 Salam də əlizləyiciləs, kanalın çefirində azıq söz proqramların növbəti bağlantısında xoş gördü sizdərin. Bu gün günümüz üçün də tarıq üçün də əslində öhtən yüz edilik keşmə-şeşil tarıqımız üçün çox unəmda bir məsələqqın azısını danışmaq istəyirik. Həmin tarıqın uzanısı bu gündə bizim yaxamızdan əlcəkmiş. Bu gün də tarıqə qərəzdi ədaləssiz yanaşmalar hələdə bizi tərkətimiz. Bizim tək istədiyimiz budur, geyircəyə ortaya çıxsın. Bugün bizim gəlmiş keşmir üç tarıqı torpağımız olan İravanla bağlılaşmaq istəyirik. İravan bizimdir, İravan bizim tarıqı torpağımızdır. İravan yüzün öncə kimin nəzarətindeydi. 1998-ci ilin mayayının 28 indir cümriyyətimiz eylən edləndə İravanı niyə ermənlərə güzəş yəkdirər? Bilən də bilir, bilməyən də bilir. Daha doğrusu bilməyən də danışır. Bilməyən də danışır, bilməyən də danışır və bilməyən də daha çox qərəzlə danışır. Və bu məsələlərə biz də kanun üç olara öz müvqeyimizi bilirməyə özümüze borç bilirik. Bu bizim tarıqımızın bir parçasıdır. Biz tarıqımızı həm də marifləndirmə nökti nəzərindən ziləyicilərimizə olduğu şimi təqdim etməyi basarmalıyıq. Bugün Azərbaycan hakimiyyəti zəngəzörə qaydışdan bağlı çağrışlar edir. Haqqı olaraq sual doğur. Doğrudusu, dövləti, pulu, milliyyəti olan Azərbaycan resubikası bugün zəngəzörə daxı olabilərin. Mən düşünürəm ki, bu an mümkün deyil. Cüb-i İnaqaq Huyul var, İnaqaq Sələtlər var. Amma Azərbaycan xan kəndinə daxı olabilər. Çünki azıb xan kəndi Azərbaycanın deyir ərasidir. Amma orada daxı olabilir. Amma 1918-ci illə bizə yoxlan bir dövlət bağır eləyərin. Zümriyyət kurucularımızla bağlı deyirlər ki, onlar irəvanı böyük səhvəliyi İrməndərə bağışlayırlar özlərin. Bağışlanmaz səhvəli deyirlər. Amma ki, şey nə də nibarəktir? Bak, buna bir tarixə aynıq təziyyək. Sonra bugün zəngəzur deyirik, bugün irəvan deyirik, bugün pahfoslu ifadələrlə qayr işləndə anışırıq. Əlbətlə qaytmağımız nə vaxtsa olmalı. Bizimdir torbaqlar. Amma bugün üçün stratejiyəmizi var mı? Bak, bütün bu məsələlərə aynıq getirməyətir, yazıcığı və tarixı araştırmaçı Qagani İsmail'la bugün açıq sözdə bu məsələlərə işəqtacıq. Qagani bəyi salamdıram, hər vaxtnız qayıq olsun. Salamdır. Hər vaxtnız qayıq, Qagani bəyi. Biraz səsiniz nəsə zəif kəldi, mənəm. Biraz uzadan danışın lütfen. Qagani bəyi. Sizə işləciyi təbii ki, ilk öncə bu məsələnin tarixi aspektən dəyələndirməsini izləyicilərə təqdim ediyək. İravan 1918-ci dillə kümuniydi. Çünki bugünlər belə bir ifadələr də səslənir ki, əgər İravan Rusya nəzarətin deyirse, əgər İravan o zaman gerçəydən Azarbaycanı deyilir isə, bəni niyə cumhuriyyət kuruzularımızdan İravan istərdilər və belə bir sual da ortaya çıxır. Bu axta çox deyirdiyip, çox danışılır. Amma bir də sizin baxşınız bizim üçün çox önəmdir. Çünki siz bu, o dönəmin soy qurumlarını belə deyik. Sətir bəsətir araşdırımsız bilirəm. Və bu soy qurum dönəmində də İravanın durumu belə deyik. Ethnografiyası həalinin durumundan bağlıla kifayet qədər məlumatınızı var. Onu görə sizə işidək, mən çalışırız amma çox sual vermeyeyim. Çünki izləyicilərimizdə daha çox faydalansınlar sizin dediklərinizdə. Buyurun, Qagani Ismail, yazı çövət tarix araşdırmaşın. Çox sağolun. Təşəkəliyəm. Dəvet amaşaqsılar, bu gün bir çox önemli bir mürfunu simdə yücə zarş edir. Yəni simdə bir qeytləriniz, yəni simdə qaqılmağınızdan zarş edir. Bu, qərbi azərbaycan ölcünətimizin qərbi azərbaycan məsəslən yanaşması, qərbi azərbaycan skatiyasını xormalaşdırması üçün öncəliklə itirilmiş torpaqlarımızın tarixi qərbi azərbaycanla bağlı açar olayların də mələk ki, səbəblərini qeytlətlə öləmmədən tələsil açıqlamalar verən bir çox uzmanların rəyləri, bələdir ki, subyektif düşüncələri və yaxud da naqaman tarixi araşdırmalar üzərindən açıqlamaları açıq deyirəm ki, həm ictimayeti, həm siyasəksilərimizi, həm də ölçə başısını sastırmışq. Çünki bu hadisələri öləmək üçün teş soy qırımları araşdırmaq, teş azərbaycan qalqın rəyətinin tarixini araşdırmaq. Çifayət deyir. Çünki bu hadisələrin, hadisələrin menzərisi hərdəsə bir çikirdən ova asıya qədər, mən tərəfindən təblik oğundurqdan sonra, bunun gerçək menzərisdir, mən hərdəsəl özüm üçün əqrəlcəyə aydınlaşdır bilmişim. Burada həmi orqaların hərə çatıq, qurturuşçu tüs orqalarının hərə çatıq, həmi Türkçə-Ermenistan Savaşı, hansı ki, heç bir uzmanın bilinlərin indircimi bu konu dələ gətirir miyik? Mən təşəl iləmək. Bu, Ermenistanın başkəndiçimi kurdun bilinə, İravan, İravanxanlıqı dönəmində bizim elimizdən necə getti? Təbək ki, Rusya qaqqalı işqalı edən zaman, sonunda İravanı da, İravanxanlıqı ən sonunda təşələndi və sübət etdi. Yəni, işqal məhsəsində bu, çeşit Rusya nəm, yüridik səsində onun həvquqi ərazısına çevrildi. Ondan sonra, 19. 