hem hij dacht dat het een boden van het telegraafbureau was zo zag hij hem en zo was de man weg in de gracht geraakt hoor daar beneden in de donkere diepte iemand die in het water plasst waar geen kreeg om hulp meer geen antwoord op het verschrik te roepen en vragen van de mensen hemel die man verdrinkt plof meneer zwart is een nagesprongen 65 jaar maar als hij het niet verleerd is dan kan hij nog zwemmen u wat is dat water koud laat los kerel goed zo nu heb ik je hier mannen hier de lander bravo de vent is gered meneer zwart staat op den kant te bibberen ze willen hem met al geweld mee hebben naar de apotheek waar de half flauwe drenkeling al binnen is gebracht maar daar is buurman kiliaan en die heeft hem meteen onder de arm kom meneer gauwne huis daar zal je het nog wel zo goed hebben en toen op een drafje zo goed en zo kwaad als het ging de brug over en aan de andere kant de stoep op een ruk aan de schel die jefrolenumie zelfen naar voren deed stuiven want ze meende dat het weer een beldeurtje was van die miserabele jongens uit de tekenschool maar heren met tijd daar stond haar eigen broer van het hoofd tot de voeten druip nat en de stoep en de gang die pas gedaan waren ene nalmonder toch dat wil ik nu tot eeuwige eer van denemie eigenlijk leonie gezegd hebben zij vergat in een whip de stoep en gang en als kilia niet zo verstandig geweest was om den dapperen maar nu tamelijk bedremmelde waterheld onmiddellijk voor te duwen naar de keuken waar hij door de geopende deur een heerlijk vuur had zien branden dan zou zij de heren misschien wel in de knappe voorkamer hebben gelaten tot nimmer meer ter stelle schade van het met zo'n broedige zorg zeer dat onheugelijke jaren netjes gehouden tapijt jans jij het andere been en kilia en de meid niet meneer zwart al op een stoel hebben en ieder aan een weer spannige laagstrekken wat gaat hij nu doen ik geloof waar rempel dat hij van zijn stokje raakt maar jefrolenumie staat al met een groot glas brandewijn in de hand en dat doet de klappertandende broer goed om kort te gaan iedereen houdt mee om te maken dat meneer zwart zo gauw mogelijk van buiten en van binnen opgeknapt en door en door lekker warm bij de kachel zit in de voorkamer want oh wonder die was al aangeweest en het theegoed had klaar gestaan om er naar de eten te zitten was er dan visite te verwachten en wat voor een visite moest dat dan wel zijn dat zuster lenemie en de onschendbare betere kamer voor in gebruik had gesteld meneer zwart zou er onder andere omstandigheden zeker aanstond met de uiterste verbazing naar gevraagd hebben toch nu was hij in een stemming om zich over weinig te verwonderen en om daar niet veel te vragen zijn gemoet was vol van ja wat was het was het enkel de schrik die hem in de niet meer zoals vroeger veerkrachtige leden zat of was hij ontroerd bij de gedachte dat hij een mens het leven had mogen redden vanmorgen had hij wel bij zijn eigen gezicht dat het leven rechtbekeken toch niet veel geeft maar daar strakjes na de eten hij had ter haast niets door kunnen krijgen en het maal was dan ook mooi koud geworden onder de bedrijven nu toen hij in de gemakkelijke stoel binnen een dutje had genomen was hij gewekt door een jongen en een meisje van den man die hij ruid gehaald had en moeder die zelf niet bij vader vandaan kon hoewel er gelukkig geen gevaar bestond moeder liet vragen hoe of het met meneer was en daarom waren de kinderen begonnen te schrijden maar die jongen had er zich over geschamend en er toch nog zoveel uit weten te krijgen als dat god het meneer vergelden zou want dat ze met zijn achten waren en hij was de oudste kijk dat was nu plezierig namelijk dat die acht hun oppassende vader nog wat mochten houden en hoor daar heb je het weer evenals ommorgen maar nu boven en door de afstand zachtig kiliaan zal weer aan het studeren zijn halleluja een vrede op aarde in mensen in welbehagen meneer zwart voelde iets als een stil verwijt gij licht had hij geroepen wie had gelogen was er werkelijk niets om de mensen te verzoenen met het moeite volle leven zijn er geen dingen die ons dankbaar moeten stemmen zo