 Zes novellen van Marcellus Eimans. Deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Koenders. Zes novellen van Marcellus Eimans opname 11. Fanny deel 3. Tegen negen uur kwam Jan Smorgens beneden. Het ontbijt van Cleo en Ro was dan rits afgelopen. Achter hun eledige eierschalen en bekruimelde borden zaten de kinderen geduldig te wachten dat Tante B voor paartje de twee traditionele boterhammen sneed. In Tantes gezelschap waren de Kleinen altijd voorbeeldig soets. Zij hielden veel van haar. Eigenlijk meer dan van hun moeder. Met Fanny wisten zij niet hoe ze het hadden. Vandaag werden zij aangehaald. Met lieve woorden en geschenken overladen. Morgen werden zij teruggestoten. Hart aangesproken, zonder reden gestraft of wel met zeldzame onverschilligheid aan hun lot overgelaten. Sedertante in huis was gekomen waarin zij meer en meer van Fanny vervreemd. Deze morgen had Berenis hun ernstig op het hart gedrukt, heel stil te zijn om dat maartje lang wilde slapen. En met kinderlijke overdrijving hadden zij zelfs beneden aan het ontbijt den fluisterende spreektoon bewaard. De genegenheid van de beide Kleinen voor Tante B was wederkerig. Het goede schepsel was in te veel opzichtend kind gebleven om geen algemene kinderliefde in haar hart te koesteren. Daaraan paarde zich zulke sterke behoefte aan toewijding dat zij na de dood haar moeder erover gedacht had zuster van liefdadigheid te worden. Toen was Jan tussen beide gekomen met de beden dat zij bij hem haar intrek zou nemen. Eerst had zij gearzeld. Het was toch maar waar dat zij heel veel van Jan had gehouden. En het een bitter teleurstelling voor haar was geweest te moeten bemerken dat hij om Fanny zo dikwels haar ouderlijk huis bezocht. Zij had het hem niet oevel geduid, daarvoor wist hij te goed hoe ver Fanny in verstand en geest boven haar stond. Maar om nu met hem samen te gaan wonen en elke dag te moeten aanzien dat hij Fanny liefkoosde was te veel van haar leidzaamheid geverrecht. Jan had haar aardeling bemerkt, toch niet begrepen. En haar zin voor zorgen en verplegen kennende bekende hij ronduit dat zij hem de zware taak van huisvader met een vrouw als Fanny niet weinig zou kunnen verlichten. Daarop had zij niet langer gewijveld, maar was met pak en zak bij hem ingetrokken en binnen korte tijd de goede engel geworden van zijn huis. Naar dat Jan zijn schoonzuster de gewone morgengoed en zijn kinderen ieder een kus geschonken had, vouden hij zwijgend het handelsblad open dat na zijn bord lag en begon te lezen. B stoorde hem niet, ze wist hoe zeer hij aan dit rustig ogenblikje gehecht was. Immer slaagden zij er in de aandacht van de kinderen tot aan zijn vertrek met het een of ander bezig te houden. Zodat in de stille achterkamer die op het doorentuintje uitzag geen enkel gedruis hem afleiden kon, want het zware tiktak van de oude gangklok hoorde hij al lang niet meer. Reeds had hij zijn tweede kopje thee uitgedronken en een 15-tal minuten opletten doorgelezen terwijl Tante B fluisterend aan Cleo en Ro bekendmaakte dat zij na het koffiedrinken als het mooi weerbleef uit zouden gaan. Daar vloog plotseling de deur open en Fanny trot haastig binnen het grijze oog straalend van ongewonen levendigheid. Mijn god, Fanny, de woorden waren Jan ontsnapt, voor hij er aandacht, maar zij berouden hem onmiddellijk. Het was of Fanny zich had voorbereid op ene aanmerking betreffende haar vroegtijdig opstaan, zowat rollen het antwoord haar van de lippen. Dacht je misschien dat ik nog langer de zieken zou willen spelen ten plezier van een dokter die het nodig oordeelt ons nog enige visites te laten betalen. Het is inderdaad of ik je ongelegen kon. Oh, maar ik begrijp het wel. Ik ben altijd de persoon die de kalmte komt stooren. Ik ben zenuwachtig, ik ben opgewonden, ik ben overdreven. Weet je wel dat het mij veel gemakkelijker zijn zou, heel rustig te blijven en godswater maar over godsakker te laten lopen, maar dan zou je een zien wat er van het huishouden terechtkwam. Lieve kind, antwoorde Jan, met die zachtige moedelijkheid in zijn stem, waarmede hij nu reeds jarenlang vruchteloos boogde