18. March, 3. March, Bresli Tops, bir tərəfdə Rusya əncaladı, Barşevik Rusya, o bir tərəfdə Almanya, Osmanlı İmparatorluğuz, onları mütəxvqları əncaladı. Və bu imzalamın məhsəşində, Liynin belə xaqvarın öz müqəqləri altını təyini məsələsində vurul yaparaq, Rusya imperializminin də impres iddiyalarından əlcəkini dəyən elədi və o sıradan Osmanlı İmperiasının doğu Anadolu'da çi, İməli, ən doğu vilayətləri ki, işxalda 1777-78-ci savaşında Rusya ətələmdən işxal olulmuşdur, təhvəndən bir çilxiyi bu işxalda qalmışdı, Karşı, Nərçəzli bir bölcə. Həmin bu bölcənin də, Osmanlı İmparatorluğuna gəli qaytarılması haqqda da orada ördəli ördünlük göstərədir. Bu, elə bir dönəmi ki, Rusya ordusu ərzulün mühbəlində və ərzulünlən doğuya tərəm, isər Qars, cümrün Türk-Afqas, isər də çiyi, Vam bölcəsi iqdir və İran yaxalarına qədər, hətta İran da bir isəsi, İranın da qüze hissəsi. Rusya ordusinin həlində bir dönəmidir. Bu müqabülə bağlanan zaman orduların durduğu, cümaləyi hər bir qət, təxməyi ələt ettikimi, cümaləyi fəsətlərdir. Belə olan halda, Osmanlı İmprinatorluğu təbək ki, bu müqabülənin yerinə yətirilməsi üçün, dolu Anadoluqa ki, Rusya qamandanlığına öl ki, vaxt deyirək. Şəhbəq, mənəyən bir vaxt ərzində siz bu qorşunları buradan çoxmalısınız. Təbii ki, onlar da gələr varıdı deyə etirəc eləməmişdir. Anca orada qafqaz yakası Rusya mənbələrində bu qafqaz cəfəsi deyilir. Türkiye mənbələrində dolu Anadoluqa cəfəsi deyilir. Bu dolu Anadoluqa cəfəsində Rusya ordusunun orta-i sakman 500.000 əskər yüzü varıdır. Bu, oturmuş ışqal mörgələrində istakası olamışdır. Bunların ismindən 170.000-i Rusqarədir. Bir nəcə 10.000-i Kürcülər idi, 250.000 civarında ermənlərin olduğu ilə ki, yazlı qaynaqlarda bəzin özün göstərir. Ama parç sül kontransında ermənlərinin mayəndəsi, bunu bir 150.000 ifadə eğitir. 150.000, biz bunuzlaq, 150.000-lən kötüsləyət, baxın ki, həmin bu 150.000 sülah susaklı Rus ordusunun tərçibində yarı özərç bir qurmada, yəni, bunların komandanları, bunların iki əskərləri, erməni deyir. Komandanları deməyəmdə, amma baş komandanları Rusya generalıda. Hazır ordudur da ermənləri çox bu. Hazır ordudur, hansı ki, bu, bəli, bəli, bu ordu muhasir uldumalı vasisələrdən, artiləriya və s. və s. ifadə edə bilən keşəkər bir ordu da. Keşəkər bir ordudur ki, o vaxtada Rusya ordusu, yəni, zəhid bir ordu kimi heç vaxtlı etkülə gətirməyik ki, təbəkə. Bu ordu nün sıralarında ki, ermənlər amma quranı bir ermənistan olaraq zəhirliyizlər ki, bu, biz Rusya nəm belə söqdələşmiş ki, biz Rusya tərəkmində savaşacaq, ancaq sonradan birə Türksiyədə bizə bir ermənistan yaratılacaq. Ancaq iləyinin bu, demək üçə, dünya hadisələrin cədşatında ilə alındır ki, Rusya təsirləş oldu. Çarın yerinə vaç eləkəldik, əliyinin, onların lideri iləyinin bu siyasəktən əlçəktik və abirtib siyasək dürtməyə çalışdıq, bu baxımdan. Və birə ordu halda ermənlər istələr birəmiş göstərələr. İstələr ki, həmin o deydiyim kimi, ərzurumla təsəblərin ki, qasa qədər, cümrəyədədər bütün ərazlər çox böyük bir ədəkçə kutumu olan ərazlar idi, ərzurum mövqayı çox hündür dədi, o da topçu bəkəriyəlar yerləşdirilmişdi. Bək bu zaman ermənlər artıq müqamət göstərmək istəsələr də, əzlə əzlə çəkilirlər, çəkilməm əzrur olduq və vəhət paşanın tamandanlıqı inəm, yəni doğu qamandanı o zaman vəhət paşa idi, vəhət paşaın tamandanlıqı inəm. Bütün bu ordu kez kəb hisslələr bu da təhət də əsil götürüldü. Əsil götürüldü və ermənlər obisi çəkilə-çəkilə kars mövqeyinə gəldi. Kas qalasında da təbii ki, onu əzistirdilər və əslələr ermənlər ordu su qasa qasa dəməli ki, gəldi cümrü mövqeyinə cümrüdə istədiklər üç göstərə cəndə də cücü sətmət təbii, oradan indiq dağ yolları, oradan artıq qaraç isətərqə. Qaraç isətərqə. Ermənlər ordu su, obri-i hisslələrəyi iqdir sərdərabat qəttiyinə, bəlsi cümrü sərdərabat qəttiyinə, irabanın dəmalı önündə esməcizindirur, dəmir yoluyla, ondan da önündə sərdərabat durur. Yəni, iqdir nəxsiran tərəfdən, acər hücum olarsa, sərdərabat qoruycu bir mövqeycimi çox lazımlı bir istətiklər mövqeydir. O yüzden ermənlər ordu su, kürf ordu su rəşisində birini çək, həttiyən müqamlər göstərməyə başladır. Birincisi, kürf ordu su Bresli Toski kürhünün yerini getirəkən, əslində o gəlməliyi de qafqaza qələr, qafqaza səri girməməliyi de, qanuna görək, Bresli Toski talabına görək. Amma niyə görəkirdi? Ona görək ki, Bresli Toski talabını pozan birinci Şamiancının qurupu oldu, bunlar başladılar soyculun törətməyək. Yəni, nə Rusiya qafqaza müdaxilə eləməməliyi deyir? Nə də? Rusya, Türkiyə. Amma Şamianın mandatı 1917-ci dekabır sonunda verildiyəsiniz. Şamianın özlə mandatı verilmişdir, həm qafqaza, həm də Doğu-Anadolu-ya. Ona deyirlək Türkiyə eləməniz sana. Şamianın yəni, mandatı çox cənişiydi. O yüzden də həla Şamalı qafqaza daxılıdır. Şamianın mandatına və ördəmalı ki, daxılıdır Doğu-Anadolu da. Yəni, o ışqalı olmuş bütün dövcək çıvardı o zaman al. Bir əsni top