dankbaar dat een halleluja ons uit het hart wil een wiskunstenaar laat zich zo spoelig niet overtuigen zijn oog ontmoeten zuster lenemie daar zat ze weer als altijd een uur lang mocht zij onder de macht en er buiten gewone gebeurtenis zichzelf ongelijk zijn geweest nu alles voorbij was nat en vel behoorlijk opgenomen en haar boersgoed ergens te drogen gingen ten overvloede een potje karmillen met linde bloezam vorm te trekken gezet om er de nacht mee in te gaan nu was zij ook weer geheel de oude lenemie met moffjes tegen de winterhanden de neus op de eeuwige maaskaus en nu en dan een uitval zoals op de petronium waar ze tegenwoordig zo mee knoeien of op den meldboer die weer zo lang uitbleef of dat als het zondag nog eens zo tocht in de kerk zij er voor eerst niet meer naartoe ging ditmaal had zij het op de pendule gaat die niet weer erg langzaam vroeger was het een best werk maar nadat jij er aan geweest ben oh de vrede hier op aarde is dan toch al toos toch maar betrekkelijk dacht meneer zwart zeker het doet mij genoegen voordien armendrommel van een telegrammenboden dat hij niet verdronken is maar als de kerel nu geen erg plezierig thuis heeft wat dan hij was toch niet heel dankbaar die meneer zwart de camillen begon zoek te wasen door de kamer te geven het teawater zong zo gezellig en wat hem geheel had moeten vermuren het sigaren kistje stond op tafel hij mocht voor deze keer vrij roken in de voorkamer als hij maar oppassen wou met de as toch hij had nog liever zijn ouder meer scharmer gehad er werd gebeld daar zal kilia nog zijn voordat hij naar de muziekschool gaat er is vanavond geen school met de kerstmis toch was het kiliaan en hij had het erg druk met een klein koffertje en met iemand sparaplu neer te doen want het was een beetje gaan sneelen en grud daar liet zij haar moffallen op de mat en toen zij zich allebei bukten om haar op te rapen kwamen de gezichten haast rakelings bij elkaar en nu begrijp ik waarom zij zulke kleuren hadden bij binnenkomen van dat bukken namelijk doch wie denkt hij nu wel dat de andere was die binnenkwam meneer zwart sprong van zijn stoel en boven op de ijzeren stoof stond hij nog in zijn veel te bantoffels daar hangt soffie al aan zijn halves en kust hem dat het zo klapt en dan keert zij zich om een pak tante hou kind wil tante nog zeggen denk om mij muts ik moet het er morgen ook meedoen maar ja wel wat muts tante wordt zonder genaader gemokkelt jij oude beste goede engel om mij uit je eigen zak het reisgeld te sturen zonder dat vader erg iets van wist mevrouw zei dadelijk gaan juf en daar heb je mij nu maar hoe weet je dat ik kiliaan heeft toch niet geklaapt kiliaan zet een echt arme zondags gezicht als tante eens alles gehoord had wat hij onderweg aan soffie heeft verteld dan zou zij hem nooit hebben opgedragen om nigtje van het spoor te halen en hij heeft een rempel nog vergeten om haar op voort te bereiden dat de lieve papa in het water gelegen heeft maar waar heb jullie dan toch overlopen praten oh stil tante laat mij vader nog eens en nog eens om helzen hij had kunnen verdrinken de goede ziel en voelt u nu heus geen kou meer als het er maar niet slecht bekommt die beste alle beste papa en haar liefge zichtje leunt tegen zijn borst wonderlijke wezens die wij mensen zijn zo lachen en zo huilen ik geloof zo waar dat tante het ook een beetje te kwaad krijgt wie het wezenlijk te kwaad heeft dat is meneer zwart of liever hij heeft het zo onuitsprekelijk goed als hij het misschien niet gehad heeft seder de tijd toen zij nog bij hem was wie een vriendelijke geest hem op dit ogenblik schijnt om zweven was zij dan zijn engel en zong zij mee daar boven aan het lied dat morgen de aarde zou herhalen op het kerstfeest geen twijfel of had kiliaan zijn serafine hier gehad en hij had nog eens gespeeld van vrede op aarde dan zou er geen stem in meneer zwart tegen zijn opgekomen zijn linkerhand streeelde de zachte lokken van zijn kind en met zijn rechter hield hij die van zister leonie omsloten hoe weinig had hij haar nog gekend wat scholleren goedheid onder die harde vormen oh er was veel droevigs en lelijks in