 Salam, deyəliciləyiciləyicilər, 20 Mayabur kimi 22. tariq, baki vakti idə, 22-dir. Ankara vakti idə bir saat öncə biz İstanbul-a bağlanıcı az sonra deyəliciləyicilər asıq söz proqramlının bugün canlı efirində, sizə çox önəmdə bir mövzudur da qarşınıza çacıyıq olducu önəmdə mövzudur. Şəxsən mənim üçün bir midlət üçün, bir midlətin tarihi üçün olducu önəmdə mövzudur. Bildiğiniz kimi artıq 65 gündür ki, İran coğrafiyasında istəyət güneyli soya daşlarımız, istərsə də digər qaqlar etras aksiyaları keçirilir. O etras aksiyaları, çərşivəsində də bizim soya daşlarımız azadlıq, ədalət, milli ökümət şuvarlarında veriblər. Bildiğiniz kimi artıq 43 gündür İslami qilabından keçircədə soya daşlarımız hələ də dil-mədəniyyət davası aparılırlar. Əniz zamanda bu midl-mədəniyyət davasının tarix suyasını biraz da qədimə gəlmək etsə 76 il öncə yalnız təbrizdə o zaman anadır də məşdəbləmiz açıq. Və belə bir mübarizə prosesində bu iki aydan artıq İran'da giden proseslər şəris və s. Əzərbaycan prejzənti İlham əliyir, Əzərbaycandan kənardır 40 milyon soya daşımızın təhsil haqqına sahib olması inan ballı haqqlı olaraq mövqeybildirdi Səmərqəntdə. Və bundan öncə də Avdiyevlə görüşdə bu məsəliyə toxundu, bu da İran'da bir mənalı qarşılanmadı. Məsələnin gerçək tərəfində varanda bu doğru deyilən ifadələrdir. Amma haraqədər bu mövqeyd dəvam edəcək, bizini gəran ediyən buyudu. Bu günlərdə yaşananlar da bu gerçəyi ortaya qoydu ki, bu məsələdə olduğu rəhəssas yanaşmalıyıq. Soya daşlarımız bugün İran rejimi kimi qəddər bir rejimdə üzüzə dayanırlar. Soya daşlarımız ağır, sınaglardan keçirlər, şəhidlərimiz var. Yəni dünən sıraqa gün, hobüsü gün, təbrizdə, digər şəhərdərimizdə şəhidlər var. En zamanda digər xallardan olanları da mən demokratibə azaldır, şəhid-i əsabi İran. Mən bugün məs soya daşlarımızın dil mübarizəsi və ona necə dəstək və edmədir? İlk türk dünyası bu məsələdə səssizdir mi? Türkiyənin və Azərbaycanın Büləşi Şimdətlətlər teşkilatında tutduları mövqeyi İran'da insanıqlarla bağlı. Bütün bunlarla bağlı, çox deyərli qonarımız var. İstanbul-u yaşayan suylaşımız Qasin doktor. En zamanda milli hərəkacılar birliğinin başkanı, dəyərli Arif Azaloğlu bizim zanlı bağlantımızdadır. Arif beyi salamlıyorum. Salam, Arif beyi hər vaxtiniz qəyir olsun. Salam, Arşəm-ı Seyyir. Çox təşəkkürlərsün. Arif beyi bu məsələnin bağlı mən sizin mövqeyinizi aşağı yukarı bilirəm. Amma yəgin ki, kanalın üç izləyiciləri üçün də maraq olacaq. Bugün İranla bağlı hansı diplomatik mövqeyi səlqidənməldir. Hansı siyasət doğrudur. Çünki bunu nəyə görə deyirəm? Ölkar prezidenti və ilişin əvvərinə də geydirdim ki, irtəfi olaraq suylaşlarımızın təsilahqı inan bağlı, ana dilində təsilahqı inan bağlı mövqeyi ortaya qoydu. Sonra İran tərəfi çox ciddi reaksiyalar göstərdi. İran sefiri Azərbaycan prezidentinin köməkçisi ilə görüştü. Ondan sonra Azərbaycan tərəfindən bəymti, İran'da insanaklarının pozulmasından bağlı biləşün şüphətlər təşilatını keçindən səs vermədə, Azərbaycan bir tərəf qaldığı Türkiye isimiyyətlə səs vermədə iştirak etmədi. Geri çəyidən, biz bugün günevdə yaşayan soydaşlarımız var. Biz bir anlamda da deyirik ki, günevdə Azərbaycan turanın stunudır. Bugün Türk dəvqətləri birləyinin formulaşması prosesi gedir. Mən bunlar ona görə deyirəm ki, Ölmət Darif Bey, sözünüzü kəsmiyim, bilirəm ki, məsələlərdən bağlı siz fundamental şəkildən fikirlərcə ortaya qoyacağız. Amma belə bir şəkirlə bir paradoxallıq var ortada. Nə iləməliyə orada soydaşlarımız var, günevdə Azərbaycanlar var, Türkmənlər var, Qashqaylar var, Qalaz, Ebibər Türkləri var. Onları nəcə müdafi eləməliyə? O müdafiənin yolu nədir? Mövqeyimiz nədir? Azərbaycan televiziyaları eləmövqeyi ortaya qoydular ki, mən şox yaşadım. Yəni, bu prosesi üçəkil də yanaşmanın arkasında doldurmaqla hazırım. Mən düşünürəm. Hər halda söz sizindir. Sizi eşidəyə, yəgik izləyəşidərin üçün də maraqlı olacaq. Buyurun, Arif Bey. Təşəkyə önələ, Mürfət Bey. Yəni, cibi məsələ, hamüsün maraqlıdır elbəktə. Susən, İran Türklüyü Türk dünyası için çox önəmli bir ün sürdü. Yəni, Türk dünyasının tam ortasında göbəyində Türk dünyasını bir binlə bağlayan ən büyük etnik kütlə bu bölcədədir. Yəni, Qafqazdağlarından başlayıq, ta aşağa körbəzə qədər uzanan ərazıdır. Bu Türklüyün alanıdır. Əvvələ, Terminologiyadan başlamal istəyirəm. İran sözünü bilirsiz, birçok insan istifadədə iləmə istəmir ölçəmizdə İran adlarına coğrafya kılan delirik. Çünki, İran sözü sanki farçlarla ilgildir bir şeymiş. Bunu bilmək lazımdır. Bu söz farçsa deyir. Hətta elam, gəldim elam yazılarının da belə, yəni, əradən əvvələ, süncüminin istəkiləm. Yəni, bu bölcənin adına İran delirik. Elamların da Türklərininla bağlayıq uşa doğru. Bu işin bir tərəfə. Yəni, bu bölgə Türk dünyası için, Türklük için çox bönəmli bir bölgədir. Oraya da indi baş verən hadisələr, bütün o coğrafyanın, ümum və hər tərəfində hadisələr baş verir və bu hadisələrə münazbət necə olmalıdır? Bu da əlbət də çox mürakçı etməsələdir. Hər ənlə öz görüşü var. Juralist görüşü var, araşdırmacı, tədüqatçı, alim görüşü var, diplomat görüşü var, hər birisi görüşü var və s. və s. Biz ölkəmizdə bu cür sahələrdəşi mühtəxəssistlərin demək yolu açı hamsının çünki dinləmişi, eşitmişi və hələdə bunu eşitməyə davam edir. Bir şey təsürh edirəm ki, ümumiyyətlə bizdə çox qəribə bir moda var. Hansı, önəmli hadisə baş verirse, hər çəs onu mühtəxəssist oldu. Bunu biz istər minlazatıq araşat yeni başladığı günlərdən etivarəmdir. Gördük daha çox. Əsləsən, qaraba məsələsinlə, laqədən, çünki ölkəmizin daxılında və xarəcində hər çəs qaraba adamdan danışır, hər çəs elmərilərdən danışır, elməstandan danışır. O barədə ən yaxşıq çil özlünki olduğunu düşünürdü. Amma əlbət də bu belə deyil, amma bu qarışaqlıq çox mənfi nəticələrə gətik çərdir. Çünki arada mütəxəslərin səsisdir. Bu gündə bənzəri bir hadisə baş verir. Yəni, İran coğrafiyasında çox müraq kəb hadisəyələr baş verir. Bu birinci dərəcədən və birinci növbədə elbət də Türkləri və Türk dəvələtlərin ilgiləndirir. Azərbaycan ilgiləndirir. Türk, yəni Türkmenistanı bir başa sərhət konuşulardı buları ilhanı. Və ötəki, Türk dünyasında elbət də ilgiləndirir. Ona görə də Azərbaycan tərəfi, ister hökumət və dövlət bidarəçləri olmadan, ister sivil güzlər, yəni, QHT dediğimiz qeyri hökumət təşkilatları, olsun və ister də jurnalistik olsun. Məsəlbəstədə qaslar da burqa dələmək. Yəni, müxtələrdə kəsimlərin insanları, bu məsələdə görüşlərini ifadə elbirlər çox təsür