sönətə də həmin ışqalıdaydı, həmin ışqalı bödvədəydə. Ona gəlir, Şamianın mandatı önləm verilmişdir. O da bundan su istuadilədi. Bir əsni əsni qafqasalədən qədər artıq onu çəmləndirdik. Və o, bən qaçan oğlunun bir bödvət ismin də paşa toqladı. Bütün azərbaycanda, tünəyəzərbaycanda, də borçalada bütün dələrbə azərbaycanda, də əlməstən əlzərinlə, əsər, bu sorbruq pradən həmin baxqu cəri çəşilən qorlərdir. Çünki bu, bəların əlinlə həzcə silah var. Bu da hamsi təşəkər oldu bu demalıcı bir ilərinlə karıxız olunqlar. O yüzden də, o yüzden də İrevan üzerindən elmənistanın demalıcıyı, həm də ki, elmənlərin, həm şamiyoncinin dəssəsinin, həm də ki, o dədər elmənlərin qaqqazıda toqirim törəqməsini, əldə dəlik para, brizli toz demalıma qabləsini pozan, tuş oğlusu qaqqaza girməli oldu. Çünki bu, az da, o gördür ki, o Rusya pozur, onun köməyinin elmənləri toqirim törədir. Bu da məcburuldu önləyici kətlik olaraq, klasiçər əməliyyatlara başlara. Dəvəlik, cümr üzərindən, cümr üzərindən dağ yollara ilə çox dəlik ki, çətin bir, zikim əməliyyatlarımın çox çətin bir baş pazarı deyil. Doğrafı, şərayt var, qərbazar-bazarında doğulan, həmin bölcədə olan insanlar bilir. Saq, sol, çox yerlərdə, suldurun, məsələtün, və və qamlə eləngəyil, qaraç istə, böyük qaraç istə. O, də mələ, bir kətol üzərindən gəldi. Ən böyük qoşun istəsinin biridir, mələ, cümr üzə qaraç istə. O, bürsiz, cümr üzə tifliz yolu. Cümr, varan soqqa tifliz yolu. Bu bürsiz isə cümr üzə ahal çələk. Elmənləri Ruslanlı yaşadığı, elmənlərin indikçiyə yaşadığı. Ahal çələk, yəni, bu, türk, orgu su, o bürsiz olu isə, cümr üzə gəldi iqdir üzərindən, iqdir üzərindən, sərdalaba, sərdalaba da çıxdı. Bu, ilə, ilə, ilə, bu, həmuludur, korfaqlarının cəri alma mücadəsindir, həm də. Elməni, yəni, onun sonradan siyasi karləyiniz olacağıdır, o, ərazinin, o başqa məsələ, hüqqu qibbeniha hüqdə necə tanılacaq ki, o başqa məsələ, amma, türk orgu su, klasikər, əməliyyatlar çərçibəsində, bunlar abdımlara məcburudur. Həm də, türk orgu su istəyədir ki, türkçə istəyədir ki, Osmanlı İmperiatorluqları istəyədir ki, Qafqazda bu üçxalq, üçxalq, ne də ki, Paris su kompransında da bu kicin varlığı, bunlar üçsü burada bir dinc cümhürət kursunlar. Burada bir məsələ, Qagani beysi sual verim, siz səhbətlərinizin birində yazmısınız ki, gəliləmiz ki, türk orqusunun qafqaza girməhüqqu yox idi. Türk orqusunun qafqaza girməyi necə reallaşdı, baxbək bu, bu şəra idi. Bəl. Ona görə, o türk orgu su, qafqazda ki, məhüqqu yox idi, ona görə də, türk orgu su, bunu bir növ, nəcə ki, bu terörsü bir ordunu, məhəm bir öz sınırının daha bir, elavə bir ehtiyac bir məsaqə qədər. Sıxtırmal sən onu taz elərisindəşləmə, nəcə ki, mazis dövürdə, türkçə pehfətlərinə, məsələn, öz elərisindən bəzən təqib eləri Irak bölkəsində təşdir, 25 km il təqib elərisən, 5 km ilə o zaman küsrlər də, bu ordunu təqib eləyərik, bu, ahıç üçün ki, qafqazda sürh yaratmasan, ünumiyyətlə, nə qafqa səhşik olası dövdür, nə ana dolu? Həm də, o dövürdə, Azərbaycan hələ laf, suraşıda, pəl su komprasi, Azərbaycanın, müstəqlili defaklı tanlan, dövrədə də, mən bələrə bir təhət bir qət getirdim, dövdün çubburda, qafqazda baş verən, məsələləri bəlm də, pürsianı sorumlusturmuşlar, Osmanlı İmperatorluğunu, çıksın ki, Azərbaycana deyiləs sözü ona deyilmişlər, çıksın ki, Azərbaycana sarsı yoxamış deyənə, 11 yan var 19-20-ci ləbələr, pürsianı sorumlusturmuşlar, o da dimək ki, ki, bunlar soycru, həm də bula soycru mütələtmişlər, Cüney, Anadolu da, Doganadolu da sorumlusturmuşlar. Bunları bir də o baxımla qədib eləyir ki, pərisilaylasın, bunları bir nöp, kanunip bir müsləbiya çətçisin, bu kanunip bir şəhflərlərlər elmənistanı razıvaşdırsın. Ona deyilə də o bir nöp, bu elmənistanı, ışqal eləmək bir şeyinlə gəlməmiş deyir. Gəlməmiş deyir, çüncə bir ordu grubu çubu var idi, həm də o orduların içində idi, elmənistanın öz yolunu təmizlə təmizləyə gəldir, baxıya çəməyə, o da bu varın sırasında idi. Bəşinci firqə deyirlər buna, dəməli zahidləyən başçalı beynəm, içi firqə gəlib, azərbaycandan şi pürs bir izləsi gəlir, firqə deyirlər deyir. Biri o zaman gəlir, biri də türk çürmə soru gəlir. Yəni, baxşı mağasrədə olanda gəlir. Həm də anlar, bu gəlir, həmən bax bu da özünün yolunu atsaqsa, atsaqsa, baxıya çöməyə gəlir deyirlər. Həmən bu də edəcəsə, sonradan deyirlər qaqqaz islamı oldu ki. Yəni, biziyi soy grubundan kurtarma olsun gəlirdir, eləmi? Həmən o, artıba siz deyirlədiyiniz salın bilgisinin ədalabı odu ki, preventiv tədvirlər alma olsun, görədən silahlı çətələri, ram eləmək üçün, qaqqaza sürəyər atma olsun, şərayət eləmalıyı aldımlar tələb olunurdu, o yüzden eləmini sana girdi oları təqəb eləyərək. Çinayətçər dəsləli dolar. Olar həm də beynəxat qanlar qarşısında da, məsələ, Andranik'in özün beynəxat qanlar qarşısında nəsudiyyətik