de aanhoudende spanning van Fanny's zenuwgestel te doen bedaren. Wij willen allen niets liever dan je weer de gehele dag in ons midden zien. Maar indien je nu niet de nodige rust neemt, moet je daar later weer voorboeten. Fanny, die haar kinderen met ontstuimigheid aan haar borst gedrukt en gekust had, eisde haar plaats aan het teblat terug, die Tante B in de laatste weken had ingenomen. Zodra deze naar de vensterbank was verhuist, ging zij voort. Wie dan leeft, dan zorgen. Ik gevoel mij nu sterk genoeg en bovendien behoren wij niet tot de mensen die maar bij de pakken kunnen neerzitten, omdat zij rijk genoeg zijn, anderen voor zich te laten werken. Onsd is gegeven, of keine stetten te ruwen. Wij moeten zelf de handen uitsteken, en dat is goed ook. Het verdrijft de dwaaze gedachten. Wij mensen hebben altijd dwaaze gedachten die wij van ons af moeten zetten. En daarom is het een wijze beschikking dat ieder zijn deel heeft in het zwogen en slaven. Ik zou mij schamen, langer verzorgt en opgepast te worden. Ik heb ook mijn taak op de wereld, en die taak wil ik vervullen ten einde toe, of tot ik de bel erbij neerlegen moet en bezwijken in de strijd. Kind, kind, hernam Jan, op die eigenaardigen van hopende toon. Welke? In zwakke naturen het besefraat dat zij elke kamp met onvoldoende wapenen moeten aanvaarden. Het is nog zo vroeg, houd in zemelsnaam kalm. Ik zou niets liever wensen dan mij kalm te kunnen houden. Ik weet het, dat alleen kalmen mensen gelukkig zijn. Doch wanneer er zijn die tot een planten leven kunnen insluimeren, dan moeten er ook zijn die als slasdieren arbeiden. Ik voel dat elke zenuw aan mij leeft en leven wil. Daartegen helpt niets dan voor duurende plichtbetrachting. Werken van de morgen tot de avond. Oh, ik beweer niet dat die arbeid iets betekent. Ik laat er mij niet op voorstaan, iets bijzonders te zijn. De wereld is vol tegenstellingen. Naast de Adelaar, die zich boven de hoogste berg toppen verheft, leeft de rups die onopgemerkt over de aarde kruipt. Wie weet of de rups geen Adelaar zou willen zijn. Wij kunnen onze idealen hoogstellen en toch gedoemd zijn in de laagte te blijven. Als kind reeds droeg ik de overtuiging met mij om dat er slechts twee wegen bestaan om gelukkig te worden. Te leven voor de roem of te leven voor de liefde. Boven alle hartstochten te staan of een hartstocht in te boezemen zo machtig dat hij u hoog verheft bovenal wat laag en alledaags is. Maar dat zijn illusionen, juist in dat lagen, in dat alledaagse ventelen wij rond. Van den dag af dat het levenslicht onze ogen treft tot op het ogenblik dat het laatste stuk van ons geraamte is verteerd. Zo dikwijls, zulk een vlaag van opvinding. Fanny Overviel wist Jan bij ondervinding dat elke poging om haar woorden te stuiten vruchteloos was. Haar fantasie moest voorthollen, totdat zij afgemat geen nieuwe beelden meer scheppen kon waarin zij telkens dezelfde jammerklachten belichaamde. Na een paar malen vergeefs getracht te hebben haar in de reden te vallen was Jan in zijn stoel neergezonken ten einderaad een blik vol vertwijverling na tante B geworpen, betaat even min, want die goede vrouw, welke nooit iets van de ontboezemingen haar zester begrepen had, last bij het raam gezeten, fluisterend aan de kinderen uit een printenboek voor en keek niet naar hem op. Hij nam het besluit wat vroeger dan gewoonlijk op te stappen en in het half uur dat hem overschoot in zijn hemelsnaam een singeltje rond te lopen. Misschien zou zijn afwezigheid een goede invloed op haar hebben. Hij drukte haar dus een kus op het voorhoofd die zijn nauwelijks opmerkte. Hij haalde nog eenmaal zijn ernstige aanmaningen om rustig te blijven. Riep haar een uur of 4 toe waarop zij geen antwoord gaf en verliet het huis. Er stond haar eil, advanni, het dunne sneetje broodje dat zij voor haar ontbijt voldoende achter. Daarna stond zij ogenblik op en ging aan het werk. Het eerst richten zij haar zijn reden naar de keuken. Daar vond zij ter stond de onmiskenbare sporen van haar lange afwezigheid. Sintje werd niet gespaard. Het koper was slecht geschuurd. Het ijzerwerk schandelijk