 Kimsə şüphə etməz ki, Azərbaycan zəmiyyətirin üzləşdiyi problemlərin çökündə mariflənmə daha doğrusu insanlarımızın kifayət qədər marife yiyələnməməsi dayanır. Bu problemi yoluna qoymadan qabağa gitmək çox sətin o azadır. Mariflənmə nədir? O çox ölçüləm ağışdır. Mariflənmə müəyyən ilmi, mədəni səviyyə deməkdir. O hüquq və azadlıqlarla bağlı olan məsələdir. Mariflənmədə əxvaq, vəəqət və çamillik kimələmədləri yeri görünür. Mariflənmənin ilki meyarı Allahım bəndəsinə verdiyi ağılın imkanından, bəndənin yararlanma imkanına və bundan iləli gələrək sonumuzun özlük çəklənməyə nəli olmasıdır. Mariflənmə siyasətin çökündə duran bir nəsnədir. Kant deyirdi ki, mariflənmə insanlığın qeyri yetkilindikdən xilasi olması deməkdir. Mariflənmənin andonimi kimi Kant qeyri yetkiliniyi göstərir. Kant-a görə yetkin olmayan insan başqaları tərəfindən yönləndirilir, vələsi öz ağılınlan istifadə etməyə düşünmür. Daha sonra Kant qeydidir ki, insan qeyri yetkin vəziyyətdə öz təksir üzündən qalır. O bunu heç də şəxsi düşüncənin çatışmazlıqı ilə deyil, kənardan təsir olmadan öz düşüncəsindən istifadə etmək üçün qətiyyətin və qeyri yetkin çatışmazlıqı ilə alaqələndirir. Kant müradiyyətlə insanlara deyirdi, öz ağılınlan istifadə etməyə qeyri yetkin olsun. O buna marifləmənin devzəkin baxırdı. Qeyret məhvumu Azərbaycan mentalitetində xüsusi çəkiyə maliç olsa da onun marifləmə məsələsində rolu çox pasivdir və demək olar ki, nəzələ çartmır. Əslində marifləndirməklə qeyret arasında rabitəyə nal olabilmə və belə rabitəni mentalitetə otuzdurma zəmiyyətimiz üçün bugünki düştüyü vəziyyətdən çıxış oldu. Marifləmə iki vur iki bərabərdir dört formulasını öyrənməklə bitmir. Yalnız, təbiyyətirimlərinə bir tərəflik qayda da öyrənmək də ona çatımlılığın göstərisi olabilməz. Məsələn, atom bombasının çəşfi nə nəli olan bir daiva kifayət qədər iştəməyə minasibətlərdən başçısıxarmasa, dünyanın hansı fəlaçətlə yüzləşə biləcəyəyi təsəvir etmək, o qədərdə sətin deyil. Zəmiyyətin marifləməsində ölkəni yönləndirənlər xüsusür olama alıqdir. Təsür ki, aftar-tar rejimli cəmiyyətlərdə yuxarılarım marifləm məmin asibəti pozitiv olmur. Bu, Azerbaycanı də belədir. Zəmiyyətimizdə yuxarılarım marifləndir məmin fəmin asibətinin çökü, saviyyət dönəminlən cəlir. O vaxtlar iştimayı elimlər yalnız saviyyət ideologiyası üzərində qurulmalı idi, alternativ fikirə yer yox idi. Kərdən nə gəlirdisə, hər şey təngid olunmalı idi. Hət da bu şətləri belə iştimayı biliklər ahalinin çox az hissəsi üçün çatımlı idi. Buna görə də saviyyət rejimi təbiyyət elimləri lə müqasədə zəmiyyət elimlərin inşafında maralı deyildi. Saviyyət təhsil sistemini, palitologiya, səsiologicim istiqamətlər yad həyəsab edilirdi. Azerbaycanı dünyaya görüşləri saviyyət dönəmində formulaşan saviyyət təfəkçürlü insanlar idarəyidir. Müstəqilliyyin etdiyi xırda kardəktələr istisnə olmaqla iştimayı elimlərin öyrənilməsində həs bir yenilik yoxdur və bu məsələ ziddi nəzarət altındadır. Yazılmamış qaydılar siyasət və onunla məşhul olmağı yalnız yuxarların yaşılışı yandırdığıları dairelər üçün və yalnız müəyyən şərtlər də haxilində mümkünlüğün indikdəydir. Müasir dünyamızda civil zəmiyyət quruzululu isə, sıravi vətəndaşın siyasi proseslərə fəal müdaxiləsindən iştimayı işlərdə təşəbbüskar olmasından kəsir. Azerbaycında