ki, bu görüşlər hər zaman doğru isabəttir və yerində deyik. Birincisi, baştan ona deyəm, burada şey çox təhirləmə istəmərəm. Azərbaycana siyasi gürmələri və QHT-lərə mövqələrini zətən çox aktiv olmadınlar məsələdə. Yalnız son 207-də de aktivləşti bəzi quruluşlar. Əslələsən, əlbət də sürəhbət kefməli də devlətdən və hüşmətdən. Məsələlə, burasında də ki, əvvələr canupla, yəni güney Azərbaycana və İran türküyü ilə əslələsən Azərbaycana milliyətçə gürmələr məşğul olurdu, çamsı müxalifət dədir. Və bunu bir fikir olaraq Azərbaycana istimai fikirinin ən ön sıralarına getirən və bu fikirin Azərbaycana siyasətində köşkdəşməsində yolasan lideri sə elçibə yoldur. Yəni son 30-i dildir, səyiçərinzində nəxrlarından başladı bu faaliyyətlər. Elçibəyəni ölümündən sonra da istərin onun yaratdığı, fəsilatları da bu fikirləri yasadılır. Son zamanlar marahlı bir hadisə müşahidə edir ki, bu fikir artır Azərbaycana siyasizməktirində ki, demək olar ki, bütün partiyaları marahandırmağa başladı və hətta dürlət səviyyəsində biz vaxtı ilə ən səstəndirdik, fikirlərə yakın fikirlər işitməyə başladı. Bunlardan ən önəmlisə elbəttə sizin də vurguladığınız prezident İlham Aliyevin bəyanlar idi. Ən de son bir ayda ən az üç dəfə müxtəlif səviyyələrdə bəyanlar oldu. Duların hamısı ilk bəyanatdan başlayarak İran'da çox geniş əksədə yaratdı. Biz bilirik ki, Güney Azərbaycana müxtəlif şəhərlərin də hatta İran rəhbərinə şəkirlərini çarlaraq şələrdir, yerin İlham Aliyevin şəkirləri yerləşdəyindir, Azərbaycana marahın önqlana çıxmağa başladı və hər tərəfdə İlham Aliyevin şəkirləri evlərdə insanların əllərindir görünməyə başladı. Bu müxtəlif hadisəydir. Və o ilş bəyanat olduğunda hələ şəçil məsələsiə çoxya çıxmalıdır. İlk dəfə ki, bir saca bir bəyanat olmuş da, o vaxtları bələdim ki, bu müxtəlif hadisədir. Dəstəklirik, bu məsələdə elbəktə sadəcə biz yoxun məhvə düşünən və millətinin düşünən hər millətçi, hər aydın düşüncəli, hər ədalətli insaniyəm. Həm də burada yalnız milli məsələdə, yox insan həyoxları məsələsidir, insan haqları məsələsidir. Fiznesi dəstəkləməlidir. Bununla bələbər, bunu da əlav eləmək, hiç unutmadır ki, bu bəyanat oldu, bunun arxası gəlməlidir və altı doldurulmalıdır, yəni söz səviyyəsində qalma malıdır, sözlər gəv səhviyyə çevrilməlidir. Son açıqlama, səhbirləm məhvəlisə 11 noyabır günü TÜŞ devlətlərinin təşkilatını zirvət oqlamışdır. Olmuşdur. Orada sizin deyildiniz ki, bu, artıq, konkret alçəkələk və konkret problemi səsləndirələr ki, bizim ölçəmizdən geneldə yaşayan 4 milyonun haqqları, hüquqları verilmir. Bu deyilincə bunun arxasından artıq lazımı, çünkü bunu diyen bir QHT başkanı deyim, bu xalifətdəki bir siyasi partiya başkanı deyil, gücünlər istəyik. Devlət başçısıdır. Əmvələ burada bir çirəşmək olar ki, bu doğru söz. Bu doğru sözə gəl, çox uzun müdətli deyilmir. İndi orduya çıxırsa, demək ki, devlət ağlı bunun tam məqamının olduğunu düşünür. İndi artıq vaxtıdır deməliyi ki, deyə bir qərar verildir və bu deyildir. Əcəri vaxtı gəlib sə və bu deyilir sə, demək ki, sözlə iş yaparəli gətməldir, gəl sözün arqasından iş gəlməlidir. Bu iş müxtəlib səviyyələr burada. Bunun hamısıdır biz vətəndəş olaraq, görə də bilərik, bəlki bəl bir çox da bizdən cizni olmalıdır. Bunu əlbətə başa düşmək çətin deyik. Amma bunun diplomatik adrlar olmalıdır. Nəcə ki, bilirsiniz, bizim səfiri iranda, xaristər nazirini sahrılıktan sonra, Bacıda da, Bündisya gün sonra, iran xaristər nazirini, səfiri Azərbaycan xaristər nazirini sahrıldı və nota verildi. Bütün bunlar istimatində müşahəd elədiyi, konkret addımlar zəlbətdir. Amma son vaxtları yaşanan, iran aliyyibin bəyanatlarından sonra, səbiyyətimizdə və məqfatımızda yaşananlar asırsası biraz bir xəyal qəraqlar, biraz bədvindəyə söylə bilir insanı. Çünki, hər şey belədir. Kampaniya çevrildiyi anda, əsildə yerli tirməyə başlayır. Ən ən dəyərli bir mahanı belə bir müddətə toxunur, sonra modası itir. Ən dəyərli ata sözlünə, ən dəyərdə bir fəlsəbi təalimi, siz hər bir hər platforma da dədiyiniz, zaman, birazdan insanlar bezir olun. Bu məsələ də bir əzəl oldu. Çünki sosial medyada və müstəqil və ya dəvrət televizyonlarına, hamsında ciddi bir kampaniya yaparlı. Hizli olunur ki, speakerlar, yəni dektorlar çoxu yazdan okundur. Yəni dəvəhtən demədikləri bəlli. Çarılan siyasiləri bir çoxu sırf gündəmə gəlmə, yəkanda görünmək üçüncə sahib çıxırlar. Dolayısından işin əsində həyazan və ən ön ənəmin isə də bilik, bilgi bir işimi yoxdur. Məyalı, maçlıdıq yəsəli seviyyədə deyir. Yəni, səmmi deyil diyəməm, amma hazırlıxsız bir iş gedir. Və bilən ilə bu kampaniya qaramaşağısında biz əsilişləri unudur. Əsilişlərdən biri bugün isəlpələrimsə yaşamda siz doğru xatırlattınız, müxtəlif tədvirlərdə diyəriski Rusya-yəni ayalaqılar vasılanda tədvirləri. Azarbaycan nüməndə həyəti, BMT toplantısını tərk edilgə bilər. Çünki Rusya-yəni deyətçip açmızı dəvdiyəsə, ofmir böyəni problemləriniz var. Və Rusya-da orda bizə ciddi şəçildə çöməyi deyilə bilər, yamanı olabilər, asasas qarabağına sələsi məsələri. Və onu yürü Rusya-yəni də prezidentimiz ciddi bəyanlarda bulunmur. Zaman-zaman sistemlərinə dile getirdir, bələk çəsənirlərinə itibarə bilirsiniz deyir. Qarabağda çıkan tencentin olubsuz faaliyyətləri ilə cilpəm bəl şeydə söylədir. Amma məsələ, burasında ki, Iranla ilgili, tengid dilə getirilmiş, çox ağır bir şəkildə suçlanmış. Xalt da prezidentin və dövlətin arxasında məsələ, hiz şüphə yok. O zaman, diplomatlarınızı niye qatılmıyorları toplanıyor? Bu, ağılı bulara kimdir? İster istəməz orda şüphə doğur ki, o zaman, xarici məsələlə Rusya-fəziyyət məsələri ilə səfir görüştü, orda hansıra Rusya-cəlməni. Çünki ondan sonra rəzünbətlə vəziyyətlərdə dəyişillik görür. Eyni zamanda bilirsiniz ki, Iran tələfdəndə, heç bir zaman güvəmləri, elbət də vizi o adamlar, Azərbaycanda hamının yaxşı tanılığı, vilayəti birdən bürə səhniya çıxdı, hamımız azərbaycandır. Yəni, biz tərəfdən atılan addımda ardı zıllıq yoxdur. Və ya, başqa bir ifadə edinəsə, tutarlıq. Tutarlıq nedir? Bir adda elədiyimiz iş, o birindən tutsun. İki sözümüz bir birindən tutsun. Bizim sözümüzləni işimiz bu məsələdə asırsası tutmadı biraz. Belə olunca da doğrudur. Küneydə ciddi bir şəçildə, Güzəgəzə, Azərbaycanda, Azərbaycanda Resulüqası, Devrətməri rəhbəldiyine çox böyük bir simpati, səhdi, səhli var, asırsası. Amma bu cür davranışlar yavaş yavaş bu ilikləri şöndürə bilir. Mən bir çox dostumuzun və hamçarlarımızın çox mürbət elədiyim sözləni yanda