verwaarloosd. De kachel vol vlekken. Het vaatwerk van gisteren nog niet eens geheel afgewassen. Dat kon niet langer zo gaan. Er moest gewerkt worden. Zij gaf zelf het voorbeeld. Ieder die in haar dienst was had de kiezen tussen heen gaan of dat voorbeeld volgen. In de kast onder de aanrechtbank vond zij een schaaltje met afgesneden vlees. Wat betekende dit, werd er gestoden? Kregen zij misschien niet genoeg te eten? Op de pomp stond een gebroken glas. Wie was de schuldige? Waarom had men er haar niets van gezegd? Was zij te hard vochtig om een ongeluk te kunnen vergeven? Men had misbruik gemaakt van de goedheid haar en zuster. Doch zij zou daar spoedig een eind aan weten te maken. Nadat zij alles bekeken en betast had, bestelde zij het middag eten. Een hoogst invoudig maal hoeft zakelijk bestaande uit overblijfselen van den vorige dag. Daarbij bleef het echt er niet. Als een verstandige huisvrouw wist zij vooruit te zorgen voor een aantal volgende dagen. Een paar malen vergiste zij zich en begon dan weder van voren af. Bragt verbeteringen aan en recapituleerde, vergiste zich wederom en herhaalde nog eens haspelde, tenslotte alles door Elkander en overstapelde Sintje met bevelen waarvan geen van beiden er een onthield. Nog was zij niet uitgepraat toen een gedruis in de voorkamer haar aandacht trok. Haastig, als zij gekomen was, verdween zij weder uit de keuken om mijntje te gaan capitelen die bezig was de voorkamer te stoffen. Eerst de bedden boven afhalen. De voorkamer kan tot na twaalfen wachten. Mijntje moest zich niet verbeelden dat haar huis houden maar een brak was waarin iedereen doen en later kon wat hij verkoos. Ze wist wel waar die ijver om de voorkamer te stoffen op neerkwam. Niets anders dan een voorwensel om uit het venster te kunnen liggen en praatjes te maken met gemeenvolk op straat. Maar daar zou zij een stokje voorsteken. Zodra het werk boven gedaan was, kon Mijntje naar de achterkamer gaan waar de schoorsteem grijsig van het stof en de kachelplaat vol as en simtels lachen. Driftig liep van hierop de trap op en Mijntje verzuimde niet haar gemoet in de keuken te gaan uitstorten verklarende dat het een moord was als mijn vrouw zich weer met de huishouding bemoeide. Het is net een bezetenen antwoorde haar cameraat geergerd. Intussen was Fanny bovenaan gekomen en had zij de bakker tot verantwoording geroepen over een grote vlek op het gangkleed. Oh, het was een ramp met slordige mensen te doen te hebben. Maar als zij zich niet wilde verbeteren konden zij allen heen gaan. Desnoods zou zij zelf voor keukenmijd, werkmijd en bakker tegelijk spelen. Het hing er maar vanaf of mijn plichtsbesef had en werken wilde. Meer dan tijd was het dat alles eens terdege werd nagegaan. Daarom zou zij vandaag niets over slaan. Van de slaapkamer draafden zij naar de kinderkamer waar zij gebroken speelgoed op de grond vond en een barst in een ruit ontdekte. Van de kinderkamer ging zij naar het kabinetje boven de voordeur waar een schone was van acht dagen geleden nog wachten op wegberging. Uit het kabinetje komende loom zij de stijde zoldertrap op om boven in alle hoeken- en gaten, kisten- en kasten, koffers- en dozen naar sporen uit te zien van slordigheid en bewijzen van onvoldoende plichtbetrachting. In de gangen ergerden zij zich aan elk nieuwsrapje. Op de deurposten en panelen in de kamers verzette zij de meubels, opende de ramen, nam met een stofdoek de tafels- en kasten af en lied ging afgebrand stukje lucifer of weggeworpen snipperpapier op de grond liggen. Tegen halven uren had zij haastig een stuk brood. Tante B durfde haar niet toespreken. Cleo en Ro, die somtijds bang waren, vormoe, staarden haar zwijgend aan. Fannies verzet, kennend, tegen elk plan dat van andere uitging had Tante er de kinderen reeds op voorbereid dat het weder te slecht werd om uit te gaan. Onophoudelijk dwaalde Fannies blik rond door het vertrek. Eens klaps bleef hij op de boterhammen de kinderen gevestigd. Maar B riep zij uit. Het is nog niet zo ver met ons gekomen dat de kinderen gebrek behoeven te leiden. Zij moeten meer vlees hebben. Ik verlang