oldu onu, hürflər baxın ölürün eləməli konferansında baxşınak öləmək demişdilər. Və o müşriq olu hissək gəlib azərbaycəni, bu tarəndoluna da, dələrçib bu da qaqqaza islam olsun, onlar çölölirlər dəpların o Osmanlı İmperatorluğuna qarumluları yoxdur. Dəsi nə tərbət belərə də. O yüzden həmən bu savaşlar, bu savaşlar, olduqsa mührib bir savaşlar idi, çünki İngiçi, Ermenistan, Eraslı, Qrafi, Mövbüynü bilən insanlar, oradan məlumdur. Məlumdursa səhdindir, səndə o qaraç çilsə istiqanməti, dinizan istiqanməti. Çünki orada sarsı olsak vaxtı yarrandır, anayolların. Orada, yəni, oradını bütün cəhvab o hücumuna çəksinən mümkün deyir. Orada müdafəli olunma qeyl asantır. Və bu səbətlərdən də. Səzərəbət üzərindən əlmənilərin iraban quruqı dedikləri, ordu birliklərin səxtranqıq ordusunun özü 3.500 nəhvər canlı quruqı içdirirmişdir. Bakın. Azərbaycanə gələn Nuri Paşa komandanlığında ordu 1.300 nəhvər civarında şəhid versədə təhsəh sərdara vaxt nəhvərindən bunu 3 misli, əlmən qaynaqları 4.500 yazır. Amma Türkan arxivləri 3.500 göstərir. 3.500 azərbaycan deyir, yenidə deyirim. 3.500 azərbaycandaşı ordu kuruq, həni nizamlı ordudır dəyənə. Həm də, bunu zografi şəraik imkan verirdir dəyənə bu təlifat oldu və qara çilsə dəmalı cümrü qara çilsə cümrü paş aparan paş aparan, əlmənlə aparan yazır. Cümrü hamamlığı cümrü dilizan Bak, bu qətləl üzrədə buları siz ki, iləri tam şaşralar hərslah eləyələr. Yoxsa buları bir müqavvuləyə otuzdurmaq mümkün deyir. Çünki onların torpaq iddiyaları əlmən yadma salıq yerim ki, Samsun Qayseri Adana Fəttinlən Dağustan sarədərinə qədəridir. Bakın, rəsna. O yüzden bunu Türk çəşrəti bilirdi. Bunu dəmalı çeyirxavici dirilətlərin məyəndələri kuşları tələk qoyanda bunların hamsını onlara çaktırırdır. O yüzden də qarantiyalar bir barış üçün öncə dəmalı qanunsuz fəaliyyət göstərən. Həm də bunların fəaliyyət artıq qanunsuz idi. Tükürlük sobətlər bunları tərqisi eləmişdi. Amma bunlar müqamlət göstərirdi. Məyət dəmalı çəyir. Müqabbləsinin həyata çəsilməsi üçün Türk obusu anələt tarafı artıq. Nəcək ki, bizdə BMT-in qətnamılarını özümüzü cumhuriyyət kürk üçün də yerinə yətirməyət çalışdı. Onun bir örnəyi diki Bresli Tops sülhü var. Ama bunu Rusya yerinə yətirmir. Rusya meyənd qurbələri çəşibdir amma tam yerinə yətirmir. Tam yerinə yətirməcdir üçün də. Osmanlı İmparatorluğunun anələndə əsas var ki, məh bu qanına təhəbə olmayaq, Bresli Tops olmayaq bu çətələri məcbudan ki məyəm bir qanı sərtibəsəyə yəni otuzdurum. Təqəlməyəm, gələk bu irabanın yüzəşidə getirilməsi məsələt. Çünki artıq yirmi beş də qəmiz keşti. Və ilişimizin vaxtın tam yarısı keşti amma bir sələ, bu məsələnin ətrafında gəlşirik. Verilməsin məsələsinə. Zətək ərmənlər hərbicə etsən təmin olmublar, ərmənlər antanta tərəfindən dəstəkləri var. Bələ bir şəraikdə ərmənlər dövlət qurullar özlərinə, amma gəlirlər bizdən əraz istiyirlər. Məh bu çox önəmdir məsələdi. İraban gubəriniyası Azərbaycan adlı dövlət yoxaydı ki, onun iraban adlı gubəriniyası olsun. Rusya gubəriniyasının bir issəsi məh azərbaycanlardan istiyirlər. Məsələdi aydanını kədreq. Bir də həmin dönəmdə mayayının sonlarında baş verən durumu məsələrimiz dəcilərə təqdim edək, buyrun. Bəl. Deməli, Pahtun müqabrəs kvalid 4 iyun, bu Pahtun müqabrəsində bir issizkiyə Osmanlı İmperatorluğuyla Üskafqaz resurgasi arasında barış anlaşması imzalandı. Amma bunlar, bunu imzalamak istəmədikləri də nə qalmaç göstərdikləri üçün həmin orda dəlilərinə qarşı hücün sona yetməliydir. Dedim ki, məh o sərdələbət möbqeyindən, yəni çürək tərəfdən bir də cümrü möbqeyi cümrü, qaraç isə vəsər bayaqlar sadaladan möbqelərdən türk ordusu, deməli, elməni orsunu istirərək 20-90 iyunada 29 maysa qədər. 20-90 maysa qədər. 20-90 maysa qədər 4-5 əsat, akdip fazlası 23-29 maysa aralığında qalunu savaşlar cətdir, deməli kuzey qurufu, üç bin şəhid verdi. Bu ellir altı bin beş yüz. Sərdərba sivandı üç bin beş yüz, bu da altı bin beş yüz. Nə mən, buları deməkdə məqsərdin boyudur ki, ahır elə bir mənzərə yarandı ki, el məminlər, yəni göməl üçün, bəni xapçüzlərə müradzətirədir və onların arasılığı ilə saziş imzalanması üçün şəhidlər oluşturuldu. Və bu, həmin bu savaşların cəddi vaxtı İrmaltisi, Maida, Almanya'nın höfsəsi ilə cürcustan özgür istiqlalət elanı ilə deyəm. O, amma istiqlalət elanı eləyəzəm amma, amma həs bir porfağını dəd olsun, sərdərlərini bəyan eləmədir. Çünki üçət öz sərdərlətlərdə bilmedi ki, necə mən yenəştirsin? Gərbədə şeydə deyəm ki, o gürcülər tiflizi, payta elanı eləyərəş öz müstaklılığını bildirəndə elmənlər belə bir fadəş dədiklər. Demlər ki, biz inanabilməz işçiyi Qafqazda, tiflize, paytaq cimi bizdən soqşəmse iddial olsun. Bakın. Bu məsələn bir tərəfək. Sonra, elmənlər gördük, çox tiflizi artıq bəyan eləyələr özlərinə başqaq onlar da cürcülərə bir şey elə