 Aantekeningen en ophelderingen bij Max Havelaar door Multatuli. Dit is een Libyfox-opname. Alle Libyfox-opname behoort tot publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar libefox.org. Opname door Anna Simon. Max Havelaar door Multatuli. Aantekeningen en ophelderingen bij de uitgaaf van 1875. Herzien, gewijzigd en aangevuld in 1881. De vertreiging in het verschijnen van deze druk is aan mij te wijten en waar ik niet aan mijn zeer voor het varende uitgeving. Het blijft even wel twijfelachtig of het woord wijten goed gekozen is. Recht tot verwijt immers veronderstelt schuld. En ik vraag of dit van toepassing mee is kan op mijn bijna onverwillenlijke tegezin om bladzij voor bladzij, woord voor woord, letter voor letter, op nieuwe, treurig drama door leven, dat aan dit boek het aanzijn gaf. Dit boek, iets anders immers, ziet de lezer er niet in. Mij evenwel zijn deze bladen een hoogster uit mijn leven. Mij was de correctie in marteling, één marteling. Thuokens ontvielde pen mijn hand. Thuokens schemerde mij het oog, bij het herlezen der, nog altijd onvolmaakte en verzagte, schets van wat er meer dan 25 jaar geleden voorviel in het vroeger onbekende plekje Grons dat Le Bak heet. En dieper nog was de indruk van treurigheid bij het bedenken van wat er sedent ruim 20 jaar op de uitgaaf van het boek Havelaar gevolgd is. Gedurig wierp ik de broefbladen terzijde en tachte het oog mijn erziel te richten op minder tragische voorwerpen dan die welke Havelaars tot nog toe onbekroond streven maar voor de geest roept. Weken en soms maanden lang, mijn uitgever kan het getuigen, had ik de moed niet de mijn gezonde proefvellen in te zien. Bij vallen en staan ben ik nu de correctie doorgeworsteld, een correctie die me meer kost dan het schrijven zelf. In de winter van 1859 immers, toen ik gedeeltelijk in een kamertje zonder vuur gedeeltelijk aan een wachtelend en smerig herbergtafeltje te Brussel, omringt van goedmoedigen maar tamelijk onesthetische farodrinkers, mijn Havelaar schreef, meend ik iets te zullen bewerken, iets uit te richten, iets tot stand te brengen. De hoop gaf me moed, de hoop maakte mij hier en daar wel sprekend. Nog herinner ik mij de indruk die me bezielde toen ik aan haar schreef, mijn boek is af, mijn boek is af. Nu zal alles wel draag goed gaan. Vier lange, vier moeilijke jaren had ik doorgeworsteld en vruchteloos verloren helaas, in pogingen om zonder publiciteit, zonder optie, zonder schandaal vooral, iets te bewerken dat het verbetering zou kunnen leiden van de toestand waaronder de javaan gebeukt gaat. De ellendige fantwist die voor het minst zowen enig besef van eer en plicht in hem huisde, mijn natuurlijke bondgenoot op moeten zijn, was niet te bewegen geweest een hand uit te steken. De brief die ik tot hem richtte is ontelbaraan malig gepubliceerd en bevat nagenoeg alles wat in de Havelaarszaak de hoofdmomente uitmaakt. De man heeft nooit geantwoord, nooit blijk gegeven van welwillendheid om zoveel mogelijk te herstellen wat door zijn schuld bedorven is. Door die gewetenloze lauwheid ten laatste gedwongen tot publiciteit, tot het kiezen van een andere weg, dan ik tot die tijd toe betrad, wees voor ontwaardiging mij eindelijk de middelen aan om te bereiken wat onbereikbaar scheen, een ogenblik gehoor. Wat de luien van twist niet wilde toestaan, wist ik af de persen van de nazi. De Havelaar werd gelezen, men hoorde mij. Helaas horen en vergoren is twee. Dat boek was mooi, verzekerte men, en als de schrijver eens weer zo'n vertellentje had. Zeker, men had zich bij de lectuur geamuseerd en dacht er niet aan, of ontfeind ze te begrijpen, dat niet ik op middelbare leeftijd mijn loopbaan die schitterend beloofde te worden, opgehaft tot vermaak. Dat niet ik amusementbeoogd had in het trotseren van de giftdood voor mij, voor mijn