dat zij goed gevoed zullen worden. Waar de fysieke krachten ontbreken kunnen ook de morelen geen weerstand bieden. Meen niet dat zij aan de strijdeslevens zullen ontsnappen. Niemand, niemand ontkomt, maar de tegenvoeligen en zwakken gaan erin onder, lieve Fanny. Zij hebben geen honger meer, niet waar Cleo? Of wil je nog een stukje vlees? Zeg het dan gerust, nee Tante, ik wil niet meer eten. En jij, Robert, ik ben helemaal dik antwoorden het suffige, stille kind dat ontsachwekkende, posties klein gesneden vlees smiddags en avonds deed verdwijnen. Beide verzekeringen werken op Fanny niets uit. Zo dikwijls haar moederhardtweek werd, het geen gelijk alles in haar, bij plotseling opwellingen geschieden, openbaarde zich haar tederheid in een behoefte om de kinderen te overladen met al wat versterkend, nuttig en aangenaam zijn kon. Hadden zij genoeg van het gewone voedsel, dan werden de geneesmiddelen te hulp geholpen. Revalenta. China Laroche. Tintwijn. Maar verkleo zag er soms zo erg zwak uit, zij had bepaald versterking nodig. Vroeger had zij veel meer eetlust gehad. Als het kind maar geen ziekte onder de leden had. De mazelen regeerden wel niet, maar één geval moest altijd het eerste zijn. Het zou verschrikkelijk zijn, want zij zouden het dan natuurlijk allen krijgen. Ro, moester stond, naar de logeerkamer, worden overgebracht. En mijnt je de deur uit, omdat zij de ziekte niet had gehad. Zij zou zelf bewaken en hoopt nog maar dat het mazelen in hun nichte graad mochten zijn, want een kind te verliezen, dat ging boven haar krachten. Haar leven was buitendien al rijk genoeg aan teleurstellingen. Toch zo gaat het altijd. Aan de gelukkigen loopt alles mede, de anderen moeten het gelach betalen. Maar Fanny viel be haar in de reden. Je jammerd als Zoff, Cleo, al op sterven lag. En zij voelt zich niet eens ziek. Je zou het kind op die manier een schrik op het lijf kunnen jagen. Fanny zag in dat zij gelijk had. Cleo keek haar met wijdopend gesperdemond en ogen zo wezenloos aan als had zij een schrik reedsbeet. Toen vloog zij op en sloot de kinderen in haar armen. Een regen van kussen kwam op de zachte wangen neer en kampachtig werden de blonden kopjes tegen moedersborst aangedrukt. Daarna liet zij hen plotseling los en snelde weer de kamer uit naar boven. Op het portaal aangekomen bezon zij zich een ogenblik. Wat was zij eigenlijk voornemens te doen? Juist, zij herinnerde, had zich weer. De was was nog niet opgeborgen. Oh, zij schaamde zich in het geheel niet de handen aan het werk te slaan. Verheugd, als zij was, dat er geen handige huisvrouw, geen beter moeder, geen voorbeeldiger echtgenote bestond dan zij. En dat haar huishoudens tot models trekken kon aan alle huishoudens ter wereld. In het kabinetje boven de voordeur lag het vlekkeloos-wit linnegoed voor de huishouding bestemd in de hemelsblauwe tenendmand onder een laken op de hand te wachten die het tellen, nazien en wegbergen zou in de ouderwetse donkerbruinne linnekast. Kast en linen waren erfstukken. Zodra Fanny het laken had weggenomen, vond zij bovenop de lange ingevulde lijst die tot wederzijdse controle van bleker en klanten diende. Nu openen zij de kast, een sierraad van haar huishouding, een lievelingsmeubel dat zij angstvallig beschermde tegen onrijne meidenhanden en waarin zij haar smaak voor pronkende zindelijkheid dan vrij een teugel vierde. Een sterke, résédageur stroomde haar tegemoet toen zij de sleutel in het blinkend kopern slot had omgekeerd en de van Boen was glimmende deuren op haar hengstels draaiend, de krijtwitte stapleslinnen te zien gaven op eikenhouten planken uitgestald, weer brede ruggen onder neerhangende kanten waren verborgen. Met moeite sleepten zij de grote mand tot vlak voor de kast en begon nu met de lijst in de hand de laatste gewassen stukken te tellen en onderaan bij de oude staples te voegen. Eerst het beddengoed dat zij in gebukte houding op de onderste plankenbergen moest twaalf lakens in achten platt toegevouwen een zware ondersprei en twaalf kussenslopen van elk, sierlijk in een langwerpig vierkant gevouwensloop moesten de vier knopen worden nagezien voordat het stapeltje in zijn geheel op de plank werd neergelegd. Voor het tafelgoed kon zij recht overheen blijven staan maar moest dan telkens tot de onteelbare mand neerbukken. Elke buiging dreef haar het bloed naar de slapen en een licht rood tinte haar wangen terwijl zij haastig zes tafellakens 24 servetten zes ontbijt servetten zes keukentafellakens 18 keukenservetten uit de man tevoorschijn bracht. Een oogomlik moest zij ophouden het begon haar voor de ogen te draaien maar zij herstelde zich spoedig en ging voort. 