bilmirlər. Çünki cürcülər artıq təzdiqlərini görmüşlər. Alman orqusu çağırmışlar konkresiv başsılığı ilə. O cürcülstanın müstaklılığını qormaq üçün təsdə fəridə. Ondan sonra, 20-saç çizində Azərbaycanla ərinənslan müstaklılığını eləyələdir. Azərbaycan amma müstaklılığını eləyələn isə zaman Azərbaycan milli şurası eləyələdir. Və bildirdi ki, Azərbaycan tünhüriyyətli başı qüberniyası, çənzə qüberniyası və iraban qüberniyası demalı ki, ərazilərin də eilanoğlunuz. Bunun hansı məntiki var idi. Çünki həmin bu bölgələrdə tarixəm bizim qanlıqlarımız olmuştu deyələm, Azərbaycan bu çırpaqlara iqlasını önə çəkdir. Önə çəkdir, tarixi bunun iftiharı var idi bunu önə çəkdir. Həmin dövürdə, həmin dövürdə, iraban işxal oğlundan həmin dövürə qədə, bu rüsyə torpağı zələrdə, rüsyə torpağı zələrdə. Baxın mən bütün yazışmalarda, yəni alhaq yazışmalarda, baxın məsələn çünki çox çək 10 deqabr, 1418-ci ildə Ameriqə birəşmiş taqlarımız 370-800 saylı Senatın qətməsində görməyəcə göstərlə. Ermenistan ərazlarının 6-türkçə vilayətindən başqa Çilicya, rüsyə Ermenistanı, baxın rüsyə Ermenistanı, Azərbaycan şımalı istəsi İran-i Ermenistanı çimi torpaqları əhatə etməli idi. Bu, baxın, deməli deqabr, deqabr 1918-ci ildə. Yəni hələn, oraya yenə rüsyə torpağı çünki qəbul olunurdu. Çünki bu rüsyə oranını bildiyiniz ki, İran-ı Ermenistanı, Qasqan-ı Məsələ torpaqları müşxəlləyələmiş deyir. Bu rüsyan-ı yürüdik səsindədir. Sadece Bresli Topsçı sağlı işində o bildirdikçə hə, Qasqan-ı Öskofələmin özgürlüğünə etirəcə eləmir. O yüzden, o dövr olunurdu Ermenlərə. Ama Ermenlərə dövr olunmağı üçün də, Ermenlər burada savaştılar. O dövr olunmağı, həmini səhdən dövr olunmaqlayın yanaşa. Ermenlər həmini o silahlı devlilihlər, deydiyim kimi direniş göstərdilər. Və onlarla məyəm bir müdafiyə mövqeyində dövət evlətlərin arasılığı inəm bir asyaşkəs imzalandır. Asyaşkəs imzalandır, olar Tövq Demali, 18. yi Baturqqabiləsi nə o bazı iləm kəttilər. İndi bunu Azərbaycanlə məyə görə istədilər. Azərbaycanın daha doğrusu, bu da məyə görə formal razılığını istədilər. Ona görə ki, Azərbaycan bir gün qabab, yəni ilmi səhçizində dəyan eləmişdir ki, ilin oyrun bu beliniyasının da ərarısını daxıl olmaqla azər baxfumiyyətdir. Demali, resul tasını eləməyiriz. Yəni, burada bir marağlı megan var. Bizim cumhuriyyət qurucularımız, cumhuriyyət qurulan da iravan adlı tarqı torpaqlarımızdan vaz keçməyibdər. Elə deyilmək, iravan adlı tarqı torpaqlarımızı cumhuriyyətimizin bir isəs kimi ilan eləyibdər. Ondan sonraki basqılar, hətta baxın, tiflisdə ilan olun, cumhuriyyət baxkı bizim elimizdə deyik. Azərbaycanın böyük əksəriyyəti elməni daşnak vaçəviklərin nəzarəti altında. Bu çox önəmdir məsələdi. Mən çox istəyərdim ki, izləyəgilərimiz də bunu nəzərdə saklasın. Hələ, nəzər alsaq ki, biz qalqani bəyənə bu haqqla bir dəvə danışıbışıq. Parisi konferansında ortaya atılan xəriyyətədə ümumiyyətlə daha böyük mənsidandan sövbət yedirdi. Lisi olaraq, o müəngizi haqqında da sövbət edeyim lütfen. İlək. Bir məsələni məsələdiyim. Diməli, Wilsonun adından, Wilsonun adından, 23. august 1919-ci iyim Arı Demalı Amerikanın Demalı Türkçədə ki, Eltisi, o zaman Osmanlıda ki, Eltisi, Bristol. Bristol sultanın bəzirini yazır. Hələ bu 19-ci iyim, Augustudu. 19. augustun əriməkdi, mən seyizahilim. Hürç augusu, Azərbaycanının, İləmdürcəsin nə, Qüzeydaf qazdan, Bu, Anadolu'dan da, Səkçilər el, səkçilər el. Artıq Censpürslər, İsteyfə Beriblər, Sultana dətlədinə də, Artıq Sevilmur qablasını imzalatmaq üçün, İşqalı üçün şərtlər oluşturulan bir dönəmdir. Görün, Bristol də vəzir edircək, əcəlir, elmənlərə qarşı, Səliyyətlər dayandırılmasa, özdə haa-daa, Həm Anadolu'da, həm Qafqazda. Qafqazda da iyim. O zaman, deməli, Osmanlı impiratorluğu ilə, Allaşmanın 13 çəndişi bəndi var, 13 çəndişi bəndi nolsa yaxşıdır. Deməli, Osmanlı'nın o itirmiş ərazilərinin bir kismində Türk su verenliyinin tanınması. Bakın, hələm Anadolu'nun Bristəsində Türk su verenliyinin tanınması, Söylətlət ondan cədir ki, Ümumlək də Türk görətinin lağmı təhdidi inəm Ərmənlərə toxunma ma hədəsi ön plana çox. Bu, Paris-South konferansında, Paris-South konferansında, Ərmənlənin tərəfi ilə o bədəri sənətlər var ki, Faktur da ki, onların numayəndələri, öz xazişlər, nazirlərlərlər, pöfsələr göndərlərlər, və s. əsər, və s. Olduq çək məslələr var ki, bu mazlallara zidqət yətirəndə görmüş ki, Ərmənlər, deməz dədiyim kimi, Adana, Ankara nəm, Ankara nəm, biraz doğusundan, sansür qayşəri Adana xəttindən, deməli, bizim çürcüsləmləm, bütün səriyyətimiz yoxdur bu qaza, axtafa, lağm, bu tərəflərdən, bunlar da daxil olmaxlan, deməli, daxısan, səriyyətimizin 5-də işçinək qədər, oğuz qəlbələrinin və orta qəttindən, bir də, bir də, aşaqdan da gəlik, Zəncəzur, Qarabax, Zəncəzur, Naxsıvan, bunlar da daxil olmaxlan, bir