siyasət və iştimayı işlərlə məşhul olmaq üzəlində isə qeyd etdiyimiz kimi yazılmamış bir tabu hücum sürür. Universtiyada işlədiyim dönəmdə bir gün kafədirə müdürüm, həni xüsusi söypətə çağırdı. Gördünür haralarda sə mənə qürə çağırılı, məzəmmət olmuşdu. Mevzu siyasi fəaliyyəti midir? Adan özünün vəzifə imkanlarından yararlanaraq, açıq təkslə siyasətlə məşhul olmamaq məndən tələb edir və özünü belə tələb etməyə səvahiyyətli həysab edirdi. Halbuki nə hüquq, nə əxlaq, nə də hansısa yazılı öhdəlişlər mənin müdürümə bu imkanı vermirdi. Bu, formulaşa mühütdən iləli gəlirdi və həmin mühüt bu gün də azərbaycanda hücum sürməktədir. Mevzu nətəcəsidir ki, haqsızlığın cildabında cəmin verən ölkədə nə bir üniversit müəllim isəsini çıxarır, nə də ölkədə bütün dünya boyu haqsızlığa qarşı həmişə ön sıra vardı olan tələbə çükləsini möcuduq hissə umur. Nəzə diyərlər, hər şey nəzarətdədir. Son dönəmdə, cəmiyyətimizdə indilik doldardan ibarət müxtəlif quruplar fəaliyyət göstərir. İnsaf ən belə qurupların iştimailəşdirdikləri əksər yazılar maraqlı olur. Onlar müasir dünyamızın ən qabacıl çəşifləri, texniki elimlərin ən son naliyyətləri barədə cəmiyyətə məlumatlarını çatdırırlar. Amma, cəmiyyətin sivil idarətsili ilə bağlı eləmentar məsələlər ətrafında müzakir açmaq, nümunə gətirməkdən bir qayda olaraq basqəsərlər. Onlar rahatlıqlı vətəni vəsvədər, amma Azerbaycan insanının bu cünki durumunun səbəbdənin analitik təhlilində çox vaxtbaş vurmazlar. Okuzuya çatdırmaq istədiyimiz fikir, marifləndirmənin bir tərəfli deyil. Özünə kompleksiyanaşma tələbədən bir proses olmasıyla bağlıdır. Marifləmmədə cəmiyyət və fərt, dövlət və vətəndaş problemi daha həllədici olmalıdır. Marifləmə ilk növbədə fərdin öz hüquqi stadsunun dərkinlən keçir. Yalnız belə halda yetkin fərt yetiştirməyə hədəfləmək olar. Buna nəir olunmaq asan məsələ deyil. Xusun sən qeyri yetkinlik hazırdı Azerbaycanda olduğu kimi insanların xasiyyətinin ayrılmaz bir hissəsini onun həyat tərzinə çevirləndə. Azerbaycan insanı bugün özün düştüyü vəziyyətlə barışmış kimi görünür. Amma belə vəziyyətdən qurtulmaq nə qədər çətin görünsə də çıxış yolları da istisna deyil. Bu cünki marifləmmə ilk növbədə nələri hədəfləməlidir. Azerbaycan insanı dərk etməlidir ki, onu yönləndirən hakimiyyətin mənbəyi onun özüdür. O, respublikə üsul idarəsilə idara olunan bir dövlətdə yaşayır. Bu dövlətin əsas məqsədi vətəndaşlarına layıqli həyat səviyyəsini təmin etməkdir. Həkimiyyətin bir əldə cəmləşməsi yol verilməzdir. Hs. bir alamətdən asla umayraq hüquq və vəziyyifələrə münasibətdə hama qanun qarşısında bərabərdir. Həkimiyyəti seski yolu ilə dəyişdirilmək mümkündür. Dövlət bütçəsi bir qurup Harun Məamurun yox, onun öz bütçəsidir. Ölkədə ümuminin mənafəyini cəvv verən təhsil, səhiyyə, bərgi sistemi olmalıdır. Hüquq ədalətə sölkənməlidir. Məamur vətəndaşın xidmətcisidir. Ölkəni təqayıd yaşındı olan ahıl gozalar deyil, enerjili, təhsilli, gələcəyən iki bin baxan vətəndaşlar idar etməlidir. Və sahir, və laxır. Əslində Həsən Bəyzərdabi, Mirzi ələkber sabir, Əlil Məmməd Quluzaadə və digər marifsilərimizin fəaliyyətinin çökündə də geniş mənə dəməs bu misya dayanmışdır. Ələyisə, kantın təhbirinizi desək, bu gün vətəndaşlarımızı öz ahılından istifadə etmək üçün qeyriyyətə çağıran nə qədər insanımız var?