trouwe, dappere vrouw en voor ons lief kind. De Havelaar was zo'n onderhoudend boek durfde men mij zeggen, en onder zulke lofredenaars waren er die gillen zouden van angst bij het minste dagelijks gevaartje. Ik zeg niet voor gezondheid en leven, maar voor een geringdeel van hun welstand. De meeste lezers schenen te menen dat ik mij en de mijnen had blootgesteld aan armood, vernedering en dood, om hun een prettig lectuurtje te verschaffen. Deze dwaling, toch genoeg hiervan. Zeker is het dat ik van zo'n naïef vrede, jokkriziade, geen voorgevoel had toen ik zo verheugd uitriep, mijn boek is af, mijn boek is af. De overtuiging dat ik waarheid zeide, dat ik gedaan had wat ik bezig was te schrijven, en het voorbij zien hoe het lezend en luisterend publiek zo gewoon is geraakt aan kant, aan zinledige praatjes, aan bijna doorgaande tegenstelling van zeggen en doen. Dit alles vervulde mij in 1859 met zoveel hoop als inderdaad nodig was om het pijnlijk schrijven van de Havelaar mogelijk te maken. Maar tans, nu met twintig jaar later, al te voldoende gebleken is dat de nazi partij trekt voordat van twisten en consorten. Dat is voorschelmerij, roof en moord, tegen mij, dat is tegenrecht met liefendheid en welbegrebend staatkunde. Nu viel mij het behandelen deze bladzijden oneindig zwaarder nog dan in 1859, al zei het dan dat ook toen reed de pijnlijke bitterheid herhaaldelijk dreigde de overhand te nemen. Hier en daar kon ze hoe ga er nou ook te houden voor de dag. Wie overigens begeert hun stemming te kennen bij de opraakling der herinneringen die het gebeurde telebak en wat daarop gevolgd is in mij opwekt wordt verwezen naar mijn eerste brochure over vrije arbeid. En bij al het verdriet over de aanhoudende mislukking van mijn pogingen de smart over het verlies van haar die aan mijn zijde zo heldhaftig de strijd tegen de wereld opnam en niet daar wezen zal wanneer eindelijk het uur van triomp geslagen is. Het uur van triomp, lezig, want het mogen u bevreemden of niet overwinnen zal ik. Ten spijt van het gekunstel en geknoeien der staatsmannetjes aan wie Nederland zijn hoogste belangen toevertrout. Ten spijt onze rzotte grondwet die premien uitloofd op minimatigheid of erg een instelling die alles weert wat de nu al om erkende verrotting in ons staatswezen zou kunnen genezen. Ten spijt van de velen die belang hebben bij onrecht. Ten spijt van laaghartige afgunst op mijn schrijftalent. Heet het zo niet? Ik ben geen schrijver. Heer en boekermakers die volstrekt in mij een collega en concurrent wilt zien. Geloofd me toch. Ten spijt van plompen lastig die niets te grof en te omgerijmt acht om een stem te smoren en mijn invloed te bereken. Ten spijt eindelijk van de jammerlijke flauw hartigheid der nazi die dat alles bij voortduring blijft gedogen. Overwinnen zal ik. Er zijn in de laatste tijd schrijvers opgestaan die me verwijten dat ik niets of niet genoeg heb uitgericht. Niets of niet genoeg veranderd. Niets of niet genoeg tot stand gebracht. Straks zal ik terugkomen op de bron waaruit zulke beschuldigingen voortkomen. Wat de zaak zelf aangaat, ik erken volmondig dat er in Indië niets verweterd is. Maar veranderd? De lidden die eerst onmiddellijk na de havenlaag en vervolgens uit kracht van ons armzalig grondwettelijk pasculissysteem gebruikmaker van de doodraadpoekopgewekte beweging om zich op het kussen te zetten, hebben niets gedaan dan veranderen. Dit moest immers wel. Hun staatkunstendmakers-métier bacht het mee. Het gedeeltelijk onbekwame, gedeeltelijk niet zeer in tegere volkje dat na 1860 naar bovenviel uitgebrek aan zwaarten, begreep dat er iets gedaan moest worden. Al deden ze liever het goede niet, dat dan ook dit erken ik met hen naar zelfmoord zou gesmaakt hebben. Recht toen aan de mishandelde javaan was gelijk betekend met havenlaar's