xərtə, rəsmi xərtə, Ermenistanın, Ermenistanın, Parisi Şurq Konferensiyonlar, Şundumda, Çöşdərdigi, Çöğrafi nöftələrlə hazırlanmış bir qərtədir. Bu xərtədə ki, İddiyalara, Cöre, Azərbaycanın indi yarısı təmiz yoxdur. Təmiz yoxdur. Burada təşbizə qarşıda, bu iddiyalardan başqa, Çürküslənə qarşıda var. Dağ borçalın, dağ borçalın. Bir kismi da, o da, yine, nəcə oldu reallaşmadır? Mən bir məsələn də, dikkatinize çatdırım ki, örmətliqə qanibək. Həmən dönəmdə, o bir yambar, Azərbaycan, qalcumriyyəti defakto tanlanda, Osmanlıdan iravanla bağlı mövqi istəyibdər. Hətta o mövbi olmasaydı, bizi defakto tanımaya da bilər bilər. Mən istəyədim o məsələyədə, və o xərtər reallaşmamasına da sizin kirinize işidəki. Həcələ, bizim hətta reallaşmamasına münasət edib, sonra, bu griv qaxtı dərinədirəlidir. Hətta reallaşmamasının qarşısını alam, Osmanlı İmperiatorluğu'nun kurtuluş sabaşı oldu. Azərbaycan bastırıldı ilə, onun silahdaşları, çazım qaradaçın başarı, başqalarının diməliki, elələ bir eləş kurtuluş sabaşının başlatmaları ilə, o da, 1920-ci ilim payzından başladı. Bu payzından başlayan zaman, burada həm də başəlikləri zərəcsizləşdirilmək, onları mühəqqəti bir tərəftaş kimi də olsa, yəni altı imperialist cərpədə, yəni düşmanım, düşmanım, mənim tərəftaşımdır. Məyə bir tarixi aralıqda, o yanaşma ilə, nəliki, kutuş sabaşına başladı və doğu anadolma azad etdi, 1920-ci ilim payzında və onun elələri çıxıra, çıxıra içinci əməliyətə başladı. Yəməli, 1900-ci ilim 19-ci ilim 13 aprilindən ta 1920-ci ilim dekabrın içində qədər, olan zaman aralıqında, bütün əl zulümlə cümrəyə qədər olan hissə də cəna yenidən elmənlər qətər almışdara və Britana ordusunun çöməyi ilə qərbi elmənsən qurulmuşdur. Həmin, o bölgələri tam kəmizləyərək pürk ordusu azad etdi və birinci, bu doğu cəhbəsində çıx, tablimləri qutaranın sonra, çaldırma qəlbaşıq paşa, türkə çöməyə və qərif çəfəsində deməli uğur qazandır. Bütün bu laddan sonra qərif deməli al-doğu anadoluqda qarş müqabüləsi ilə bu yeşunlaşdı. Qərif çəfəsində, bu lozan müqabüləsi ilə yeşunlaşdı. O yüzden de lozan müqabüləsi 1923-ci il doldu. 1923-ci il də savaşlar bətti, püslər bütün düşmanları yenərək. Qalip cəldər və ondan sonra bir qalip tərəfcimi yenidən taburda almaniyanın müqabül cəmi yox. Özi təhsə qalip tərəfcimi lozan müqabüləsində tüm bu qərbi ərimənistan məsələsində tamami ilə türkdü, tamami ilə beynəxal qüququl müsaşçıya masasından çaxtı. Rusya ərimənistanı isə çizik bir ərazidə ən gici iroban qalır ərazisində tanımış oldu. Hücün Paris-South Conference-da 11 yanvarda 2020-ci il də, bizdən Dujuzsan, en üçün də tanıblar. Azab, ərimənistanı 19 yanvarda tanıblar. 19 yanvarda tanıyanda biz ərimənistanı ona görək gəlçə tanıyrıq çəyə. Ərimənistanın türkü ilə əndircə rəzbacılmalı, əraz edərinə. hətta parışrıq mokrosu, tarıdan sonra da Ermenistan arazları məhiləş biyik. Saldı ki, bizim həmin sənə də Hazərbaycanından ki, imzə atlıb ki, və s. İravan başkəntcimi, Ermenlərin istuadəsində braxısı və yaxud da razlıq imtina verilməyibdə. İddiyadan sərkliq, əvvəl deyip ki, İrabanxalqlı arazları arazları, amma sonra bir qisimdən iddiyadan sərkliq. Sərkliq, həmi burada yenə dədiyim ki, Rusya, yörüdiksiyasındaydı torbaq, yəni, bizim yörüdiksiyamızda dövdür. Şimsi, 10 numaranda savaşan tərəf dövdür biz. 10 numaranda bizim mübazıza xarma mümkəramızı xudur. 10 numaranda mübazıza falan. Osmanlı İmparatorluq uydu, bir de Ermenistan idi. Olda nə qədər şəhət verildiğini göz önlə alara, baxma olar ki, buradan bizim deyəcərimiz bir şey yok idi. Sərdəcə olaraq biz, həmin günü, o formal sözü, formal sözü, açılama anan, açılama anan, Paris su konkransında bizim tanınmalımız mümkün oldu. Çünki burada da bəndi istədirdim, hətta Türkçənin özünün su verinliyi tanınmamak haqqında, bayaqları burada 1918-ci 10 dekabır, Abşi Senatı'nın 378-ci saylı xəbərdarlıq təqnaməsini bir qətə sattırdım. Gənip burada hə, mən bizə sözdür. Tənkçə-Azerbaycan tanınması yoxa, Türkçənin də tanınması mümkün oldu biz idi. Hə qəni be, çox zamanımız az qaldı. Stiren bir nisi suallar var mənim üçün, sona doğru o sualları sizdən soruşam. Bu suallardan biri şəxsən mənim hər zaman düşündürən və cəmiyəti də düşündürən suallı. Suallı nədəndir? Geri şeydən irabanın itirilməsini cümriyyətimizdə, cümriyyət quruzlarımızda bağlamak doğru durumu. Mən istəyədim bu suallı ceablandır, ilk öncə. Fır qəhtiyən heç bir deməli şey, əsas heç bir dəlil yoxdur şu. Biz onu cümriyyəti burada suslayaq. Çünki cümriyyətan orada yəndirəm, nə heqqi deməli bunun vasitələr yoxudur. Olmam təziq eləsin. Yə bunun əskəri vasitələr yoxudur. Nə də bunun bəynəxa quruqda bəhsləyə yoxudur? Bəynəxa quruqda bunun lobisini eləyən bir qurası yoxdur. Amir qəbaşmış daqları cümriyyət, Britanya cümriyyət və s. Yələ bir qurası olsaydı, cən ahadəzə bir suallı