18 beste handdoeken 12 gewone handdoeken 6 bonte handdoeken 12 droogdoeken Weer hield zij even stil 1 hand tegen de ogen gedrukt en met de andere op een stoel geleund maar zij had geen tijd om zich toe te geven. Bukteweer heeft de stapelslinnen op telde en borg ze weg elk op zijn plaats. Op de droogdoeken volgden de theedoeken zes met rode streepjes zes met ruuten de glazenddoeken met dicht gemangelde lussen nauwkeurig op alkander gelegd. Toen kwamen er 12 boenddoeken de zes lampenddoeken en de zes witte schoorsteenkleden met paarse strepen afgezet glimmend gestreken en de schuifbanden hard van stijfsel als strokend karton naar buiten stekend. De mand was ledig geen stuk ontbrak maar nu bekroop haar de lust de grootste schatten van haar voorraad nader in oogenschouw te nemen. Zij wist precies hoeveel zij van elk soort had en het was geen overbodige omzichtigheid nu en dan alles eens na te tellen. Op een stoel staande greep zij van de bovenste planken het fijn gebloemd glimmend dan bast dat met Hollandse zorgvuldigheid van geslacht tot geslacht zonder ooit te worden gebruikt bewaard werd. Een geheel stel tafelgoed waarvan de randen met franjware afgezet en met Fr24 in open gewerkte letters met een kroon was versierd lager in ledigheid te verslijten. Met elk pak linnen sprong Fanny van de stoel af om het op de kleine tafel die bij het raam stond te tellen, te bewonderen en dan weer op zijn oude plaats aan het langzaam vervallingsproces terug te geven. Een rand van zweetroppels parelde tans op het kleine voorhoofd. De magere handen waren klam geworden. Een onaan genaamde warmte straalde van haar uit. Die jaar bleef omhullen als een benouwde damp welke zij tegen wil en dank in ademen moest. Zij snakten naar verse lucht. Eindelijk had elk stapeltje de reis volbracht. Doch nu schoot het haar op eens te binnen dat zij niet juist meer wist of er zes dan wel zevend dekens in de kamp verkist waren geborgen. Die gedachten kon zij niet verdragen. Zodra de kastdeuren waren gesloten eilde zij de verfeloze zoldertrap op. Reeds was zij boven aangekomen toen een rijtuig voor de deur stil hield. De dokter onmiddellijk snelde zij weer naar beneden. De slaapkamer binnen waar de kleine Alfred juist de bakker met zijn doordringende kreeten wekte. Gereed met zenuwachtige haast het kind uit de wieg, rukte snel de borst van haar kleed open en wispoedig een uitdrukking van kalmte op haar gelaten voorschijn te brengen. Die scherper zienden dan haar grijze geneesheer het spoorbijster zouden hebben gemaakt. Het bezoek van de oude man duurde niet lang. Met zijn gewoon voorschrift maakte hij er zich af. Rustig houden, mevrouwtje lief. Je weet, ik hecht veel aan melk, koud of warm en voor de kleine een lepeltje venkelwater. Maar niet te veel want het mag geen gewonk te worden. Daarop nam hij zijn hoed weer op en vroeg ter loops naar Cleo en Ro. Vreesende dat B hem op zou wachten, een vrees, even instinctmatig als het comediespel waarmee zij hem misleid had, vergezelde Farnie de dokter naar beneden onderweg de verzekering gegevend dat de beide oudsten volkomend gezond waren. Zodra de voordeur achter hem toegevallen was, ging zij de achterkamer binnen om haar zuster te beknoren die met zulk overheerlijk weer aanwezig bleef. Terwijl de dokter, dringend zowel voor de kinderen als voor haar, beweging in de frisse lucht had aanbevolen. Dan te B maakte zich gereed met Cleo en Ro uit te gaan en Farnie snelde weer de trappen op naar de zolder. Evenwel, voor de tweede mal moest zij terugkeren want in haar haast had zij vergeten de sleutel