verheffing en dit waren de meeste een vonnis. Toch moest er schijnt geleverd worden van werkzaamheid in nieuwe richting en aan het van verontwaardiging rillend volk werd gedurig een been toegeworpen, niet waarlijk om de honger naar verbetering te stillen, maar om de kaken in bezigheid te houden, al waren dan ook maar met vermeend economisch politisch gewaamel. De regiermannen wirpen aan hun kiescollegien, krantenfabriekeurs en verdere koffiehuispubliek succesivelijk de kleufjes toe die ik eens vooral doopte met de naam van Duitenplatterij. Vrije arbeid was jarenlang en voor de havenlaarit, de hoofdschotel, de piesterisistans van het verradelijk menu. Ter afwisseling diende de heren hun onnooselige gasten opgeworpen kwestieën over het indiesmuntstelsel toe. Daarop volgde de cadaster-questie, de prijaar-questie, de cultuur-emolumenten-questie, de comptabiliteits-questie, agrarische wet-questie, de particuliere grondbezit-questie en nog een en ander van die naart. De ene nieuwe wet volgde op de andere en telkens wisten de mannen aan plas, behoudend of liberaal om het even, aan het volk diets te maken dat de enig mogelijk ontknoping van de door allen erkende moeilijkheid nu eigenlijk en eindelijk geheel alleen in het allerlaatst voorgesteld heilmedeltje lag. Heus nu zou het probaat wezen. Zo volgde naar elk versleten-experiment een nieuw experiment. Na elke verbruikte kwakselverij een nieuwe kwakselverij. Bij elk nieuw ministerie een nieuw arcanum. Voor elk nieuw arcanum, nieuwe ministers bestemt gewoonlijk meer jaren de overladen pensioenstaat te bezwaren dan ze maanden op het kussen hadden gezeten. En de Tweede Kamer aan het reden voeren. En de kiescollegeen aan het opvijzenden of zwartmaken. En het volk aan het luisteren. Al die nieuwigheden werden onderzocht, beproefd, toegepast, ingevoerd. In Indië maakten men de hoofden, de Europese ambtenaren en vooral de bevolking bingoon met onophoudelijke chansomansaview. En er zou niets veranderd zijn naar de Havelaag? De gevolgen van de Havelaag? A long dong. Er is na en de gevolgen van het boek in Indië geschiet wat er met Jan Klaasens horloge gebeurde. Men had die wijsgeerde opmerking gemaakt dat het werk vuil was en daarom verkeerd liep. Flux wierpijdt in de goot en reinigt het met een stalbezen. Volgens andere traditieën van de Haagse poppenkast zetten onze politicus er de hak van zijn klompoep. Ik kan de lezen verzekeren dat er werkelijk veel veranderd is in dat horloge. Nederland heeft niet verkoosende richt te doen in de Havelaag-zaak. Zolang twee maal twee vier zal wezen, blijft het zeker dat dit verzuim, dat deze misdaad, het punt van uitgang worden zal van het verliezen, zijn er indische bezittingen. Wie deze voorspelling wantrouwt omdat Heden en de slechts 20 jaar namen zeer gedongen optreden de Hollandse vlag nog altijd te Batavia waait, verraad de nauten van zijn politieke blik. Meent men dat omkering als die welke insulinde tegemoet gaat en waarmee factisch reeds een aanvang gemaakt is? Ziet gedeelte niet Nederlanders? Kunnen plaatschrijpen in een bestek als voldoende wezen zou voor een dagelijks voorvalletje uit het bijzonder leven? In het leven der Staten is 20 jaar minder dan een ogenblik. Toch zal de katastroof een betrekkelijk snel verloop nemen. De onbesuiste oorlog met Atje was één der laatste duiten platarijen die een minister nodig had om de aandacht af te leiden van z'n onbekwaamheid. Hens zal blijken even noodlottig te zijn van uitslag en invloed als ze lichtvaardig en misdadig was van opzet. Het wankelend Nederlands gezag is tegen e-checks als daardoor ons geleden worden niet bestand. Dat Atje zou veroverd en de Atjines overwonnen zijn, is een leugen. Toch reeds voor de opumbaring der gevolgen van weiders trekking die deze vreedeaardige en dure zotternij na zichslepen moet. Waar