insanların da, də çox ehtiyatlı olmaq lazımdır, şəhrişlərinə rətşi eləmişəm. Mən ona tam qatılmırəm. Elbət də ehtiyatlı olmaq lazımdır, ehtiyatlı yedin, anasa alamaz deyirlər. Amma cəsur olmaq lazımdır. Ehtiyatlı cəsələt birbirləndir, zizib qavramlar deyirlər. Cəsur olub digətlədim, cəsur olub ehtiyatı davramıq. Yəni, ehtiyatı elədiyəm, veriləmirək. Rəz orada digətli olmaq lazımdır. Və ya vəhək bir törvlək istəyiblər, hər hansı bir İranlı bir bizim istədiyimiz amma da bir törvlək deyil. Onunla bəs eləmir. Və ya milli höçmət istəyiblərindir, o da bizim istəyildiğimiz amma deyil. Həsiz bunlar çox yaşlı bilirsiniz, ama taməssaçlarımız belkə də qərzi yönlərinə bursa qəbbərsiz ola bilər. Biz eyni tərimindən məurai, məyənələli nəzərdə çox var, İranlı. Burada da digətli olmaq lazımdır. Bir söz, mən Azərbaycanda həm iştimaif şirkdə, həm prezident tərəfinlə, səstənlərə düşüncələrə doğru hesab edirəm, amma onun görülən işləri çifayət hesab edəmdir. Hətta bugün şu davranış ümumətlə ziddiyətlidir. Çünki əcər orada haqqlarımız alınırsa, haqqların müzatçı rədiyi toplantıda, əkisi nə? Biz orda lobisliyə eləməliyiniz. Biz orda müxtəlif dövrətləri nümayindələrin ilə görüşmək, oları üst ərimizə çəkmədir. Tərəfimiz haradı, bizim ordaşı prezidentən deyədiyi 40 milyon nuh halıq, 40 milyonun yanlı çəkmədir. Biz oları yanlı çəkmədiyimiz, biz biz çəkmədir. Biz çəkiləndə birələr tüş devlətlərinə bir adı çəkmədir sizin girişinizdir. Biz dövrət yerlək keçməzdən öncə Haribbayc, bu məsəliyə bir xısa bir araç ediriz. Tümləmi deyim, nəmələdir? Həbət, həbət, həbət. Biz burada toklantıya qatılmadıktan sonra 40 milyonun haqqını ilgili səs vermədikdən sonra, öz əramızda başqa türk devlətləri bizdən daha az bilir və s. Məsəliyə, məsələn, qazastan Azərbaycəni mövqiyinə bakar və yaqır qızısta. Biz bunu eləmədikdən sonra, oları dəcəs siz özünü istəmərsiniz. Biz nədə eləyək onu, demək ki, düzgün deyik. Yəni, biz çalışıb, oları kansəl dəsiləməliyi deyik, onu eləmək. Buna arıca müzakir etməyən mən tərəfdə arəyəməslində belə ötər üstündən keçməyən mən istəməzdim. Bilayəti deyir ki, Azərbaycan bizim gözümüzün olurdu. Rəhbər, İngilab Rəhbəri Seydəli Qamiləyi deyir ki, Azərbaycan İslam torfarıdı. Bilirsiniz, bir tərəfdən İranın tarıq siyasi daxtirinasında arazın şumalı isəsinə Azərbaycan deyilmir. Arazın şumalı isəsinə şırvan deyilir, aran deyilir. Hər halda, mən bilayətinin bu açılamasındaki sənmiyyəti olmadığı cənayetin deyəm, amma hər halda diplomatiyanın bir dili var. Amma həmin bilayətinin 1992-95-ci ilər arasında bilirsiniz, xarvişlərin hazırıydı. Və anti-Azərbaycan mevşuresinin, neo-səfəbizm mevşuresinin önündə gələn bir isimdir. Denizə ki, deyirdik ki, ərimənlərdən bizi eyni soy kök bir iləşdir. Bunu ərimən standa demişdir. Analogibə yanaqdığı həmin illərdən, qazax standa da demişdir. Biz də hökumətin izlasında demişdir ki, Azərbaycan ustanlarına sərmaya yatırmayın. Geçdiriz, ondan bizdən ayrılmaq istəyəcəyirə. Bilayəti rəhbərin ta ki ölmüş abilidir. Bilayəti bugün əsas söz sahibi deyil. Yenə də bu məsələrdə bir mütəqəssiz kim olan mürajiyyət iləyilir. Mən düşünmürəm ki, Bilayəti'nin gözümüzün nurudur deməsin. İki başlı deyilən ifadədir. Amma bütün allarda biz Bilayəti'ni müzakirələmirik. Biz İranə qarşı hansı addımlar atılmaldır. Orada soydaşlarımızın prezidin bir məsələsini qoyubsa, bax, o bir məsələsinin arxasında nə gəlməlidir? Bundan sonra Zərbaycan dövləti soydaşlarımızdan bağlı nə eğitməlidir? Biz onu danışaq. Buyurun, Arif Bey. Bil məsələsi, hər millətin əlbət də ön önəmli məsələsidir və sadədə Zərbaycan'dan kənardaşlarla ilgili olmamalıdır. Bu məsələdə cəvsəkdən ciddi sıkıntılar var. Geç İranə uzaqaca yetmək lazımdır. Gorsaldaş məktəvlərin belə çıtaflara Zərbaycan'dan yedir bilirsiniz. Bu çıtaflar belə zəna az olur, belə çox kez yedir, bəzən vaxtımda hazırlanmır və s. Həm isə problemləşə. Bizim nəlbət də devlətin leyləməl olduğunun hər şeydə sohası olur, ortamıza çeyləmət də doğru deyil. Belki bəzə kəmiklət məsələlər bilmədiyəmdir, üçün yandış də ifadə edirək bəzə şeyləri. Amma çox bəsət məsələlər var. Güney, Azərbaycan daşı türklər bilirsiniz. Dil məsələsində problemləlidir. Yəni danışır danışdır, dili yazabilməkdir. Vahid arfa grafı yox, bir şey yox. Bu zahidə işləri görülməliyindir zamanında. Bunlar görülməli. Bütün dilləri internet üzərindən öğrenmək mümkündür. Hətta ortasıya türk dillərinin bir çoxu ilə ilgili internetdən məktəp çimi məşqə olabilirsiniz. Ən azından bunu biz yaratabilərik. Biz Kuzey Azərbaycanda, bu çoxdanda deyilir, çox ziyallarımızda bunu test edirlər. Azərbaycan resubrikasında xarişdə yaşayan azərbaycan türklərini test edirlər. Təhsili üçün mümkün bir çərət yer alır məlid. İnanırsız məlid. Bir başa bildiğimiz şeylərdə istər dağistanından yəsir, istər təbizdən, istər qorçaldan, fərqi otu. Bunlar xaraca vətəndə çoxxurlar ölkəlidir. Şətlərin hədisi o çoxxurlar. Bəzən kantinjen tahrilir. Mənyan kantinjen tahrilir, məsələn, kankreatör və raporçal. Onun çənarda olanlar artıq özgüz nöqvaldır, xaricədə məsələn. Eyni işəci məsələ, güne-yazar-baycan üçün keçərlərim. Pürsiyədə bilirsiz ki, həm bakalavriyət, yəni lisansda, həm də master və doktora programlarında çox saydə güne-yazar-baycandırlar. Hənin bunların arasında çox tələbələrim oldu. İndi də çoxu məlumat mən belirləmirəm. Azərbaycandan çox saydə 20.000 üzərində tələbə var türküya üniversitetlərində və illənilə də boğartır. Burda bilirsiniz ki, dəvrət üniversitetlərində alesiyətçilək yoxdur. Türkəs rəqalarından gələn türkəsirli tələbələrə, əlavə, ödənişlər filanlar heç birisi tətbiq edilmək. Azərbaycanda bundan daha davantajlı şəhbdə güne-yidən gələn çoydaşlarımızı, hətta bakalavriyətdən ötəl, məcistir və doktora programlar var. Bu insanlar, çünki ağlı başında yetişkin insanlar mümkün tüşünmək lazım deyil ki, bunlardan nəcür insanlarda çime bağlıdılar, hardan gelmirlər, gələcəkdən eyləyə bilərlər, biz doğru dürüst qulara təhsil verirsək, onlar özlərinə yetiştirmiş oralar. Bu yetişən insanların 5-inlən 4-dışa yaramasa, biri bilə güne-yidə işe yarasa, bəlki o isə yedik pulunu qazanabilər, xarici ölkə keçə bilər və s. Bu 5-inlən biri, onundan biri güne-yə qa etsək, bir məllim çimi, həkim çimi orada böyü işlə bilir. Biz bu təhsil məsələsini bir şəkildə həll eləmərik. Və həm sosial media, həm də internet istələrini heçma unutma olmaz, sosial media da bilmirəm kiçeri veririz, bir çox dövlətin, və bu arada Rusianında ən azından ciddi qruplar