mede te nemen. Voor de eikenhout de kist stond, was zij genootzaakt een ogenblik uit te heigen alvoren ze het zware deksel te kunnen opbeuren, dat met kopere banden, belecht, hard nekkig de spot scheen te drijven met de aardse vergankelijkheid. Daarna reezet omhoog bleef even recht opstaan en ontviel aan haar hand tegen de witgepleistende muur aan die het kalkstof in de kist afschudden de engere ruimte steeg een benauwende kampvergeur omhoog die de lippen deed opdrogen de ademhaling belemmerde de longen samenkneep. In de verstikkende atmosfeer moest zij neerbuigen om het bond eruit te halen dat bovenop lag. Zij zelf drog geen bond, het was Cleo's winterkledij. Een bruin, langhaarig moffje met rode zij gevoerd een poesje en kleine pelerine met bond afgezet legde zij achtereen volgens na zich op twee stoelen neer die zij van het andere zoldereind had aangetorst. De donker paarse boefanten van Jan en Robert volgden, waarbij hunne grijze met wol gevoer de handschoenen lagen maar onder die lichte kledingstukken vertoonde zich in plaats van de verwachte dekens het effend castanjebruin van de woldamasten-wintigordijnen uit de zitkamer die breed opgevouwen de gehele ruimte als met een dubbele bodem aanvulden. Het waren grote lappen zwaar voor haar tengerenarmen om op te tillen en bij elk nieuw stuk dat zij omhoog gief moest zij dieper in de bedwelmende kamperlucht bukken en voelden zij het bloed met grote kracht naar haar wangen stijgen. De koorden en kwasten volgden op de gordijnen en nog vertoonden zich geen dekens. Eerst kwamen haar eigen winterklederen, donkerblauwen en zwartlaken mantels daarna die van B eindelijk de ruige winterjassen van Jan en toen pas ontwaarde zij diep in de duisterere ruimte het effenvermiljoen van de wol zeven zware dekens waaruit grote brokken en kamperholden haalde zij met immer klimmende inspanning naar boven en nu moest weer elk stuk netjes gevouwen op zijn oude plaats worden neergelegd tussen de fijne vingers het kamper gebroken en in alle plooien rondgestrooid terwijl elke beweging van haar armen haar opnieuw met een wolk van kampergeur omgaf haar knieën knikten toen met het kinderbond de laatste stukken weer in de kist waren verdwenen en zij vroeg zich af of haar nog kracht genoeg overbleef het zware deksel in beweging te brengen maar het moest een sterke wil geeft dubbele kracht aan de spieren en bovendien schaamde zij zich hulp te roepen zij draaide ook de grote sleutel weer in het slot om en trok om eruit maar nu voelde zij de krachten haar begeven koude rillingen liepen haar over de rug een ongewone gloed steeg naar het hoofd en loste in een koud zweet op dat het blanke voorhoofd bepaalde oh, zij had nog energie en kon zich beheersen de tanden op elkaar geklemp bereikte zij langzaam de trapleuning waaraan zij zich vastklemde zij moest de ogen sluiten want de diepte trok aan en het begon haar te schemeren voetje voor voetje daalde zij neer met onbegrijpelijke wilskracht aan de duiselingen weerstandbiedend die haar naar beneden dreigde te werpen reeds stond zij op de voorlaatste trede toen een nog ellendige gevoel zich van haar meester maakte het steeg op uit de maag altijd hoger, altijd hoger ijskoud doortintelde het haar gelaad duizenden staren flickerden haar voor de ogen en hoog in de hemel zweefden zij rond door een zee van verblindend licht gedragen meldjoenen, zanige geesten omringden haar met hun zangen de engelen bliezen op hun bazuinen maar eens klaps zweeg die goddelijke harmonie het licht verdovde en de zee verzonk toen viel zij neer in duiseling strikte zij de handen uit om zich aan een steen vast te klemmen nacht was het waarheen zij staarde eile lucht waarin zij greep en altijd viel zij door dieper en dieper in een pijloze afgrond het was een droom zij wist het een verschrikkelijke droom waar tegen zij worstelde maar haar verzet was vruchteloos geen wilskracht kon haar meer ontwaken doen ze te gillen door haar mond was toegeklemmt zij wilde slaan maar haar armen waren verlamd zij trachten met de voeten te trappen en zij was ontwakt recht uitgestrekt lacht zij op het portaal neer