 Yunan demokratiyasını ölümcül zərbə vuran Pelopones Müherbəsi haqqında bu kişisik yazdı ətraflı danışmaq, nə də Fudidin Pelopones Müherbəsi kitabı haqqında geniş məlumat vermək təsürki mümkün deyil. Həm oxucuların bu kitabı oxuma suyumu deyilə, həm də Periklin qəbirüstün itkinin kanteksini bir qədər aydınlaşdırmaq məqsə deyilə sadəcə qısa izmanla kifayətlənirik. Əramızdan əvvəl 5. əsrin ortalarında gədim Yunanistan'da sülh və sabitlik, iktisadi və siyasi tərəqi hücüm sürürdü. Yunanlar İran İmperiyasının ışxanı dəfətmişdir. Misir və finikiyaçimi qonşularından fəqli olaraq öz istiqlaliyyətlərini koruyabilmişdir. Öz dövrütün az qala bütün məlum dünyanı əhat edən İran İmperiyasını məlub edən kisi Yunanlar qələbədən məst olmuşdur. Aristotel bu dövr akkında içraqla yazırdı. İranlar üzərində qələbədən sonra Yunanlar nezə pozunmuşdursa Afina da az qala hərçəs, Flator da ustaza ifa edə bilirdi. İndi də Afina başda olmaqla demokratiyalar, delos ittifagı. Dicər tələftə isə Sparta və qarif başda olmaqlı Aligarhiyalar, Pelopones ittifagı. Yunan dünyasında nüfuz mübarizəsində girişmişdir. Məhz belə niksbind qayılsız və təkəbirli cünlərin birində Yunan dünyasının perifəriyasında baş verən kisik bir inzident nəzarətdən çıxdı. Aligarhların şuralarında və Afina nınxal yılın zahanda emusialar qaynadı. Yunan şəhər dövlətləri, neqiyasını təsəvir edə bilməyəcəkləri müharibəyə sürükləndi. Elbət də bu müharibənin nə qədər azın azalı nətiizələr doğuracağını görənlər də var idi. Sparta hərbətlə Pelopones ittifagını periklisi Afinalları emusiaların əsiri olmaqdan qurtarmaca çalışırdı. Amma tarixin cədişatı qarısında fəlaqət sanki qasılmaz idi. Və qarşıdan gələn bu fəlaqət, məqlubları da qalibləri də məhv edəcəkdi. Fuki dedin Pelopones müharibəsi, məhz bu cözlən ilməyən fəlaqətin tarixçası kimi bizi 25 əsir sonra da insan təkəb bürüvə ahma allığına qarşı ayıq sayıq olmağa çağırır. Burada oxyəcagınız Mətin, periklin qəbrüsün itki, Fuki dedin Pelopones müharibəsə səhərinin ikinzi ktabındandır. Perikl bu nitki, Pelopones müharibəsinin bilinizi ilinin sonunda. Eyradan əvvər 431 və ya 430-un zil. Afina'nın müharibədə verdiyi, iç qurbanların dəfin mərasimində səsləndirib. Qəbrüsün nit, Afina dövlətinin və Yunan demokratiyasının müdafiəsi üçün söylənsə də, dünya tarixində azallıq uğrunda söylənlən ən təməlmətinlərdən biri kimi qəbul edilir. Qəbrüsün nit, bir növ həm öz dövrünün filosofları, sokratının, platonun, aristi otelin, həm də qədim Yunan demokratiyasının müasir təngiçlərində cavabdır. Perikul burada rəhbəllik etdiyi şəhər dəvlətin demokratik qurmuşunu səmi mi qəlbdən və böyük əssaslıqla müdafiədir. Perikulın bu çıxşı bir dəvlətin nezə idare edilməsi haqqında həm də master classdır. Ümumiyyətə Perikul, dünya tarixində siyasi səliştəsinə və bazarırlarına görə nadir rastlanan siyasəcilərdən biriydi. O nəyin ki, böyük demokrat həm də sözün həqiqin mənasında lideriydi. Perikul kütlənin qara instikti nəxidab etməz, onun ardınca çor çorana getməzdi. Perikul, digər demokratik liderlərlə müvaisə edən müasirləri qeyd edirdi ki, Perikul xalqın gözündə xoş görünmək üçün hət səman papulizmi əvətməzdir. O, xalq yığınca ona cələr insanların qarşısına çıxıb onları ən azı və kəskin sözlərlə danlayar, təngid edər, yanlışlarını izah edər, sonraya sə doğru qərara səs vermələri üçün onlara inandırardı. Mənada, Perikul sözün yaxşı mənasında həm də bir insan mühəndisiydi. Nə qədər ki, Perikul Afina şəhər dövlətinin başındaydı, demokratiya bütün sınaglardan yüzaq çıxırdı. Lakin müharibə dövrünün müvəqqəti sətinlikləri Afinaların Perikul inamını sarsıttı. Perikul özü də ölümcül epidemianın vaxsız qurbanı oldu. Ənət izədə Afina da hakimiyyət, demagog və mazərə para siyasətsilər ənə çeşdi. Səs mətin addımlarla nön demokratiyasını həlaçədə sürüklədilər. Bir nəsə kərmə də tərcümü haqqında. Təsür ki, Füquididin Pelopanes müharibəsi Azərbaycan dilini hələdə tam tərcümü olunmayıq. Lakin Azərbaycan oğud su, Perikul nə qəbirüsün itkiyirlə müəyyəm mənada tanışdır. İlk nəşr 2001-in zildə işinizi görən, və Azərbaycanında liberal bir nəslin yetişməsində müstesna roloğlan qırmızı kitabda hikmət hazı zadenin tərtib etdiyi demokratiya cədləsi uzun bir yol. Antolojasında Perikul nidikindən qısa francmetlər verilib. Qədim gün onlar siyasətlə məşhul qolmayan vətəndaşları iştimayı qınax həbiyyətdən səvdirdilər. Anzolun işləri ilə məşhul olan vətəndaşlara negativ kanatiyasiyalı idiot adını verirdilər. Perikul dən bir qədər sonra yaşamış Aristoteldə iştimayı siyasi münasibətlərdən kenarda yaşayan insanları insanı hesab etmirdi. Onlar ya vəhşi heyvan olmalıydılar ya da Allah tünki insan siyasi heyvandır. Siyasətlərin əmələrinə qeymət vermək qədim günəm vətəndaşı uçsün kifayət etmirdi. O həm də siyasətlə fəal məşhul olmalı idi. Füqudidün Pelopanis müharibəsinin Azərbaycan dirnə tam tərcüməsi hələ də cələcəyin vəzifəsi olaraq qalır. Ümid edək ki, bir gün arjinalda nəfis tərcümədə Füqudid İntələkdual Azərbaycan əhud sununda Stolistiyu kitabına çeviriləcək.