blijft in deze zaak de zo hoog geroemde ministeriele verantwoordelijkheid? Moet nu de natiër maar in berusten dat zekere Fransen van de Pitten goed gevonden heeft haar in een toestand te brengen die om nu niet te spreken van het zromelijk verlies aan prestige in de Indische archipel op zoveel miljoen schatts op zoveel mensenlevens te staan komt. Wel zeker, ook de naam van Dieman bekleed een plaat op de staat van pensioenen. De Nederlandse belastingsschuldigen hebben geld teveel naar het schijnt. Wat overigens de oorlog met Atje aangaat, ik zal straks bij de aantekeningen op de Havelaag wel genoodzaakt wezen daarop nu en dan terug te komen. Nu reeds de opmerking echter dat me ook in dit opzicht gebleken is hoe slordig dat boek gelezen werd. Zelfden of nooit ontving ik blijk dat men de tegenwoordige oorlog en mijn voorspelling daarvan in verband wist te brengen met de inhoud van het dertiende hoofdstuk. Bij de grote verspreiding van de Havelaag is het inderdaad vreemd dat toen in september 1872 men waarschuwende brief aan de koning verscheen en in het volgend voorjaar de oorlog verklaard werd. Zo weinigen zich herinnerden dat ik reed sinds 1860 op onze gespannen verhouding met het Atje'ensterrijk gedoeld en bewijs geleverd had iets meer van die zaken te weten dan onze krantenschrijvers en kamerleden. Waren dit anders geweest, misschien zou mijn welmenende waarschuwing van september 1872 beter vuchtgedragen hebben. Nog altijd maakte ouder Jupiter de koningen en natiën die hij verderven wil, blind, doof, krankzinnig en behoudend of liberaal, want dat komt overeen uit. Hoofdzaak is en blijft waarheid zoeken, het gewicht daar waarheid erkennen en vooral handelen naar de gegevens die men al dus te werk gaande voor waar houden mag. Wat daar buiten gaat is uit de boze en Holland zal Indie verliezen omdat men mij geen recht heeft gedaan in mijn streven om de javaan te beschermen tegen mishandeling. Er zijn er nog altijd die het verband tussen deze beide stellingen niet vatten, maar is dit mijn schuld? Het smoeren van mijn klachten is bescherming van onwaarheid, aanmoediging van leugen. Is het nu zo moeilijk te begrijpen dat het onmogelijk is bij voortduring die zo uitgestrekte bezittingen te beheren wanneer mijn omtrend land en bevolking geen andere dan onware berichten geliefde ontvangen? Om iets te regelen, te besturen, te regeren, behoort men dan toch in de eerste plaats te weten in welke toestand zich er te behandelen zaken bevinden en zolang men de in de havelaar verstrekt gegevens ter zijdeschuift, weet men dit niet. En nog iets. Er blijkt uit het boek dat de bestaande wetten niet worden gehandhaafd. Hij lieve, wat baten dan of men in Den Haag en bij verkiezingen zich aanstelt alsof er aan het maken van nieuwe wetten iets gelegen lag. Ik blijf erbij dat de oude bepalingen wat de hoofdzaken aangaat, zo slecht niet waren, maar mijn verkozen niet op te volgen. Daar ligt de kwestie. Daar en niet in het eindeloos redeneren over onderwerpen van vermeent of voorgewend politisch belang. Een gekippel dat wel dienen kan om krantenschrijvers aan teksten voor hoofdarticles te helpen, om ministers een week langer op het kussen en de geheel overbodige talenterigheid van kamerdebatisten bezig te houden, maar geen voetstap naderbrengt aan het enige waar doel. Bescherming van de javaan tegen de hebsucht zijn er hoofden in medeplichtigheid van een bedorven Nederlands bestuur. Wat nu deze nieuwe uitgaaf betreft, ik stond bij de noten gedurig in twijfel over de mieren of mindere behoefte aan toelichting. Dit bezwaar is tweeledig en betreft zowel het ophelderen van een malaise of vreemd klinkende uitdrukking als de staving der feiten die in de havelaar worden meegedeeld. Ik weet nog altijd niet hoe diepet door de van Twisten uitgestrooid praatje dat ik maar een roman