Jan hield haar de handen de baker de voeten vast B. de meiden en de kinderen stonden om haar heen eerst begreep zij niet wat er gebeurd was zij herinnerde zich de hemel en de eindeloze val maar miste het verband tussen die visionen en de toestand waarin zij zichzelf terug vond verwilderd, dwaalde haar blik rond totdat het geheugen terugkwam en zij begon te begrijpen wat er met haar voorgevallen was zij wilde opreizen door allen smeekten haar bedaard te blijven liggen nu vroeg zij wat haar dan toch overkomen was en Jan vertelde hoe hij te huis komende een zware slag hoorde op de gang, naar boven gesneld had hij haar bij de trap bewusteloos op de grond gevonden met handen en voetenslaanden en schoppend je had het lelijk beet, zei de baker waarschijnlijk om haar gerust te stellen Jan, die ter stond aan de toesnelende dienstbodien last gegeven had de dokter te gaan halen een last waar aan de nieuwsgierigheid beiden weer hielten voldoen stelde nogmaals voor de oude man te laten komen de baker echter oordeelde dat geheel overbodig zij wist er alles van meneer moest niet denken dat zij voor de eerste keer zo'n gevalletje bijwoonden gaat dan maar aan je werk riep Jan de meiden toe schoor voetend namen zij afscheid van het belangwekkend toneel en op de trap kwamen zij tot het besluit dat het Niemendal te verwonderen was want m'n vrouw had zich vandaag met recht als een razende aangesteld langzamerhand kwam er weer wat kleur terug op fannies doodsbleek gelaapt en de baker, dat zien de gaf verlof haar overeind te plaatsen nog licht in het hoofd en wanknend op de benen strompelde zij op de armen van Jan en Ben geleund de slaapkamer binnen waar zij in een gemakkelijke stoel neergelaten werd een glas water met vijn deed haar veel goed en een dankbare blik belong de Jan die haar deze wens als in de ogen had gelezen zodra zij echt een geheel was bijgekomen, werd zij zo aangedaan dat de tranen haar in de ogen blonken, de vermaningen om zich kalm te houden baten niets meer o, iedereen is zo goed zo lief voor mij, riep zij uit naar Jan en Ben de armen uitstrekkend ik verdien al die zorgen niet door één druk van je trouwenhanden is alle pijn gestilt elke smart vergeten wat zou ik doen zonder een zuster en een man die mij lief hebben mijn hart doorst naar liefde als de woestijn naar regen o, ik ben slecht ik beloom je met ondank ontkenn het niet ik schep mij geen droombeelden meer ik heb mijzelf leren kennen terwijl jij voor vrouw en kinderen werkt en zorgt elk uur van de dag en nacht ons toe wijkt je lief hebt bereien aan ons opofferd je gezondheid voor ons verwaardoest maak ik je het leven lastig ben ik de domper op het licht van je geest geworden de kogel aan je voet de vloek voor al wat edel in je is vergeef mij, ik wist niet wat ik deed nooit hadden wij moeten trouwen alleen had je de wereld door kunnen trekken smart en genot leren kennen en in vrijheid strijdend een groot man worden ik heb je talenten verstikt je vrijheid belemmerd je kracht gebroken oh mijn god welke vloek lichter op mijn bestaan met steeds klimmende opwinding weer van Jan haar bitterer klachten tegen zij rees op en haar bleekheid maakte plaats voor een donker rode gloed haar doof oog liet zijn sluier vallen en begon van zenuwachtig leven te stralen met een gedwongen angstige kalmte ging Jan op haar toe, nam haar bij de hand en voerde haar alsprekende naar de stoel terug waarin zij weder neerzonk hij beproefde haar ditmaal met een scherzend woord tot bedaardem te brengen lief kind indien jij alles op je geweten had wat je daar op soms dan was ik al lang dood of weggelopen je hebt een onbeduidende floute in de gang gekregen en dat is je een voldoende reden om te geloven dat ik een veroordeelde misdadiger en jij de kogel aan zijn voeten geworden bent weet je wel dat ik met verlangen naar de zondig uitziet waarop ik met die kogel niet aan mijn been maar aan mijn arm voor de eerstemaal werendsingeltje rond zal kunnen wandelen je had heus een beetje gelijk toen je zei dat je ondankbaar waard zo'n model echt genoot als ik heb je aan het schrikken willen maken voei, ik weet er