de wereld maar als men liefheeft en mijn ondervind liefde dan voelt me toch dat het zo is halleluja in mensen en welbehagen en volgende avond na afloop van de prik over de engel en zang speelde kiliaan op het orgel de mensen bleven opgetogen staan luisteren nooit had de organist zo prachtig gespeeld ene was er die het dieper dan allen voelde zij stond na stand in lenemie en het spel moet wel wezenlijk mooi zijn geweest want dan te verzuimde er over te klagen dat het zo tochte vader was thuisgebleven dat was beter voor hem met het oog op de voortmoeienis van gisteren ook zat hij die veroppoos alleen want de boodschap was gekomen dat het met kapitein bol was afgelopen dus toch geen onvermengde vreugde die hem op het feest gegund werd toch wanneer en waar was die ooit voor enigsterveling weggelegd de hemel mag het licht zijn herelijkheid noem dalen op de aarde hij zend het neder te midden van een nacht ook komende engelen waar zij gaan weder straks wordt het weer donker en stil nog zalig wie de blijde boodschap opving om ze te bewaren en ze weg te leggen in zijn hart zalig wie het goede opmerkt in dit korte moeitevolle leven en die het niet weer vergeet voor hen van wie ik u verteld heb zou het niet zwaar vallen dit kerstfeest niemand te vergeten want voordat de eerste avond omwas had Kiliaan het jaarwoord van sofie en den zegen van zijn aanstaande schoonvoudig einde van een kerst vertelling hoe de koning bij ons in de stad kwam uit familie en kennissen dit is een LibriVox opname alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org opname door Marcel Koenders familie en kennissen door François Haversmieth hoe de koning bij ons in de stad kwam nu dat was een pretje toen vader het voorlas uit de krant dat de koning komen zou want morgen bij het ontbijt werd er auto's voorgelezen eerst uit een bijbel van Schmieth en dan volgde de krant het was een erg plezierige krant en er kwam niets in van de tweede kamer maar een gedeelte heette gemengde berichten en dat was van alles door elkaar ongelukken en grappen en daar kon men dan nog eens om lachen bij het omvader daarop eens voor de dag kwam met in doorgaans wel onderricht te kringen verzekerd men dat bij zijn majestijd onze geëre biedigde koning het voornemen bestaat om enzovoorts hemeltje wat brak er toen een storm van vaderlands liefde en oranje genoet bij ons aan de ontbijtafelos want mijn overgroot ouders moet een erg kezend geweest zijn en ik zal ook niet zeggen dat hun achterkleinkinderen geen enkelspatje republiekeinsbloed in de adren hebben maar als je ze voor een keer half dol wilt zien roep dan maar eens met een ferme stem oranje boven en dan heb grijze aan den gang vader zelf had dan ook behoorlijk een traan in het oog en zijn stem haperde bij een plechtige slotzin waarin de redactie haar onwankelbaar vertrouwen uitsprak dat de gehechtheid van de burgerij aan het regerend stemhuis zich ook ditmaal als van ouds schitterend zou openbaren en wat moeder aangaat die was zo goed niet of zij moest opstaande voetbeloven dat onze vlag in de was zou maar daar bleef het niet bij het duurde niet lang of de lucht was vol onbestemde geruchten van erebogen die er zouden komen en de tekenmeester sloot zette geheim zinnige gezichten als hij les kwam geven aan mijn zusters en eindelijk barst de bom en het komt uit dat wij een groot chassinet krijgen boven de voordeur en er zal geillumineerd worden en de schoenmaker oerlemans die ook versen maakt want van hem is dat gedicht op dominee boskamp dat aggenietje de nijster uit het hoofd kent blaas nog boskamp tal van jaren op uw evangelie fluit de dichter oerlemans dan komt zich in persoon bij vader aanbieden voor de toepasselijke op- en onderschriften en het was jammer maar meneer sloot zij dat het niet meer kon want dat is chassinet al afwas en het stelde een voedende leeuw voor die had in fransen adelaar in zijn bek maar onze werkster dacht eerst dat het een kip was en mijn boordolf werd aangesocht om lid van de erewacht te worden maar dat heeft wat voeten in de aarde gehad om hem dat uit het hoofd te praten want net omdien tijd zat hij voor zijn