yaradılır, səhvələr yaradılır, bu orada milli mənafı baxırsımız dış açıldır, milli mənafıya krimət eləyən plasforumda üçün ufaliyyət ürstəyəmdə. Bizdə bu yoxdur, bizim sosial media tamamen başsızdır. Nəcə ki, rayonlarımız çətlərimiz birini və başsızdır. İcidə hajimlər orada 6 minifstafır. Eləcə də izin internet məkanımız səhəbi sizdir də heç bir iş verilmir. Həl bu ki, bu əvəl kiçimi deyil, əvəlinlə bir məqalə yazlıcıydır, gəziz çıxacıydır, bu günəyət əzərbəzənin darşını bu orada təbliq olmalı. Bunlara ihtiyaç yoxdur. Səhədəcə və məhsul verilmələ. Bir şeydə iləmək lazımdır. Bu da əlbəttə, hər şeyin bədəli var. Maddi dəstək lazımdır bu iştələrə. Müxəqərsiz lazımdır. Bunlarla bir anı əvvəl dələt başqılı olmalıdır. Bu bəhlə kampaniyədən bahsedirik. Müntəzəm olaraq əzərbəzən stilərinizdir. Yətişə bildim qədər kanallara bakıram. Siz də oradasınız daha yaxınlanırsınız. Bir dən birə məlum oldu ki, bizim İran üzrə boş veririk, həs günək əzərbəzən üzrə mütəqət sizimiz yoxdur. Üç və ya dördədən var. Analiz qabiliyət olan və bilən həqqətən məvzuyu. Bir əz də artırsanız, dək ki, onun üç vətəndəşir. Əlbət də buzat elə cəhər ziyalının cünəyi də ya quhumu var ya yoxdur dostu var. Hamı məlumat alabilir. Hama onunla bitməz məsələk. Bu məlumatları bir araya gətirir məqas elif. Büyünç və təndirliyən geləcəyə yörə fragnoz verə bilən insanımız yoxdur. Bunun suçu kim dədir? Mən burada istər istəməz, həçməsi suç yəni. Çünki universitetlər həçmətin həlinlədir. Elimlər akademdəsi həçmətin həlinlidir. Yəni iş görülmədiyəni bürə. Həzbə mütəqəsi ziyalini yetiştirilmədiyəni bürə. O boyda şəhər şunasını üstün nə işləm məşqoldur? Acaba? Təxərəkün üstün nə işləm məşqoldur? Yəni bəzələk, bəzələk, şövbəz kədə nə işləm məşqoldur? Bunlar yalnız prezident diyəmdən sonra mı yadınlatışıc? Belə biz bu sahərin adamları ismət televiziyadan şəhər. Bu elə olmamalıdır. Bunların elə məsələri olmalıdır. Jurnalları olmalıdır. Məzələləri sürət, təsək, konferanslar çeşirmələr və s. İnanın ki, 90-anın cinlilərdə, sürsən, 2000-lərinlə vəlindir, qazı hastanın ən tapriyər mevzu Çinliləsi qazahlardır. Bilirsiniz, oradan ciddi bir sayda insan yətirirlər. Bunlara kreditlər verildi. Dövlət təsdəyi fahistiz, uzun illər gələri kreditlər, faktik olara kreditlər deyildi. Hərdiyaçın bir şeydir. Həktarlardan məhvuziyyətlə bir, iki, üç, beş yaşında Çox dəstə ilərildi və bu mevzu qazakistanda çox pafulyar oldu, xalqərasında. Bir də də el olmalıdır. Şimdisi, qazakistanda o bu oda Çin ki dünyanın nəm böyük əlişuvalisi yəşafı yolçədə işincə ölçə. Bu qədər orası, bu qədər ekstratiyyənin əlimləyəri var. Qazakistan akadəmi asımda həç deyilsə bir 150 nə var. Akadəmi yədirim akadəmik ühifdə, yəni universitetlər və akadəmi yədərəbə. 150 nə fəvz çox əsaslı sinə olarak var. Bunlar böyük şirkətlərin də işləyirlər. NÖT şirkətidir. İrandan işləyir və ya Yüzülislər Çinlə və ya başqa bir şirkət Çinlə işləyən şirkətlər de olar da olara dəstəyirlər. Və ya özün də bir Çinləfər Çinlə bilən mütöfəsisi, Saqlı irçəyi, o bəsələ olan da ona məsləyət elisində. Bizdə isə bunu görmədik. Yəni, devlətimiz nə mütöfəkəsisi Saqlı əsədə dədikdir. Kankriyət olarak. Bən şəyə qarışan varım. Hər bir və çəşbiyyət sağasında vəziyyət nə görmədik. Bəlk orda yətərə cədanlar var. Amma bu sahələrə baxamda mən orada da yətərə olacağını inandıram. Amma civil olaraq, elməl akadəmiyyəsində Universitetlər də vəziyyət az məzəxralı. Jurnalistikamızda çox-çox az məzəxralı. Yəni, hər ölkədə müəyyən ölkələr üzə səstaşmış, jurnalistlər var. Də yərə ölkədə söz konusurlanda, türkədə 5-6 jurnalist, Hula ərafcə, Sohya-Sübdəm, əraf dünyası, də kişilərdə. Bizim, mən asırı deyim, size, də sizdən başqa İran təcrübəsi olan jurnalist tanıdım. 2 nəfəl 3 nəfəl var, amma yenidə azdır. Bizdə ki, onlarca internet sitəsi var və kanallar var, hərəsində ən az 2-3 nəfəl olmalıdır. Bir oranın iftisadiyyətindən, biri hərbi təcrübəsi estək məsələlərindən, biri mədəni sarasından məsəl, səstaşmış jurnalistlərimiz olmalıdır. Hular da yoxdur. O bakından, dəvətməsin görəcəyi iş çox. Sohya-Sübdəm, indiçi məzələdə hərəsində, prezidentin müşahbələrimi deyiləmətləm artıq kim bu məsəliyi Baxır və İzra Yilisə prezidentin bəyanatlarım nəla qədər ulaq qərarları. Məncə, biraz cesur olmalıqlar və mümkün olduğu qədər prezidentin bəyanlarını, onun açıxlamalarını doğrul yazar və prezidentin haqlı olduğunu ortaya qoyan adlımlar atmalıdır. Yoxsa prezident o bəyanları liyənləsürüm, bugün el adlımlar atılır ki, sanki prezident ciyanlı söylər. Başka bir məqamda, Arif beyi? Bir deyicə insanlarımızın haqqı verilmir, o bir tərəfdən səs verilməyə qatılmır. Bu, keç bir şəçildə, nə siyasi nə diplomatik izahı olmayan bir yandışdır. Buyur. Hə, təşəktür dər, Arif. Və başka bir məqamda prezidentin xöydaşlarımızdan bağlı ana dilində təhsililən bağlı ilə sürdüyü haqlı deməli iddia haqlı və bəyanatdan bağlı və də bir kirdə var. Kəxsən, mən özümdov fikirə qoşuluram. Məşhur alman filosofu Martin Hadeqirin belə bir ifadəsi var ki, dil varlığını el bilir. Bir milləti ayakda saxlamaqdan ötürüdə, onu məhv etməkdən ötürüdə onun dilini əlinlən alarsan o millətin talini izin bir filola kimi yalnızda danışma cəsaret olmasın, amma həralı mən işdiklərmi və okuduqlarmi deyə bilərəm. Dilin bir insanın həyatında, bir millətin həyatında müstəsnar olubar. Və sən bizim günəyəzərbaycanında xöydaşlarımız 76 il dirkələ dil dabası aparılırlar belə bakanda. Düzdükü İslamın qilabına qədər olan dönəmdə bu prosesdə çox az adamlar var idi, biraz solçu kəsimin bir gəl tərəfdən təbrizli əli doktor Cavatiyyət, prosesr nüttü ki, bunlar sonadan vardığın əşhiyyatlım budur ki dil çox önəmlidir. Və bugün azarbaycan prezidenti elə bir şarayətdə təklifi və bu bəyanatı verir ki, azarbaycan Bakının dövlət dilimiz azarbaycan didi olan, azarbaycan didi bu bəyəsəlidir, yəni 95-ci və qədər biz Türkili ifadəsin şilətdir, 1992-95-da. Bu da bir başqa söhbətin mövhsudu, amma riyalıq olaraq dilin adı Türksel, bunu cesarətdir deyirəm. Bizim ölkədə son illərdə Rus dilini məşələblərinin sayı artıb və bu azmış ki, azarbaycan qarışlar nazarı gedib, Rus yarayımkarının qarşında bunun xususi bir vurguyla qeyd edib ki, bizdə Rus dilini nə üçün? Mən başa düşürəm azar, 100 il bundan qabaq da Rus dilini məşələblər olurdur. Sonra bizim cumhuriyyət quruzularımız da və bilə Rusça təhsilahı var, amma o zaman çarizm dönəmiydi. Bu gün belə bir vəziyyətdə müstəqid azarbaycan resbul biqasının rəhbəriyi, niyə yedi Rusya qarşında