had geschreven, wordt al heeft geschoten. Durf men de door mij overgelegde officiële stukken voor onhechthouden. Hiervan is men niets daar oren gekomen. De welmen echter bij voortduring weigerd mij de plaats in de ruimen die men zou toekomen, indien ze voor echt worden erkend, viel het mij moeilijk het juiste midden te vinden tussen te veel en te weinig rechtvaardiging. Ik liep telkens het gevaar, het justificeren over te slaan van iets dat in de ogen van sommige levers bewijs kon nodig hebben en elders iets met bewijzen te staven dat alle verdere toelichting missen kon. Een fout die men zou blootstellen aan de gewoonlijk verkeerde toepassing van de bekende, kies excus sakus. Het excuseren nu heb ik die mijn plicht deed niets. Nederland deed zijn plicht niet en heeft zich te verontschuldigen dat het tegen Havelaar partij trekt voor Schelmerij. Zo is de zaak. De wijverling dan tussen te veel of te weinig justificatie daar aangevoerde feiten hinderte mij zeer. Maar zie, tamelijk verreedsgevoordelijk met het afwerken der noten bleek me dat ik bezig was de grenzen der mij gegunde ruimte, een ruimte die ik zelf vroeger voldoende had gereken, zeer ver te overschrijden. Mijn aantekeningen, toelichtingen en ophelderingen op filologisch, land en volkendkundig of historisch terrein dreigden wel draad een ontsponkelijke tekst in uitgebreidheid te boven te gaan. Het hierdoor noodzakelijk geworden knotten was mij een verdrietig werk en ik ben zoverij te geloven dat de lezer er iets bij verliest. De vervoegde puntjes waarmee de heer van Lennep goed vond mijn werk te bederven zijn in deze uitgaaf natuurlijk door leesbare woorden in letters vervangen. De pseudoniemen Sleimering, Verbrugge, Duclarie en Slotering heb ik onverandert gelaten omdat die namen nu eenmaal populair zijn geworden. Mijn vermoorde voorgangag heette Carolus. De namen van de controleur Verbrugge en de commandant Duclarie waren Van Hemert en Kolaag. De resident van Bantam heette Brest van Kempen en Michiels was de naam van het Napoleonetje te Badang. Wat mij bewoog tot verandering deze namen in het handschrift dat ik aan de heer van L tovertrouwde, met verwijzingen uit Slot van het 19e hoofdstuk zij hierom trendt de opmerking voldoende dat ik de eerlijke maar niet heldhaftige controleur wilde vrijwaren tegen lang kunnen. Al steunde hij mij niet in mijn streven. Hij had mij dan toch niet tegengewerkt en zelfs waar ik het verzocht rond de verklaringen afgegeven. Dit was er eens zeer veel en zou hem kunnen aangerekend zijn als misdaad. De benaming Sleimering voortd, diende mij tot het typiseren van mijn model. En het veranderen eindelijk van de namen Carolus en Kolaag in Slotering en Duclarie vloeiden uit de vorige substitution voort. Geheimhouding was waarlijk mijn zoeken niet, wat trouwens uit de gehele strekking van mijn werk blijkt, maar ik vond het stuutend bepaalde personen prijs te geven aan het oordeel van het gewoon lezenpubliek. In de officiële wereld meende ik en haar ging de zaak aan, zou men wel weten tot wie men zich terichte had om inlichting aan gaande de zaken die ik open baarde. Dit heeft me dan ook geweten, want na ontvang van de Haavaar in Indië is de Goeverneur-generaal Pahu ter stond naar Labak gerijst om daar enige klachten over misbruik te onderzoeken. Op de titel van het boek zal ik in één van de noten terugkomen. Die titel is nog een farse, gelijk sommige voorgeven te menen, nog een uithangbord. Ein Aushängerschild, dat in Holland nötig zien om keufel zuulokken. Beweerde zeker publicist in de Deutsche Jaapbüche für Wissenschaft, Kunst en Politiek. Oh nee, die titel is een epigram. Wat de spelling aangaat, evenals in mijn andere werken, volg ik nagenoog de mode van de dag. Niet zoals ik zei in het voorbericht bij de vijfde druk mijn ideeën, omdat ik de minste eerbiet