examen maar mijn zusje marie heeft meegedaan met de meisjes die bloemen moesten strooien en dat zal ik nooit vergeten hoe beelderig zij er uitzag toen zij in haar witte jurk geheel en al klaar stond om afgehaald te worden parieu de kapper had wel een half uur aan haar kunnend gewerkt maar vader had de allermooiste roos uit de tuin geplukt en in haar lokken gestoken en toen stond het eerst recht goed ik geloof wel dat zij een beetje vaders lieveling was maar zij was ook de mooiste en de vrolijkste van ons allen en nu zij al lang verbloed en vergaan als de roos in haar lokken de eerste van ons allen armemarie op den dag toen de koning zijn in tocht zou houden was de stad haast niet te herkennen van het groen en de vlaggen maar vooral het oude paleis waar de koning zijn familie een eeuw geleden in gewoond had leek wel honderd jaar jonger geworden en iedereen die het zag had er schrik in want anders waren de blinden dicht en men kon zien dat de vergruldsel op gezeten had maar het was helemaal dof en lelijk geworden en tussen de traalis van de keldegaten kwam een benouder lucht opstijgen van paddenstoelen en eens moet er een jongen door zo'n gat zijn gekropen om zijn tolt te zoeken maar het weemelde er zei hij van verschrikkelijk grote ratten en dat weet ik wel dat als men door de lege zalen liep dan kraakten al de vloeren want dat heb ik van mijn eigen vader die is wel in het paleis geweest en tegen de wanden hing een allemaal portretten van dode prinsen en prinsessen dat is te zeggen dat ze nu dood waren en sommigen daarvan liggen nog bij ons begraven in het koor van de grote kerk met wapens op hun stenen maar die zijn er van het overheen lopen afgesleten en er is ook nog een graftombe met beelden maar daar mis ze de neuzen af dat hebben ze in den patrioten tijd gedaan en tines uit het armhuis die alle maandagen om zijn schelling kwam heeft ook nog mee geholpen en toen het zevenhoofdig monster van de tiranij voor het oude paleis verbrand werd dat was geloof ik in 1795 toen dronkt de burger feestredenaar op de gouden eeuw die nu aangebroken was en van ding te et af beloofd hij zou het edeldruivend sap alle dagen stromen tot voor den geringste derbat taven en met tines is dat ook uitgekomen want mijn vader was wijnkoper en tines heeft jarenlang bij ons achter in het pakhuis helpen bottelen maar ik zou vertellen hoe de koning in de stad kwam en het paleis was helemaal opperknappend en schuins daar tegenover had men de hoofdwacht maar nu waren daar behalve de soldaten ook de schutters en grasbeek de apotheker en van pingel in de goud smidt liepen al maar op en neer in grote nu en die niet beter wist had wel kunnen menen dat het echte officieren waren en om twee uur komt levi lamark over het pleinrennen die was zoveel als onderredacteur van het stedelijk nieuwsblad en hij had een pan achter het oren en een grote oranje cocarde op zijn borst want hij moest voor de berichten zorgen in de buiten gewone avond editie en hij rond de koning de koning en de wacht komt in het geweer en de luidlandse grasbeek en van pingelen trekken hun degens toen hadden ze nog geen sabels want later is er veel verbetering gekomen in de schutterij maar dat was niet nodig geweest namelijk dat de heren hun degens trokken want lamark had het rijtuig van de oude jevrouw krop in de verte voor de koes van de koning aangezien maar om vier uur toen kwam zij naar majestijd en zes paarden trokende wagen dat was nog wat anders dan die twee luiebruintjes van de oude jevrouw krop en toen gaf een gejuich en een geroep van leverde koning dat het oude water mij langs den rug geliep maar om kannemeter die was mee uitgetrokken geweest in den oorlog met een koning tegen de belgem en in de slag bij kermt is hij zijn shacko nog kwijt geraakt van het harde lopen om den vijand maar te verslaan nu die nou mij op en zetten mij op zijn schouder en toen kon ik den koning goed zien en de koning knikte tegen ons of tegen oom daar wil ik afwezen maar zo'n vriendelijk gezicht als hij toen zette en dat dan voor den koning als oom mij niet goed had vastgehouden was ik zeker van plezier achterover geslagen