şarası boyma olada. O, sadəd olaraq, Türkiyə və Azərbaycanın bir növb bələ siyasi şahma taxtasındağa və bircə uzlaşmış gəlişindən başqa bir şeydir. Çünki onların bir neçə ay sonra 18. Augustunda Fətəlxan Qoyz kimi İstanbul'a rəsulzarıya məktubu vaq. Orada göstərək ki, Azərbaycan kompransında ərimənlələr, Qarabaxan, Naxsıvana, Zəncəzurə İbdiyalarının əlçəhməslələr, o zaman siz İravan məsələsində İsral olun. Bu də nəyə görə deyirdik ki, ərimənlələr öz mimarandumlarını çizilədirdirlər. Məsələn, bizə deyirlər idiyamız yoxdur və yaxud ətə iki başlıdan södülər. Amma oraya cədib çizilir mimarandum, kərdim eləmişlər. O yüzden də bu var hələ kandınmirdə ki, ərimənlər bu sözüslə duracaq, yoxsa yox. Amma yenidə deyirəm, ərimənlər dursa da, durmasa da, ərimənlər mən bizim, ərimənlərin başqa sözlər. Həmin üçüki ərazidə, eyni zamanda Osmanlı imprenatorluğunun satilik dövlək içimi, bir yedəq quyruf dövlək içimi tanınmışdır. Də belə o qrupu şərtlərinə, o əlmənistan, bize də ahçıq olacıydı. Onun bütün dəmir yolları Osmanlı nəzələsində idi. Onun deməyə ola ki, ancaq daxili nizam-nizam yaratmaq üçün, o şunları filanı qalacaq idi. Şərtlərin belə idi, batın müqabəsində. O yüzden də o cür əlmənistanı iş kanıyan daha türkə oldu, çünki bir rüzda iləsi idi. İlmək bu, türkənin, həm azərbaycanın, yəcanət suç oluydu. O yüzden də burada o formal sənədi her çür ağrıdə mülkçil göstərməli olmaz. Mən bəzi proqramların belibdə də səstəndirmişəm. Məsələ, Nuri Paşa'nın, Nuri Paşa'nın bir dənə telegramı var üçüncə ordu kımandanılığına. O göstərir ki, ordu göstərir ki, Paşa'ya əmlər Paşa'nın daha doğrusu. Yadır, Dörd Abis, əmlər Paşa'nın üçüncə ordu kımandanılığı mektubu. Nuri Paşa'ya təhsil saptırmaq lazımdır. O da göstərir. Səlyan Çiləzi, yaşayış məndəgələrin təsəbir elək, o xəttən bir adım qababa cədilməsin. Hücum paşa taruz dayandır olsun. Bu, formal bir telegramdır. Vurur ki, Almanya demalı Rusya inə işbirlikindədir. Bu, bunlar istəmək ki, Nuri Paşa'nın ordu su... Mütəfikli prinsiplərinin polsuz şunlar, məhələ anlayıq. Və əlbəli, polsuz da başıdaçı elmanı Rusya polsuzları şarşında buğanı Azərbaycan'a təhvil verirsin. Bu, elə bir çətin vəcətə çox ki, öz müddəfiklə də bundan gizlir demalı separat danşlılara gəlir Rusya inə anlayıq. Məhələ anlayıq. O yüzden de biz bu telegramı göstərək. Almanya Paşa həm kim gəlirmiş? Almanya Paşa, ona görə də kan peksən çıxmış, hər hansı bir manevr üçün və yaxud ən məzburu bir gedişcimi, hər hansı bir formal sənədiyi, birinci planda qabisənin geniş zəncim mənzərəsini görməmək. Məhəl, bir molaşıq tam məntiksizdir. Unlanda, hüç bir qərb-azərbaycan stratejasi yürütmə yolmaz. Mənimdə o baxımla da bir şəhəmət gəlir. Bəlişin sonlarına yaxınlaşırıq, amma biz yücil öncə qəndə danışırıq. Biz deyəndəki cəmiyyət və mən hər zaman demək ki, cumhuru olmayan cumhuriyyətdən danışırıq. Yəni, qalq yox idi ki, ordu yox idi ki, pul yox idi ki, sərhət də 1918-ci ildə orda o qoyulan xaqlar var. İndi isə, azərbaycan var, beyimdə tərəfindən sərhətlər qəbul olunan, çox ziddi hərbə bücəsi olan hər aldı, imkanları daxilində. Bazarbaycan öz daxilində, xan kəddə adlı bir yaramız var. Biz orda daxil olabilmirik, deyə yürək. Və biz deyirik ki, biz zəngəzürə döneciyik, yiravana döneciyik, inşallah dönək. Bizin torpaqlarımızdır, buna kümlə deyə bilər. Amma bənəxal yoxuna nə qədər icazi edəcək? Mövzud durumda, müvzud azərbaycan hakimiyyətinin, irabam və zəngəzürə qaydi strategiyası varmı seçə varsa, sizdəcə deyərləndiririz. Bizdə o güzillik təcrübədən gölə çıxaraq. Hə baxı, bir işimizin vaxtı azaldıq üçün, bu çox oləmin müvzud, amma mütəxinə deyərləndirmək lazımdır. Öncəli, onu bildirim ki, həmi bizim höşumət mayəndələri, həm də bizim cəmiyyətin edinəli tərbü azərbaycan davasıyla bağlı çalışan insanları bəzən bir-birinə zid açıqlamalar verirlər. Bəzən belə deyər ki, qaqili autorya vətəndaşların vətəm pərbəri hissinə və yaxudu yurt-səvəri hissinə çöçlənmirəş açıqlamalar verirlər. Ancaq bunların bir çoxu təblirqat seviyəsindən uzağa gədər bilməz. Öncəliklə, həli ki, bizim tərbü azərbaycanla bağlı, stratejiyamızda hansı tələblər mütəq diməliki öz yerin almalıdır. Birincisi, biz Paris Sules Conference-unda, Paris Sules Conference-unda, Ermenistan-la mübahisəli sayılam, Zəngəzur, İndibat-ı Zəmdəlur və gölçənin bir kisinin olan ərazları, gölçə göründən diməliki, doğuya tərəq olan Məlum bir ismi Nəm-bağlı. Bizim də Paris Sules Conference-una verdiğimiz tərtə var. Biz birinci onunla yapışmalıyıq ki, 91-ci ildə də azərbaycan BNT-ya daxıl olar ki, mən 2015-ci ildə bir conference keçirmişdim, ilməlisə layə vermişdim. O Ermenistan-da kisada doğdur. Həməl bak, bu Nəli çərçivədə verilmiş bir kaşlı bilgidə. Həməl çıx biz, qərbə-azərbaycanə qaydış məsələsinin 2. sıraya qoymalıq, 2. sıraya. Birinci qə