voel voor de taalkennis der personen die heden ten dagen zo goed als officieel belast schijnen met de bearbeiding van dat veld, toch om niet het oog des lezers af te stoten door vreemdheid van spelling. De soep zou de kol niet waard zijn. Zeker, wezenlijke taalkunde is heel wat anders. Toch heb ik ook hier de lelijke IJ die door sommigen als eiklank gebruikt wordt voor goed congegengeven. Tampi voor de hilaridesen die rondruuren. Dezelfde soort van lettermannen zullen waarschijnlijk geen vrede hebben met mijn interpunctie. Ik met de hunnen niet. Wel nu, evenals ik meen hildebrand ergens, geef ik hun een paar mutkommas te reschenken om die te plaatsen waar ze goed vinden, tot er de verlangde slijmerigheid en hun voldoening opvolgt. Amen. De heermeester C. Vosmaer maakt in zijn zaaie de opmerking dat de havelaar plijkendraagt van nog onvoorkomend beheersing der taal en van het worstzellen om vormen voor de veelvuldige stof. Ik stem dit volmondig toe. Ook mij hinderde onder de correctie herhaaldelijk iets gevolgens in de zinbouw dat waarschijnlijk tot de kritiek van de heer V heeft aanleiding gegeven. Naar mijn beste weten heb ik die fout in de tegenwoordige uitgaaf verbeterd. En als nu terugkomende op de beschuldiging dat ik tot nog toe zo weinig heb tot stand gebracht, dit verwijt is zo dom niet. Mijn woord dokter in de letteren door zulke wapenfeiten. Hij lieve, dit heb ik aan toch bewerkt, niet waar dat personen die bezig waren met kouwvatten uit verregaande lauerloosheid op eenmaal hun kale schedel gedekt voelden met de doktershoed. Alleen omdat ze de handigheid hadden gebruikt, mij een paar kwaarjonsachtige insolenties te zeggen. In een land waar de officiële distincte zo wordt de grappel gegooid. Het zij zo, wat ik gedaan heb heren, wel, ik deed wat in de Havelaar geschreven staat. Is dit niet genoeg? Wat deed jij? Wat ik gedaan heb nog eens, ik ving geheel alleenstaande in dreigend levensgevaar en met opoffering van alle wilstand de strijd aan tegen lieder van uw essoort. Dat is tegen het onrecht. Gaat heen en doet desgelijks. Dat overigens mijn streven niet begrond werd. Dat ik nog altijd het gemakkelijk te raken en de biedbelovend middpunt ben van de eerste de beste nulliteit die het ambacht van frazen maken, enigszins mee te verstaan. Al zei het dan ook daarmee vaak povertjes gesteld. En dat wat meer zegt, de toestand in Indie en lendiger is dan ooit. Mag men dit mij wijten? Ik deed, men ik, wat er mensen in de gegeven omstandigheden doen kon. En zeker meer dan enig Nederlander. Het schimpen op de betrekkelijke onvruchtbaarheid van mijn pogend herinnerd aan de Vrevel der Matrozen van Columbus in september 1492. Ook dat gepepel schot zijn admiraal uit. Of ze doktoren in de letteren geworden zijn, weet ik niet. Geen vrucht al zo van mijn werk? Het is hier de plaats niet de invloed na te gaan die ik uitoefende op heel ander terrein dan de zaken van Indie. Ik ben zo vrij te geloven dat mijn geschifte heilsame bewegingen hebben uitgewerkt op zedelijk en godsdienstig. Laat me liever zeggen, op intellectueel gebied. Van vele zijden ontving ik blijken dat ik meniging tot denken heb gebracht. Wie het betijfelt of ontkent, gelieve het te zeggen en noem me even als de zeer edele heren A, B, Co en Stuart en Van Vloten zijn naam erbij om behoorlijk de schanden te dragen van zijn plattend jaluzi. Aan afgunst namelijk men ik voor een groot deel de toonten moeten toeschrijven waarop zij dat enige tijd sommige publicisten of luidiet worden willen, mijn werken en mijn persoon aanvallen. Die toon is gewoonlijk wat te laag voor het onderwerp. Dat ik niet de enige ben die bij het lezen van stukken als die van Dr. Van Vloten aan jaluzheid tenk blijkt onder andere uit het hartig artikel van de heer Jeversluis in het schoolblad van 19 januari 1875 waar