bundan bağlı isabat verməldir və ölkət müdcəsi isabına Rus dilini məşələblər asmaldır. Bu, bu iradı bize İrandan bildirməyə yerinə gözümüz buna çağır bəyərək ki, gələn dəfə bu bəyən az bir eləndə bunun altını dolduraraq, deyərək ki. Buyurun, Arif bək. Bu, imumətlə, isabat verməm məsələsi açıq sası vədim qəbul eləmədiyim, qəbul eləmək istəmədiyim bir məsələdi. Çünki səbəbə bir çox sağdır, bu köylə psikaləcəs. Üstəmləkə psikaləcəs. Biz o nələdik, biz bu nələdik sizin üçün, niyə? Dəhət ki,ездorabaq generates isəsəsəri vaxtın, maqox BUYUR difficile photo bağlıdır. Azarbaç Scholars irr vielə direliyən şəxsər isər Rus, ister TSL çoxksüsən, istəricu xəqi option, indir nəə yesyət spoonfulı mı. Qazıların azınbəli hatch 밑ini vəm mənə tələbələn, oxygen urasgroans200 Qabarabadan kəndində istəyəcək, halına Rusya mı istəyəcək? Niyə bu Rusya təsirləyir? Bəlli deyir. Həs bir sərəb olmadığı halda, həs bir hətiyyəc. Bunun açıqçası, Azərbaycada ki, türk dilinin xıştırılması hesabına bu olur. Çünki həmən qədər ısaq, orada türk çox yəcid, həmən qədər məlindir, türk sədəris edəcək. Dəmək ki, biz özümüz özəlmizdən, toplam Azərbaycanın 150 mən tələbəsi varsa, 30.000-li bu tərəfə qoanda, demək ki, 20 faiz eləyirdə, 20 faiz yerin daraltmış Azərbaycan türk səsindir. 20 problemdir. Qədimdə, dediyiniz, bizim Qalçumiriyyat dönəmləri liderəl bəktir, Rusya xoxmuş olabilərdir. Amuz önədə, başqa məktəp yoxudur və biz müstemləkə edik. Və ya, əsəsəri dönəmindir. Bizim bəzi umanın tər sahrlar xaric, hama Rusya eləyirdir, istər istəməz namizət deyini doktorun, çünki maskuada gədəndə alə təsdəsək amuz yəsindir Rusya eləyirdir, və s. o vaxtlar bu olabilərdir. Bu gün müstəqildir devlətdə ki, artıq dövləti də açmışıq türk devlətdəl birliyyi üçün, oxtaq dil axtarıdır. Həcəl rəhamı Rusçuq yazıq sonunda Rusya varırdır, demək ki, öz dilimiz olmalıdır. Və bu barda da bir görüş birliyi var. Rusatları özəlidir, türkə türk səsindir, patensiyalı Rusya olan patensiyalından çox güzeldir. Buna ehtiyas da yox. Məncə, bu biraz da psikologi məsələdi, biraz da üzüm üzümə baxar də elə, türkə türk səsindir, üzüm üzümə baxaraq qaralı bir ifadə var. İndi bizdə də bir binlə baxaraq hama. Əgər bizim hörmət elədiyimiz, xalq olaraq də elədi, sıradan bir vətəndəşməzə görmət elədi, yüzün asakal bildi yadam. Rusya danışırsa, ona özlənik elə danışmağa çalışılır. Rusya danışırsa, Fransiə edirəcək. Bu gün Azar Bacan elədi təsdən və dən bir ismi resmi olmasa da qeyri resmi ortamlarla Rusya danışır. Bunu bilirik. Küşədə çayxanada, restoranda, metroda, binlisizdə yalnızdaki telefonda danışır Azar Bacan prosesində. Ondan sonra arada Rusçəlmələlədini yerləşdirir. Oldu, hə, gəldir. Fulancın bunların yerində Rusçan şeydir. Tu qayı məzəl bir səhnədə görməkdir. Çox yəni, bu hansı dildə danışılır. İnanınca Rusya danışırsa, çox qoş olur. Rusya danışırlar, mən işələ gətirib ki, mənim Dasprantura başqa yeri da xodmuşum. Rus ölümündə, ama Espanyol xodudum. Rusya var Azçox, Mətini filan vaxt Rusya yadın. Məqarlərimiz adı. Birləz Azçox, həqi Rusçu, Petrovda orda çox görməkdir. Çox şələrdə danışılana insanları, utanmaya da yalmır, artıq belə absurts bir şey olur. Bilmək istiyirsə, ağlıya alıya. Bilmədiyi dilində zorundan qoruşur isəmləri. Bu, bizə, əm böyük sələri bu olur. Çünki bizim dilimizi təhrif edirik, milli adımızı zətəm bəhləri elə, vilayətinin qazarbacanlə demək parodaksarlığı doldu. Biz özümüzə Türklə yemədiyimizə görə, o şəkildə bizim adımızdan oynuyurlar. Adımızı, milli adımızı, dilimizin adında təhrif edəmişik, bilə bilə yox edəmişik və dilimizin özünü də faktiq olaraq yanlış kullanır. Dil qoruma altında da dövlət dilidir deyirlər, dilik qoruma əsad lazımdır. Dil üçün, hidmət dilə, hidmət eləmək az. O zaman, dil özünü qoruyu. Bunu jurnalistə, redaktorlarla şiriyyətdə, gəlcətdə rəlbət də yaşadacaq bu dil. Yətər ki, o dil işlədilsin. Bizdə isə, dəfələrləm bu olurdu. Xalga yönəlik barəm təbiriçləri, gəlbə bilə baxırıcaya vəcə Rusya yazdıq, sonra tərcimi olurdu. Bilmirəm, diqqət eləyi siz bu mətinləri. Tərcimi olduğu bas-bas barəlməm tərcimi o mətinləri. Halbuki, bunu əgər özləri yazan məhudlarsa, elbək də o məhumurlar o səbihə, başqa insanları daxil eləmirlər. Qafalı sistem grublar, və yan adamları alınırlar. Bu, çox bəntibir hadisədir. Hiçbir xoş bir şeydir deyil. Amma, yenə de onlar yerində 30-35 mətinləri yazanda bir məsləhət dəşsinlər, bu qədər məsləhətçi üçükləsi var. Şeydə, internet sitələrimiz, xəbər sitələriniz dəxşət dişindir. Xəbər okuru, təzəxəbər, alınlar həzələ quguzda çevirirlər, çevirirləri Rusya asfaltın xəbərlərini. Mən bəzən çox ciddi xəbərlərdir, zorla nəxtarıq bitər, bitər, xəbərim orijinal mənbəli, Görün bu cümlə nəcə rifadə edilirəm? Bu o dəmək ki, dilimiz işlədilmir. Dili korumak, dövlət korumasa altına almaq dili işlətmək dildir. Bütün sahələrdə, aktif bir şəkildə, bu dil işləməli deyil inşa edəməkdir. Yoxsa, biz nənd ki, kənardaşlara kömək eləmək, işərdə özümüz də ahırda bu dildə özümüz rifadə eləməkdə çətinlik çəkəcir. Mən indiçin əsildəmirəm, gəlçilərdə ciddi sıkıntı var. Təşəkkürlər, Arif bəyi. Bayaqları mən siz əslində keçid aldınız müəzzüyəm. Mən dədim, buna ayrıca müzaikli eləyək. İranda üfmənlər də yaşayır. İranda qazaxlar də yaşayır. İranda təbii ki, əksəriyyəti Türklərin, Azarbozun Türkləridir. Qashqay Türkləridə var, əbibərt, Qalas Türkləridə var. Yəni, bir sözdə İran ilə zografiyolara Türk dünyasının önəmli bir sesini təşkilir. İranda yaşayan Türklərin sayı aşağı yukarı üç yə qədərdir. Azarbozundan bir beş ləpə çoxdur. Türkmenistandan da çoxdur. Özübəkistandan da Qazaxistandan da. Yəni, İranda yaşayan Türklərsiz bugün, yəni Hüquq-ı Bakımdan Qaslı mən şəxsan təsəbür etmirəm. Ama Türk dünyası necə? Bugün günü Azarbaycansız, bugün İranda yaşayan digər Türkxallar olmadan özünü sizcə hiss edəyə bilir mi? Bak, bu qədər bu prosesdə Türkləri də öldürülü, bu prosesdə Türklər həpsolunub eydam ediləndə var. Bak, Türk dünyası bu məsələr müqabirli də ne etməlidir? Bir də bu məsələrin halı onunla altını doldurmaq istəyirəm ki, bəymtədə keçirlən səs vermədə Türk dünyasının iki aparızı gücü Türkiye bə Azarbaycanda mövqeyi İran nəlihinə olmayı, də digər ölkələrdə nələriyyən dəlgələrdə araşdırıq sədiyəcəm. Bak, Türk dünyası İranda gədən proseslər müqabirlində Türk dünyası üçün İran ən önəmli züraşı olmalıdır. Olmalı da ona görə deyirəm ki, mənim piyaloq qurdum görürsün və ya quralara ciddiyimdə üniversitetçilələrim, dəkiləni sevələrimdə