ədəmalı, Ermenistan-la həm bizim, həm Türkçənin bir böyük sadışə gəlməsi üçün, böyük sadışə gəlməsi üçün. Birini o xaq hüququn mübəhsə preadimətib olan, zəncəzür və çöçə və dəmalıq torpaxlarının tələbini cündəmə cətirmələyəcik. Kansu yoldan. Birinci, bununla bağlı bazı sənətlərinə, bazı sənətlərinə olsan bir konsepsyə ortaq ölməlidir. Ermenistan-la, Ermenistan-la. O biri tərəftən, o biri tərəftən, bizim bu hansı səbəktən, bu torpaxlar Ermenistan-la verildi, bize yox. Onlar da iddialiydi bizdə, amma hansı səbəktən onlara verildi. Bununla bir müvaşa başlamak, bundan bir müvaşa başlamak, o biri tərəftədə, o biri tərəftəndə. Bağlıq qəra bağım, deməli, azıb edilməsi uğrunda bizim bu, deməli, qüxtür tünlük qalib, deməli, əməliyatlarımızın sonuqunda biz, artıq Ermenistan-ın bize vurduğun ziyanı, əldə tutaraq onları beynalqa məhçəmiə verib, deməli, biz, zərər səşən çimi, onlar isə, sabahdəh çimi, bu işçi aslıqdən onları səşdirmak, də onlardan təzminət davası, təzminət davasının yerinə sonradan torpaq bir tələbi, bu kontekstə biz ədəl bundan sağlısı, deməli başlamalı, onun üçünki biz başlasaq ki, fəsbiz Ermenistan-ı çəşməkdir, Ermenistan-ı çəşməkdir, Ermenistan-ı çəşməkdir, biz də başlaya çəşməkdir. Yəni, bu vətəndaşların cəriq qaykarılması praktikası, indiçi durumda, qaranın təyaltında deyir. Azərbaylaq, birdən Ermenistan-ı dedik, qəlincə ölçə çəşməkdir. Bizim bu dərdə dağlıq qara balda, özümüz öləc edə bilmirik. Təlçəsizliyimiz təmin olması həli üçün mümkün olur, biz burada höçün məhçələyiz, təlçəsizliyiz, təlçəsizliyiz, təlçəsizliyiz, təlçəsizliyiz, təlçəsizliyiz, təlçəsizliyiz, təlçəsizliyiz, təmin olması həli üçün mümkün olur, biz burada höçün məhçələyiz, yəni susunamırız, normal bir şeydir. Yəni, bu mən hələ, mən hələ aətə çizə biləm. O yüzden də biz vətəndaşların qaykarılması məsələsi, mən Azərbaylaq kimi görürəm. Mən bundan hələ, bunun bazas olmalıdır, böyük barış olmalıdır, böyük barış. Mən təlçəcə gəldik, lab mələ dedilər həl, mən orada kendim darmadağın olur. Mən haric etməliyəm. Şimdi mən oradan təlçə ev alması həli, bir ev alma, bir elməndə gəldik başıdan ev alması həli. Sizəngət Paris-dən alın. Paris anlaşması olmasa, olmasa. Qaydışın, təlçəbəsə aidindir. Qaydışın. Mən mənim, bu Azərbaycan iktidarın üzərində düşən nədir? Bak, bu barışa gədən yoldan. Azərbaycan iktidarın üzərində düşən məsələ nədir? Bilim deyim ki, məsələn, bir kərbəzabazanın qaydışına bağlı bir icma formalaşdırıb onu önə çıxartır. Olsun, ebi ök. Bu mütəq lazımdır. O bir ətəneftəndə, hüçkumiyyət içində qərbalar-bazanla bağlı neçə ilə bir təşkilatlanma apara qurumlar var. Bu, siz də tanışsınız, bu mənim hüçkumiyyət adımları, vansinə bir kafar çaxmağılık, kafəs, kafəs, buzlar, salam gönləri buradan. Və başqaları da var. Biz işçik hətlə afarmalik bunu, bir hüçumiyyətin dəstəhələdili icma az ki, bu hüçumiyyəti rəsimün mevd edilməm, çənrat xarılməz. Amma o biri deydiyim ki, köyçə-zəncəzu oğlunda mübarzəm davam iləqdirilməz. Xaldın öz isimləm, seçilərə xormalaşmış bir təşkilat, hansı ki, bu təşkilət gələcəkdə nezəki dağlı qarabaq ermənləri çuya qarabaq azad eləmiş, tırna arasında işxal eləmişdir. Bir zaman gələ bilər ki, elə bir durum gələ bilər ki, həmin onlardan ibarət bir quruqlar hansısa bir tarixi vəzifələrdə lazım olabilərlək. Bu bir işinsi də diplomatiyada, məsələsən, Azərbaycam, höcümətinin müsbət tərəflər də var, mənfi tərəflər də var. Amma xaldın oluşturduğu özgür bir toplun bunun da özün ayrı xətli olmalıdır və bu hər həmi bisnətəri höcümətə yönələn. Həmbüklərdən bu ağrı olmalıdır, ağrı, bu ağrınmış olmalıdır. Yəni, bu elə bilər ki, lazım olanda ermən qavqının piyaloga da bir çörpü yaratmalıdır. O biri tərəfdən hətta höcümət də istəkəyir. Zəncədir biz istəmirik. Dövcən istəmirik, bu dəməl yox istəyir. Mənim çubba siyasi teknolojilardan müstəq istifada olmalıdır. Bunların ötəsində hələki bir şeylə görmə olmalıdır. Amma yen də derim ki, mübahisəli arazlərin məsələsi önə çıxarılmalıdır. Onların orada mübarizə yetməldir. Yəni, mənim yetməldir. Erumən istəm hikayə mehcə, müəcələyə verirlik. Öz kəzinridə axtmaq, bu sıqusdırılmalıdır. Bəki, elə bir durum yarana bilər ki, rüsyədə mən qədedi zəhvlə bilər. Mən qədedi türkələ cüzələ bilər, elə bir durum yarana bilər ki, biz o tarixin misiyanı, tarixi ədaləti yerinə yətirmək üçün məşimləyən ağrına adımlar atabilərik. Çox təşəkürəyirəm, deyirli xaqani məlləyim, deyirli ziləcidər biz arxaraşdırması yəsir xaqani ismaillə, tarxı ekskursiyələdik. İravanın 1918-ci ildə hermənlərə belirləməsi realıqlarını danışdıq və bugün harlayıq. Və biz də bu bugünkü durumumuza aynatuma çalışdıq. Nə qədər buna nail oldu? Müsifliq sizin olsun. Sağ olun, sağ olun, qalın. Tanrı vətəlimizi, yəni tarxı torpalarımızla birlikte Tanrı millətimiz qorusun. Sağ olun, sağ olun, qalın.