de animositijd van die godgeleerde in verband wordt gebracht met het stuk over vrije studie dat in mijn derde bundel ideeën voorkomt. Dat onderwerp namelijk was ook door Dr. Van Vloten behandeld en schijnt onder zijn handen niet veel opgang gemaakt te hebben. Kan ik dit helpen? Zeker is het dat ik na het verschijnen mijn verhandeling sporen begon waar te nemen van de hatelijke stemming die nu blijkt jegens mij te bestaan. Vroeger was ik het allerliefst gequalificeerd slachtoffer van Indies Wandbestuur en Hollandse landlendigheid. Wat ik nu ben, weet ik niet recht. Een prulschrijver denk ik. Winswerken moeten verdrongen worden om wat ruimte te verschaffen aan de hypoesthetische producten der pen van Dr. Van Vloten. Wie zijn bloemlezing onderzoekt zal deze gissing nogal aannemelijk vinden. Op de blijkbare onheerlijkheid in dat prachtstuk van letterkundige arbeid wijst dan ook zeer ten rechte de heer versluis. Zelfsmeester Vosmaar gewist toch één onze eerste dichters als hij niet de eerste is, wordt door de verheven bloemlezer in de band gedaan. Die auteur had zich verstout mijn werk in zijn zaaie te prijzen en mocht dus geen bloemen leveren. Zogok zonder eigenlijk een broodnijd zeedert enige tijd zet schelden op mij een metje en een tik geworden. Het aantal brochures en overdrukjes dat aan dusdanige speculatie zijn aanzijn te wijten heeft is legio en levert een terugblijk van armoet aan scheppingsvermogen. Wie niet in staat is zelf iets degelijks voor te brengen, trachtevidentie en honorarium op te doen door het knagen aan de arbeid van een ander. Men zou haast op het denkbeeld komen dat ik zelf hier toe de weg wees in mijn idee 219, wanneer mij niet wist dat wespen, rubsen en paalwormen zo oud zijn als vruchten, loof en zeeschoeying. Maar jammer is het dat er van vlotus en dergelijke zulke manoeuvres nodig hebben om een uitgever te bewegen tot het risiceren van overdrukjes uit hun niet zeer verspreide tijdschriften is begrijpelijk. Ook vereert het men zeer zoveel opgang te maken dat daarvan nog alle diets kan afvallen om een ander te helpen aan relief. Al schikt het me niet altijd dat teren op afval in de hand te werken door serieuze beantwoording van dergelijk geschrijf. Toch verbind ik me niet tot voortdurend te zwijgen, maar het zou me aangenaam zijn in die anderen de nietmoeilijke taak op zich namen, het verschil te doen in de oogvallen tussen wespen en hoofd. Mij wordt door zulke al te goedkope bewijsvoering de stemming bedorven en dit is jammer voor mijzelf en de lezig. Mijn begrijpt immers hoe ik, bezig met het schetsen van iets liefligs, met viesheid te pen wegwerp, zodra mij de gedachte overvalt dat wezens als van vloten sigaret maken, mijn werk te bevuilen. Ik kan op mijn woord verzekeren dat dit in de meest letterlijke zin een der oorzaken is van de herhaalde vertraging in de geschiedenis van Woutertje. Ik meen te goed te zijn om zulkvolkje aan verkoopbare kopie te helpen en zeker zou het mijn kwarteeuw geleden, toen ik de labakse strijd streed, bevreemd hebben in die iemand mij voorspeld had dat er na het openbare van mijn poghen en streven aanleiding zou bestaan tot zo'n verklaring. Het strikt waarlijk het lezen publiek niet tot eer dat sommigen een toon tegen mij durven aanslaan als of Havelaar één der hunnen was. Zolang dit opgaat bewerik dat men ouder gewoonte slecht gelezen heeft. Anders toch zou men niet gedogen dat een strijd die zo redelijk werd aangevangen en voortgezet ten behoeven van zeker soort van belanghebbenen waar het overgebracht op een mest vaalt. Hartelijk dank. Volgens de laatste berichten uit Indië is labak een woestenij. Gehele dorpen zijn uitgestorven. Nieder Engelheim. Augustus 1881. Einde van Max Havelaar of de Koffieveilingen der Nederlandse Handelmaatschappij van Muldertuli. Opname door Anna Simon. 2007.