en avonds kregen wij de illuminatie en al de ereborgen waren tot boven toe vol lichtjes en als je dan de ogen half dicht deed dan kunt je u niet verbeelden hoe zierlijk of het was en wij mochten allemaal opleven en toen zijn we met de hele familie door de stad gaan wandelen want behalve oom kandemeter rogeerden er nog drie nichten bij ons en nicht heligonde riep al maar van nee maar en heb je nu van je leven en dolf had voor het eerst een hoge hoed op want hij was door zijn examen en hij had een arm moeten presenteren aan nichtshakkeling maar die stak nog een heel eind boven zijn hoed uit en hij was de hele avond kwaad op ons omdat wij hem plaagden met nicht en toen we weer thuiskwamen bleven wij nog eens even voor ons chassinet staan maar iedereen vond dat wij op de wandeling wel groter stukken gezien hadden en veel duurder misschien ook maar zeker niets dat beter uitkwam en het verwonderde ons later dat er niet meer van in de kans stond maar de volgende avond dat was ook prettig toen mocht iedereen vuurwerk afsteken en bij ons in de straat kwam er geen eind aan het sissen en het ploffen want die geen luiken hadden die hadden de vensters met matten of planken voorzien en iedereen stond op de stoep met een comfort of een test met een kol en dan ging het erop los met voedzoekers tegen de buren en de kinderen met zeven klappers sapper lood wat sloeg die omkandometer zij het deed hem aan zijn vroegere veldslagen denken en ik geloof ook wel dat het veel van den oorlog had want het regende vonken en horen en zien verging u en tegen dat wij naar bed zouden vloog de muts van juffrouw schel van den rologemaker in den brand maar even daarna kwam de drogist naast ons naar buiten en start bent gaals vuur af en dat wou ik dat geen gezien had want al de huizen aan de overkant stonden in laien gloed eerst rood en toen wit en toen blauw en op het laatst werd alles oranje en men kon alles even duidelijk onderscheiden als midden op de dag en voor een bovenraam van notaris bastiaans zagen wij de blinde grootmoeder zitten die had de kleine lin op haar schoot en lin kraaide tegen het mooie licht en klatten in de handjes en grootmoeder met haar blinde ogen deed of zij het ook wel zag en zij lachten mee met kleine lin maar toen ging het mooie bengaals vuur uit en vader zei kom kinderen nu naar bed einde van hoe de koning bij ons in de stad kwam hoe er oproer was bij ons uit familie en kennissen dit is een librifox opname alle librifox opname zijn vrij van auteursrechten voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar librifox.org opname door marxalkoenders familie en kennissen door franswa haversmiet hoe er oproer was bij ons het was op een vrijdag en wij aaten vis toen komt de meid die was nog om mosterd uit geweest want er was niet genoeg en zegt meneer weet u wel dat ze bij den burgermeester al de glazen in slaan neemdientje zegt vader bedaard dat wist ik niet en ik wil het liever ook niet weten voordat we klaar zijn met de vis want anders wordt ze koud nu dat was wel wat een raar zeggen maar vader hield het voor een praatje en dan had hij het geloof ik ook niet erg op den burgermeester want dat was een onplezierig mens en hij nam zijn wijn auteaus van buiten de stad we bleven dus kalm door eten hoewel ik bekennen moet dat mijn stoel onder mij brandde ik weet niet hoe het kwam maar al de jongens hadden er een voorgevoel van dat er oproer komen zou ik geloof dat de jongens zulke dingen auteaus vooruit weten tenminste er was toen bij ons op school al in geen week orde te houden geweest en na schooltijd trokken wij bij zwermen door de stad en zongen een liedje dat wilden de dienders niet dat wij zongen maar waar het eigenlijk op was en waarom wij het niet zingen mochten daar ben ik nooit rechtachtig gekomen maar wij zongen het met een soort van woede dat weet ik wel ik kon mij dus niet begrijpen waarom vader zo buiten gewoon lang tafelde want het duurde verbeelde ik mij veel langer dan anders en toen wij dan eindelijk gedankt hadden was ik ook meteen weg en op straat ik meen wel dat ze mij de meid nog achternaast stuurden om mij terug te halen