tanıştığım insanlardan əldilədiyin təsəbə bunlar ibarət tiçəyir. Özbəçistan, Qirizistan və Qazaristan'da İrandaşı Türklərinin ibarədə ətraflı müalumat yoxdur. Siyasi elitədə isə, heç yoxdur. Ən orada Azərbaycanlı yaşadığını bilirlər, bu qədəldir. Cənub Azərbaycan adı birinə bir mark olarak məşhur olur. Azşof bilini. Çünki bu bilirisi daha sovet zamanından da bilinəm bir şeydir. Dolayısından, uşa içinde bilinir içi dolu bir qavram deyir. Amma Türklərisdən də birəz fərqli. Türklərisdən elitəsi orada Türklərisdən doldu olduğunu bilir, Türklərisdəsdən doldu olduğunu bilir. Xüsusən, səfər Burat Niyazovun vaxtında Türkməm başı deyirlərdi de onu. Türkməm başının zamanında səhv eləm rəmsə Məxtum Qullun məzarı dəsən Ristabras yolunda vaxt Türkməstəndə də bu kampaniyə falan halına dönüştürülür. Bizim çöhnə sovet fiyosikalarının şeydə bilirsiniz, bu şakəridir. Bilə bir faaliyyət həlanda onu çox şey iliştirilirlər. Üç əsildi, xalqın xəbər oldu və o vaxtlar İrandaki Türkmənlərin oran Türkməsarab ölcəsi də Oralardan Türkmənlərin Türkmənstəna ilində bir nəsindəfə cəlif çətməsində cazə veriləkdir. İndə dört dəfəm filan bir giriş çıx olur. Türkmənstəndəşin ərdirənə cədə bilirdir. Son illərdə bu qapalıdır. Sərhət azərbaycanında fizik olaraq qapalıdır. Qara-sərhətdir, quru-sərhətdir, bizə üç dördünlük qapalıdır. Türkmənstəndə isə sərhət asrıq də amma vizə verilmir. Də cəzə verilmir insanlar. Bu ən böyük problemdir bəncəp. Türk dünyası üçün. Çünki, güne-yəzərbaycan olduğu üçün mü, güne-yək Türkmənstən deyədə bir qavlanmaq. Özüdə bilirsiniz ki, Türkmən sahrə bölcəsi Türkmənləri aşqabat sərhətdə 20 neşə kilometrə və 30 sünmet etmən məsad olmalıdır. Həm demək olar, sərhətdir üstünlə də aşqabat. Paytahtı çox yaxındır. Bunla Türkmənstənin maraqlanmaması hər hansı bir şəkildə cündəməc yətirilən məsək çox azına zaxlah açı. Amma işte bu barə, bu baxımdan Türk devlətləri təşkilatının zirvə toplantısında, ilhaməliyəm bunu cündəməc yətirilməsək çox unəmli məsələk. Dikət edəkdir isə sorda bir cümlədə istifadə edir, dedir ki, bu problem Türk devlətləri təşkilatının digətində olmalıdır. İndi ondan sonra kulistərdə və ya qeyri rəsmi orsallarda təşkilatlar oldu mu Tüksməstam prezident C兼dar beynin olmadın, onu biləməli və də. İran Türk dünyası istəər coğrafı baxımlayın, İran Türkləri, istər mədəni baxımlığı, çox önəmadır. Məşhur Türkolog vardı, Alman, Gərhardd, Dörfer Farsça da Tüksmongoloşa bölədiyi 3 çiltik Lüquatında müəllifiydi, Çeyri Fərfi bir nesəyələvəl öldü, onun məşhur bir sözü var. İran-Türkçalojiyanın laboratoriyasıdır. Çünki bütün orta əsir və muhasir türləsələri də demək olaraq çamsilanda işləyir. Bəqtəlif bölgələri və çox qədim, məsələn, xalaşlar şimdi çox arxayq Türkçə yaşadanlar da var. Qaşqaylar şimdi çox Fərfi konuşanlar və Qorasan'da çibələlif şivələləsələr var. Olar baxmınlar, həni hardan baxsaq bizim ismünləmlə bir bölgəyədir. Məncə Türk dəvlətlərinə mürqi bildirməsi isə siyasi və ya diplomatik baxmınlar. Hələ onun için çox cildi bir xəyal qədəklə qəsirə deyir, mən yaşamram. Pusatları mənim üçün müşahədələrmə gürə birinci pusat tanışması lazım olan ölkə Türkçün əstamdır. Azərbaycan bir şəkildə sözünü dədir. Şimdi biz onun müzakil ediyik. Azmə dedik, çoxmə dedik, deyəndən sonra hans haddim atmalıdır. Amma proses bir şəkildə başladı. İndi bundan sonrası, Azərbaycan dəvlətlərinə gəcarlı bir şəkildə lazım olduğu şəkildə prosesi apara bilərmək, apara bilməzmək, o başqa bilməsələ. Bunu yenemizi açı edəməyəm. Amma Türkçüm əstən heç münasibət bildirmək. Bir an əvvəl məncə Türkçüm əstənə bunu bildirməsi lazım, bu münasibətdir. Çünki də dünənlər burda ki, bir Türkçümen dostum mənim, Mərlimdə də ölçəsindən gəlir, işdiyi burada, o dedik ki, artıq Türkçümen evlilərinə də baskın yapılırlar, Türkçümen səhrada ölən Türkçümen gençlər var, soqq tutulanan var və s. və s. Bu insanların dərdini çimsiz dilə cətməlidir, bunu çim dilə cətmələcə Türkçümenizdən bunu dilə cətməlidir. Türkçüya bu tərəfdən bəzi problemlər sərhəddə boyunca baş verir, ümumətlə eləmiyəsi yaxışı bilir və Azərbaycan bu üç devlət vasitəsində bir Türk devlətlətləri təsdətdir, ünum məsələ sağlamada gelir. Bilirsiniz, sərhəddə bu tərəfində dexorasağının Afganistan Türkləri var ki, özbəkçidənlə oran edirik, çünki orada da 800 milona yaxın Türk var, bunun altısı özbək deyik, 2 milona yaxın da Türkçümen. Ünü-i Türkçüdən deyə oran edəməkdir? Məlid, oran Ünü-i Türkçüdən, bura Ünü-i Türkməsdən, bu bir tərəfdə Ünü-i yazar bəzi. Yəni, Türk devlətlətləri təşkilatı, əlbətlə, təcə yeranır, ilk yerandığı addan da sinətrafdaki devlətləri meydən okuyacaq halı da yoxdur. Amma bunlar müəyyən bir məntigə ağla uygun bir şəkildə, müəyyən taktikalarından gündəmdə tutulmalı və zaman- zaman da ifadə edilməkdir. Açırsası, bir az da hadisələr davam eləsə, məniz axtas Türkçümenstən də səsən çıraqmalıdır, yoxsa Türkçümenstən müdafiq qeyd edir. Şünki böyük bir qarşıqla çıxanda bölgədə ona hazır olmalıdır, ona hazırlısı da buradan çəkirir. Arı be, çox təşəkürəyə, İran indiricə bir daha nəzər saldım. Səssirmənin nəsciyələrində görə, bəlidir ki, İran'da insanaqları pozulur. Öz də bu məntəq ölkələrindən ən çox İran'da pozulur. İran'da həm bəzlərinin məhsəp yuguları pozulur, tərikət yuguları pozulur, təkcə milli aqlar deyilir. Huma çox marağılır ki, İran'da bu insanaqlarının pozulmasını görməzdən gəlmək, həs ədərəf prinsibərinə zildimən Doğu Türkistanla bağlı, Çinin Doğu Türkistanında insan aqların pozmasının bağlı vaxtilə bəlmətədə keçirilən səsirməni yədə saldım. Bütün Avropa və s. bir dünya ölkələri Çinlə Rəhinə səsverdilər, bütün müsəlman ölkələri Çinlə Rəhinə səsverdilər. Həs ədərəf prinsibərinə eyni şey mənindir, yenə də görəcəm. Bunun adı nədir diplomatiyadır, bu dəyər siyasəti var, hər şey pragmatik siyasət düzərində qurulmur. Bakın de Türkmenistan dedir, Türkmenistan da, Özbəkistan da, Qazaxistan da, Qırıistan da, Tazikistan ki öz yerindir. Hams İranın ələhini olan qətnaməni ələhini səsverindir. Azərbaycan, biraz da iralik edip mövqə qoyubəcə olmasa bir fərəf qalıb, Türkə üniyyətlə səs vermədə iştirak etməkdir. Nizə düşünürsünüz? Bunun adı diplomatiyadır, yoxsa bunun adı İran qarşısında reberans siyasətidir. Biraz siyasi sual oldu, amma bilərəm ki, bir işlimayı xadim, kimi sualın sizin üçün cevaqlandırması çətin deyir. Məncə, İranla, Azərbaycanla, Türkiyə soqq qəti mirasibə etməkdirilməkdir. Şəxsəb istərimdir. Azərbaycanla, Türkiyə qəti mövqə bilirsə, o biri Türkiyə