maar het zou mij niet verwonderen als die eerst een half uur later thuisgekomen is met de boodschap dat ik nergens te vinden was want overal stonden de buren in de deur met onthutste gezichten om aan iedereen die voorbij kwam te vragen wat er toch te doen was en dan bleef iedereen stilstaan om niet minder onthuts te zeggen dat hij het niet wist maar dat iedereen zei dat de glazen ingeslagen werden bij de burgemeester nu toen ik dan op de gracht kwam waar de burgemeester woonde bleek het dat het toch niet waar was wat iedereen zei want het was naast een burgemeester daar woonde een rijke korenkoper en het heette dat die de granen opkocht om den prijs in de hoogte te jagen en het brood was toch al zo duur zodat het volk niet beter doen kon dan hem zijn ruiten in te slaan dat was een vreemd gezicht maar het vreemdste kwam nog en ik kan nu zeggen dat ik mij nog verbazen als ik eraan denk want wij hadden bij ons in de stad een diender of eigenlijk was het een major dat was als ik het wel heb de opperste van de dienders op den commissaris na nu dat was een man daar waren alle jongens bang voor en ik dacht dat er geen mens in de wereld was die niet bang was voor major zoetjes hoe hij aan die tegenstrijdig naam kwam dat moet zeker weer zo'n speling geweest zijn van de natuur wij de meester op de school het welens over had in ieder geval was het een mens om voor te sidderen die major zoetjes en als hij u aankijk met zijn kol zwarte ogen onder den vervaarlijke steek dan stoelde u het bloed in de aderen doch daar stond hij nu op het bordes van den korenkoper en dreigde het volk met zijn stok maar een vrouw ze zeggen dat het vrouw lijkdekker geweest is maar ik heb het van de ontzetting niet goed kunnen onderscheiden die pakte het ene eind van den stok en de major trok aan het andere eind en zoals te verwachten was hij trok het hartst want de vrouw liet den stok los en pof daar buiten de major zoetjes in al zijn vreselijkheid halst overhoofd van het bordes af onder de oproermakers dat gaf toen een oorverdovend gelach maar ik begreep dat het volstrekt niet was om over te lachen want als het zo moest dan kon het niet lang meer duren de politie plagen dat ging goed maar de politie moest het winnen en vooral major zoetjes als die viel wat stond er dan nog vast ik kreeg een onverschillige voel en vond het de moeite niet waard om af te wachten of het ook wat geven zou dat een heer het volk begon toe te spreken later heb ik gehoord dat het een groot volksvriend was en hij had verschijnen medailles van de boeken die hij geschreven had om het volk te verbeteren maar dat kon ik toen niet weten ik wist alleen maar dat hij het nooit verder brengen zou dan major zoetjes en hij bracht het ook niet verder want hij was nog niet goed begonnen om de luid tot bedaren te krijgen of ze hadden hem al in de maling en nolde vilder dat was de viste man uit de hele stad die namen zijn nieuwe hoed af en zetten die zelf op en eerlijk is eerlijk zijn lol daar heb je mijn petman en toen trok hij hem die vuilig pet over de neus nu toen dat gebeurde was ik al thuis en het verwonderde mij alleen maar dat vader geen aanstelte maakte om den vos in te spannen want wij hadden een net tentwagen en met het geld in den wagenbak en de hele familie al moest die dan ook wat nou zitten maar wie ziet daarop in tijd van nood de stad uit te rijden ik liep naar de tuin en hoorde toen hoe de trom ging en dat beurde mij wel een beetje op maar om een uur of 7 toen ik weer binnen was vernemen wij een tof geknetter en vader roep verschikt bewaar ons moet die gekheid nu ook nog mensenlevens kosten en toen in de voorkamer door een reetje van de blinden gekeken en jawel vrouwen en kinderen en mannen ook die lopen zo hard zij kunnen ons voor bij naar huis en één roept dat tegen den droog is dat de soldaten op het volk schieten en in mijn verbeelding zie ik al de plassenbloed en achter in de gang gaat een akele gegeel op en daar is barintje de keukenmeid aan wie onze marie het nieuwtje overgebracht heeft en die vindt het nu een geschikte gelegenheid om van zichzelf te vallen maar ik houdt mij goed want alles wel bezien is het toch nog al voor naam om erbij te wezen en ik lees het dunkt mij al in de vaderlandse geschiedenis nu wel niet dat van barintje maar dat er zo geschoten werd en hoeveel of we wel sneuvelden en dan natuurlijk het geval met mijn joazoetjes en nu achterna hindert het mij haast te moeten zeggen dat het toch nog met een sissen afgelopen is en dat er waarschijnlijk nooit iets van in de vaderlandse geschiedenis komen zal of het moest dan wezen in die van arend maar dat beleven wij dan toch niet meer want eigenlijk is er geen mens gesneuveld en de enige die geraakt werd dat was ponds de literse koster en dan nog wel bij ongeluk ik weet het in de bijzonderheden door juffrouw beummer want die heeft het met haar eigen ogen gezien en zij heeft het verteld aan mijn moeder terwijl ze bij ons was om te passen ze moeten ze moeten mij niet zeggen van onze koster zijn juffrouw beummer want ik zeg maar van onze omdat ik meest bij de luiterzinnen ga maar ik zelf ben anders van ouder tot ouder griffermeerd en voor ons trouwen zij beummer al toos dat hij er niet op stond maar u weet wel mevrouw hoe of dat gaat en toen was het de meisjes zouden met mij mee maar het zijn alle vijf jongens geworden en nu zijn het bij mij aan huis enkel luiterzinnen op mij na dan en als je niet beter te weten goed griffermeerd bent dan vind ik het naar voor je gevoel maar anders verschil maakt het niet mevrouw behalve dat spreekt met de gezangen want die zijn anders nu ze moeten dan niet zeggen dat onze koster er naar heeft zijn kijken en bij heineman wouwen ze zelfs dat hij uit het raam had lichten roepen van toe maar mensen en weg met de onderbelasting maar ik weet heel goed waar hem dat aan ligt want heineman kan niet best uitstaan dat bij het overlijden van mijn mans oom zijn broer geen kosten geworden is en ik zeg maar dan had beummer er toch nog meer aanspraak op als eigen bloepneef maar aan Pons was het al van tevoren beloofd en dan noem ik het schande om nog te zeggen dat hij de nachtmaalswijen opdrinkt en zo als of er niets op die lieven broer te zeggen viel en ik vind dat de heren gelijk hadden want al het andere nog daar gelaten dat kwam toch niet te pas een luiterse koster met een knevel en als Pons wat van de onderbelasting gezegd had dan had hij nog niets meer zijt want wie heeft daar ooit vroeger van gehoord een rijk staalder in dit jaar maar als ze voor de honden kar lopen is het minder zegt beummer maar ik vraag wat moeten wij met zo'n honden kar beginnen en het beestje kan toch al haas niet meer uit zijn weg zo vet wordt het maar we doen het meest om de kinderen en ik kan u verzekeren mevrouw dat Pons er geen woord van gesproken heeft in dat hele uur niet dat ik bij hem geweest ben want ik kon niet weg om het gedrang buiten en of ik al zei wat zullen ze thuis wel denken ze wilden me niet laten gaan dat is voor mijn rekening zei je vrouw Pons en Pons vertelde ons hoe of het begonnen was en dat het ergens anders ook op de manier was begonnen ik geloof haast te parijs en dan de verwoesting van Jerusalem daar had hij ook een boek over van slaafjes jusepes dat zal de jonge heer wel weten en je vrouw beummer wees op mij maar de jonge heer wist het niet nu dat boek wou de kosten van bovenhalen om het ons uit te leggen maar net was hij op de kamer die ze daar hebben toen vielen de geweerschoten en nu heet het wel dat het met loskruid geweest is maar er moeten dan toch scherpe patronen onder geloof hebben zegt beummer en die kan het weten want hij is bij het muziek van de schutters nu het was of ik door den grond zou zinken mevrouw en ik zeg nog heren mijn bloeien van kinderen toen komt Pons binnen en nu weet hij heeft auto's zo'n kostelijke witte das om en ik vragen wel eens aan je vrouw Pons hoe krijgt u we ze zo om want nergens ziet u een knoop of iets dat op een zoom lijkt maar nu was die das één bloed en al bloed en er was een kogel door de ruit gegaan u zult het niet geloven mevrouw maar wel casual net een rond gat waar de kogel precies door kon en de hele linker oorleil van Pons was een glad afgeschoten het einde van hoe er oproer was bij ons