sual qaları ən azından bize yaxın mövqə etməkdir. Dək ki, bir tərəf qalınlar. Ümumiyyətlə, Türk dələtləri təşqatı görünür ki, bu təcrübədən sonra bu mekanizmi işlətməlidir. Bu cürbəyə nəxal müzasirlərdə vahid fulatı olmadan çıksanı mələkdir. Yəni, bu günki şəra etmək, Türkiyə nə mövqə etməkdir yandı şey, səbəlindəm Azərbaycanla. Təşəkürə, İran. Bizim izləyicilərimizin də sualları var. Egər vaxt olmasa, mən istəyərdimə də, məsələn, bizim dəyirli izləyicimiz Refleq hanımın belə bir sualı var ki, yərin onu sizdən soruşan, İran bize təhdidlə gəlir. Fransa senatda qətləmə qəbul edilir. Farləmihtlə, İran bu Fransa də bağlı, kəs kim fikirlər söyləndir? Azərbaycanla bağlıdır. Bunu artıq sizdən bir siyasi marifçi bir hərəkətləm, başqağına kimisə soruşurlar, təbii ki. Eyni vaxtda Fransa, İranın gələn təhdidlərinin artması, sərəddə Irmənistanın hərəkətləyinin artması, mövbəti muharibənin və ya silahlı qarşdırman olacağına işarədirmi. Bu suala, veraydı, cevab verdi bu və ya digər təhdildə, Azərbaycanın tələfinin də mövqeyi var ki, eski müharibə olabilməz, amma İran hər zaman, 1979-1900-ununcu eninglavından sonra iraklı olan müharibə, sonra zaman zaman ölkədə hər hansı bir problem olanda, ölkə də ahli problemləri xaricə çıxarı bir milli kansali də hər şey yaratmalı düşünür. Sizin fikirinizi eşitməyə maraqı olar daribdir. Səsək söyləcəyəm, son cümləngizdən hərəsə tələsə doğurudur. Bütün ölkəlçəyələnyə xəksəri ölkələr bunu edir, hətta zaman zaman Avropoda və Rusya'nın da hərəsək belə edini görcəyəm. İki tərəq var da, bir qarışdan ümumu düşmən var, bir də şək edinəsivə, kansali də şeyləmək üçün qaldır. Diğer tərəftə, hər bir vəzgət ilanı olunur və referistiyallara imsələləri. Yəni, iki yönləndə, hər müharibə girmək sərf ediyək, hətta bir ara Sadio Arabistanın bir ara Iraqın adı çəftik, İran, bulardan birinə hüzum edir. Hətta xatədirsizsə bir üç dört səftəbəl, büyün sabah İran hüzum edə bilərdiyə bir vəzgət də yeranmışdır. Bu arada, mənə mənəsələ düşüncüncün bu işin azərbaycana da hüzum edə bilir. Həllbəttə, Türkçe faktoruna görə, ondan sonra Yenəxalq Kanyoqdürə görə İsfəli Kanyazarı alara bunu eləmiyə bilərdir. Qaldı Fransa nə məsələsi, Fransa nə qərarından, nə mövqeyinlə, parlamentin də evdəyi qərar, nə Fransa nə mövqeyi, buradan azərbaycana hisbizələr gəlməz, mümkün də ilə gəlməz. Fransa həm o yücə sahətləyik, həm məncə bir az göstərməliyəlir bunu, Fransa-da ki, Şəyhə Ermeni lobis nə qəlçı. Biraz da dinləvi Avropada ki, Ermeni yanlısayır, görüş, Fransa həvizələrində sanki fokuslanır, cəhək buradan da bir şeyləri eləyir yərimələrə qəlçı. Həm amma konkret bilətcə çıxmaz oradan, mən bu dəvəklətləri Hamsının canıvı Qafqazdan raportlar var. Amerikanın, Fransa'nın, İncil-Tərənin, İranın, Rusya'nın və Türkçənin. O altı dövlətin, Yünəya Qafqazda ki, hər bir siyansik patensiyala. Altı dənə raportlar həlimdə, 2022 raportlarıdır bunlar, hər həsə biri 25 səyfəlik, 3-di raportlarıdır. Fransa'nın, Azərbaycan-dan həm hərbə məxtaçdığı Ermenistandan çoxdur. İftisadə məxtaçda, zətən elə bu məşhur kansörsünün də totalın payı 10-10-da 5-dir. Fransa'nın böyük şirkiyətləri, o arada eyr basqılan çimi şirkiyətləri, Azərbaycanin sputniklərindən ağlıqə datalarla nişnədir. Bir çox belə bir binlə bağlayan böyükələri məsələlər var. Əlbətti, siyasiya olaraq mövvələrimiz düzgəlməz, amma bilirsiniz ki, bu cür bəyanlar, bu cür qaranlar bazarları şiç dəttəndirmək üçün bəzən deyilir. Bəzən, mə yəni, siyasi məxtsətləri üçün deyilir. Olabilər, bizim kizari və ya siyasiya lagələrimiz Fransa-i Ermenistanına görür, daha da yaxın olabilər. Amma Fransa amını beləyəz də yaxınlaşdırma, istəyə bilər. Çərdə müxtələt lobilər var və s. Əlbəsə. Ayrıca laf-bluğaraq hamsi təsirli olsa da bu qərarı almağından Fransa gələcəkdə nişniz qurub içindir, grubda istirahçı olmaq uygunu kirdə artıq. Çünki tərəf tuttu. Dək ki, oraya bir barış gücü yəsə Fransadan gelməyəcək, çünki tərəf. Bu tərəfdir, bu baxımdan baxanda cildin siyasiya anlamda vizə sərfəldəsindir. Dərbaçdan məşhur ifadədə oldu, çünki morgəyini bildirdi, həbələcə kartlar asılmış oldu. Yəni, Fransadan bize əvvələ bir cildi zərar gelməz və onun da düşününmüş uzun vadələ azərbaycana yıpratmaq, yıxmaq, əzmək kimi bir gələr bir siyasi tutum olmadığına inanır. Elə olsa belə yenə də artıq Fransa özür üznü qışlanmış oldu, bəzi mekanizmalarda. Bu Fransa məsələsi, Eləmenistan, üzür istirəm İran, həs bir şəkildə azərbaycana hətta pralakasya il iplilə. Yəni ki, azərbaycana bir tərəfə gəldi, bəm məcvur oldum getməyə və bəhana də ürətə bilər. İran da buna eləməz, istəməz. Çünki, açıqçası mənində bir metafizik düşməni ilan eləmirəm eləmələri. Amma sonuçta, eləmenlər buzada azərbaycana torpaqlandı, işqarələn, düşmən bir ölkədir. Amma o düşmən ölkənin potensialını, kültürel tarixi, elimi, iqtisadi hanısını belədir. Həs bir böyük güz, hələ Rusya şəkildikdən sonra eləmenləri üzümdə azərbaycana və Türkiyəvə nünasibətik pozmalı istəmiriz. Hələ bən demirəm ki, diğer Türkiyəs uğqalar məsələs də varlar. Bilirsiz, QTMT-də elbət də Putinin bəyən ağırlığı var ama, bəyələ Rusya, Qazaasdan, Qırqıristan da bizim tərəmizdir. Və də gömrük birlik məsələsi və başqa şeyləri varlar. Yəni, sırf Ermenistan mənim yanında olsun deyə bizimlə bir konflikdə girməməyəldi İran. Məncə girməyəcəkdir. Bir sual da var. Putinin Ermenistanı getməsi və İranla birli yolu Ermenistanı yardım edə bilərmək. Və Türkiyə və Azərbaycana oalda nə bəyanatlar vələ bilər? Yəralda ziləcibələ soruşur. Mən tüzü Putinin bu getməsini tamamen bir şov kimi görəcək. Çünki ciddi məsələlər onsuzda prezidentlərin görüşlərin də hərl olunqur. Öncədən müsaqasitət də bilən, hazırlərinə müqavilər bağlanır. Bunu da biz siyasi adlımlardan anlayır. Rəhbələrin getməsi gəlməsi daha çox simbolikdir. Putinin ciddi birəz elə də Ermeni xalqına qılanma yəm məsəldir. Biraz vardan yəm məsələ sual günləm dədir. Oradan bir məsəldir. Ermenistanı, İranı, Rusya bir yerə toplayın. Hamısı İnanın turkiyəni, təç bir turkiyə yetmək. Biz Azərbaycanı yanına vurdur. Və ya İsrail və ya Pakistan və ya Türk devlətləri. Azərbaycana mütəfəq sevdəmizdə genişləmdir. Bu mümkün deyir. Belki də rəkət saynı dürə, əskər saynı dürə, mərmiş saynı dürə, şah saynı dürə, bəz də fərqlikləri var. Hama nəticə itibari ilə umumi, toplan, dirənç gücü, millətin və devlətin nəzərə alınırsa, bir araya gəlinizə heçləyəm yəməzdir. Biz bunu günləm və bu cenneləm, Suriyada görürləyodur. Rəhbə Rusya orada turkiyə təbiz verməyəm məsur oldu. Hətta bəz xəbələrləri görür, orada ki, nəzəriyyətində olan reportları, bilə, hərva reportları bilə, turkiyənin əmrində kullandır, vizazə verilir. Və turkiyədə, indi yaxşı oldu mevzu buracəldi. Təhmədən min kilometirdik bir səhət qərtində turkiyə vuruşuq. Bunun bir hissəsi Suriyadı. Dəriyə qanı Irak və hətta İrandı. İran səhətdəni uzurundan başlatışıq. Hərəkat ta bizim xata ya qədər uzanır. Bu, sədəcə teröristəri, sanıram çox əvvəllər də əməliyyat başlayabilərdir. Qış, orada qarqla başlaman işlərdir. Və ya birə sonra da başlayabilərdir. Zamanləni yeməncə birə zidqət edir. Bu, sədəcə Suriyə və Irakda TQK'nın çöksün şəsmə deyik. Həm də, İran bilirsiz olarda sohaqtividir. İranıda 2 ayda hərəkat başlayıq. Nə yeməndə, nə Suriyədə, nə orda, nə burada. Hiçbir yerdə bir mənfi şeyi yoxdur. Terör fəaliyyədir. Məlum oluq üçün, İran eləyirmiş. İranın yalıq olubu alandı, deyəcək. Orallar saçlı eti. Həm də, məncə, İran'a göz darir. İran, gələk, bizim sınırımızda, manevri eləyət küzün göstərirdir. Biz, faktiki müharibə elət küzün göstərirdir. Və elə asmış dənə, F-16 qaldırdır. Türkçəni, təmələn, yəvzir vətdir, silahlarınla ciddi bir əskəri aktivlik göstərirdir. O baxımda. İstər kutun yerevanı cəstin, istər bütün bu söşməti yerevanı cəstin. İnanın, kutunin yerevanı cətməyin mən sə, nişüstin nazarbacına gəlməyi daha anlamlı və daha nəmidir. Çünki bu sətrusya da, qangriyət işolar görmək. Kutunin ki, yalnız şovdır. Göstərmək şəhəri yoxdur. Nişüstin gəldi, həni, bilirsiniz, bəzi müqavillər bağlandı və bəzlərin sözü verildi. O də mətçi, dərinlərdə türkəyə atacaq bir adam atar mələcək? Qaz və yəni neft və yə başqa məsələ, və bu sepsat boğulur. Nəfəs aldığı, təç, nəfəslik, Çiftci pencələ, azarbacən və türkəyəcəyəcə, oraya qaqatsa, boğulur bələcəyəcəyəni bilir, ona görə mümkün deyik. Orada, kutunin zəllək nəsə, əlbətdir, istiyələr, amma eləyə bilməcək. Arıbə, son suallan səmraca etirəcəm, belə üçün sonuna dəyəgələr qaldır. Türkiyə dövrünün, mən belə anladım ki, çaldaş dövrün ən güzlü dövrünü yaşayır, zamanəmizin və belə bir şəra etdə, Husiyanın Türkiyədən həsəb aparmasını da dedik. Bu, çox gözəl bizi sevindirir. Diğer tərəftən, bayağıları səs vermədə gedilədi ki, Türkiyə səs vermədə şutraq etməyik. Amma, güneyli soydaşlarımızın Türkiyədən gözləntilərə var. Həralda, Türk birliğinin aparıcı ölkətikimi belə saxqalı kimbələ deyik. Türkiyədən, İranda gədən proseslər nəcə görünür və Türkiyə bu durumda ne itməldir ki, həm güneyli soydaşlarımız Türkiyə olan ümidləri qırılmasın, həm də təbii ki, Türkiyəni öz dövlət maraqları nəzər alınsın. Hə, Türkiyə devrətinin çox miktəcirləli olduğunu və heç bir şeyi təsadifə çansa bırakmadığını eminir. Bunlar görədə, dəqət edin. Sövvətlərinin dağılma rəfəsindir. Çiddi bir aktivitə olmadı. 1988 və 1989-cu nəvdə. Hətta, o vaxt 1990-cu nəvdə marfa ilə. Yaxın bir dostimiz Türkiyə gəlmişti. Alfağistan Türkiyəşdən 5-dənə qəsət gəlmişti. Alfağistan Türkiyəşdən səsildir. Bu ne idi? Bizim əraçat o vaxt aktiv mələdə idi. Bizə bir nəvə məsləhətlərinə ki, düzgün yoldasınız, yaşlı yoldasınız, amma çalışan Rusuyla açıq qarşı durmaya yetmiyin. Proseslər bir qədər uzansa da ən azından daha ağırsız azısız olabilər. Amma çox sürəktən ərsə, Rusya təlaçdanıraq ölçəm dağılırdaya çox ağır rəfəsif tədbelərə əlatabiliriz. Lütfen, bunu digətə alın. Tövəksiyələrə vardır. Niyə 5 qəsət idi? Mən tostların vasitəsindən başqa irəcə çabdırdı. Paraydı bu. Qazaxstan, Qırqızistan, Üzbəştistan və Türksünistan. Biri də Azərbaycan üçündür. 5 də qışaçil də qıtabilən üçündür. Bu, mənim yaşadığım bir təcrübədir. 1990-ci bin Mart ayında yaşadığımız məsələdə. Buradan nə anlayıq? Amma çox qısa bir süre sonra isə bilirsiniz ki, Azərbaycan əsə çox aktiv dəstək verməyə başladı. Türkiye dən o vaxt cizlin olaraq Azsora siyasi dəstək və öncə qeyri müntəzəm, daha sonra müntəzəm şey başladı Şax səfərləri və konsulluq kuruldu Azərbaycan'a. Bilirsiniz öz də konsulluq qurma bina dələ yoxudur. Köhnən turist otelində yerləşim. Uzun bir də. Murda da bənzəri bir şey olabilecəyəyə, nə inə anlayıq? İranla müəyyən təcrübəli bir dəyləftir Türkiye müəyyən özünün siyasi stratejləri və qətbi gələdiyi illərdən quru yerdə, boş yerdə çox ciddi və nard bir şey olmalıdır müddətcə nisiyaya meydana cirməs etmək. Ona görə, həm güvənirəm. Bu günçü davranışı təngid eləyirəm, doğru delirirəm, amma cənədə ağlaman bir nökləsi, həralda bildirləri bir şey var. Məncə burada bir məni yapılmalıdır. Yəni, azərbaycan öz rangına, çəkisində uygun olaraq özünün üçünün azərbaycana yaxınlığına və bu günçü və qaləmdə ki, rəz daha ətaxt davranması falan var azərbaycana. Ona uygun olaraq, bir rəz daha sərtəyəq səgirilməkdir. Türkiye bir rəz başqaçür, ortasıya başqaçür. Yəni, Türk devlətləri oyunu qurmalıdırlar. Öncə kimi sürecəklər meydana, bu süreçdə bütün bu mekanizma isərisində püsaçı 6 dövlət haq, yəni, 40 səhərləlik bu arena da görmədik üçün demirəm. Bu 6 dövlət içində en çox çüvən ətəlgün eləyən Türkiye idi. Türkiyənin azərbaycana bir yasla güneyi çox-çox daha fazla çöməyələdiyini bilirik. Burda 30 % mən insan püsaç gedif vətənimdə iştirir. Burda offbağa davam edirlər, araştırma məlçəzləri qururlar. Həm Avrupa da ki, gün eylirlərlə, həm iran içindəşlərlə sıxala qədədlər və s. və s. Bilə bir faydədə, bilə burda çi gün eylirlik dostarma qıbaqıran aktiv olanlaraq sürsəri. Onlarda hər hansı bir nə rahatsılığı yoxdur. Onlar deyilətə müslumundan məlumdur. Mən də biraz da oradan hər açətlə hər halda gəlişmələr müslüqət yendədi deyə düşünür. Arif beyi, çox təşəkkür eyirəm. Bizim üçün ayrılan efir vaxtda hər açəttir, hətta biraz da adladır efir vaxtdın. Mən düşünürəm ki, bugün çox önəmdir bir mövzü haqqında danışdıq. İzləyicilərimiz üçün bəzlər üçün fəldi mövzular önəmdir. Amma mən düşünürəm ki, bu mövzu bir milliyyət üçün taliyyə yüklü məsələdir. Fərq etməz, büneylik, buzeylik və yaxudda ki, Türk dünyası üçün. Veyin zamanda Türk dünyasını mən düşünürəm ki, elə Türk birliyi deyəndə bütün o haqqları da içində alan bir birlik, bir qardaşlı, bir bir qey yaşayış nəzərdə tutur. Dəyərin izləyicilər, programımızın qonalı İstanbul'dan dəyərin soydaşımız milliyyər əkətçilər birliyinin başkanı da Seng doktor Arif Azoloğlu idi. Arif beyi, təşəkkür eyirəm. Sonda izləyicilərimize təşəkkür eyirəm. Var olun Arif beyi, var olun əzizləyicilər. Var olun mən de təşəkkür eyi. Var olun sağ olun, sağ olun. Tanrı vətənmizi. Tanrı uza millətimizi qorusun. Allah amandir.