niets anders op dan dat wij het aftrinken rijk met je glas en dan is de zaak uit de wereld op groedige toon als sprak hij een ziek kind toe had Jan deze woorden geuid het hoofd vooroverbuigend totdat zijn vang de haren voelde gloeien dronk hij uit het glas dat haar hand omvat hield en de uitkomst gaf hem gelijk in die zonderlinge behandeling van een vrouw die meer dan 28 jaren telde met een plotseling opwelling van tederheid sloeg zij haar armen om zijn hals drukte hem een lange kus op de mond terwijl de tranen haar van het gelaad stroomden en riep uit weg onzinnige gedachten weg ik zou ondankbaar zijn oh dat nooit er bestaat maar één rijn geluk op aarde maar één troost in alle ellende van het leven en dat geluk is mijn die troost verquikt mijn gemoed we zullen ons afscheidend van de mensheid niemand meer zien niemand meer spreken levend voor alkander en voor onze kinderen een tijd van geluk breekt voor ons aan groter dan het heerlijkste wat mijn hart ooit durfde wensen oh tans kan ik sterven ik weet dat ik een man en kinderen gelukkig heb gemaakt wat betekent allegloriek der wereld vergelaken bij deze zaligheid die meel gaat open mijn ziel hoort heerlijke melodien zwelgend in de welwust van een bestaan dat zij geen vijf minuten geleden een vloek had genoemd sloot varnie de ogen die nog immer van tranen blonken in de storm van haar gevoelensleven die haar plotseling op de hoogste spits van fantastisch geluk omhoogief om haar onmiddellijk daarna in de diepste afgrond neer te storten van ingebelde ellende zweefde zij een ogenblik tussen hemel en aarde gedragen door een afmatende extase die als een dagelijkse dronkenschap haar zenuwgestel ondermijnde op Jans gelaad verdiepte de smart de ouwelijke trekken want hij zag het in hoe zij langzaam zichzelf versloopte en voelde zich machteloos tegenover die zelfmoord der natuur dezelfde avond waarin Jan bij zijn thuiskomst van die bewusteloos op de bovengang had gevonden had zij zulke een vuren gebegeerde naar muziek te kennen gegeven dat haar het verlangen niet uit het hoofd te praten was geweest om Frans uit te nodigen wederom te komen spelen na haar opwinding van de eerste keer verklaarde Jan wel ronduit muziek als iets verderfelijks voor haar zenuwen te beschouwen maar zij hield aan en al wat hij verkreeg was de belofte dat zij bedaard blijven en aan geen muziek meer denken zou wanneer hij of de dokter bemerkte dat het haar te sterk aangreep misschien is het ten slotte toch nog een goede afleiding als zij er maar eerst aangewend is had Jan gedacht toen hij de volgende morgen in persoon Frans ging uitnodigen aan de wens van zijn vrouwen te voldoen Frans had zich onbereid verklaard hoewel dat verzoek hem ver van aangenaam was geweest en reedsmenig een avond had hij in Fanny's gezelschap aan de piano doorgebracht de voorlaatste keer had hij haar ook zijn portret geschonken in twee exemplaren volgens het uitdrukkelijk maar niet ernstige gemeente verzoek van zijn vriend Jan had er een terug willen geven toch daar tegen had Fanny de achterkamer het ander in de slaapkamer boven schijnbaar vol deed Fanny aan Jan's voorwaarden met buitengewone zelfbeheersing had zij de aandoeningen weten te verbergen die gelijk een wilde bergstroom door haar ziel bruist hem juist om die aandoeningen was het haar te doen daarnaar had het haar gehongerd en hoe onmachtiger de fantasie werd de zielijkheden van een kleurloos bestaan een immersterker kleurend vergrootglas voort te houden des de meer keerden zij zich van de buitenwereld af en schiep zich een fantastisch leven van bitterleiden een ongekend geluk de welrust van de smart en de weemoed van het geluk de stralenkrans van de martelares en het zwaard in het hart waaronder de godheid rustte op de kleine prosaïse ellenden van een onvermogen burgerhuis houden in een provincie plaats was dat in gebeeld gemoetsleven ras opgeschoten een wilder geplant gelijk op een zwaar bemeste bodem en het was van iets grootst genott zich blind te staren in de velle kleuren haarre bloemen en zich te bedwelmen met een giftigend geur welke uit haar kelken opsteeg 28 jaar oud zwelgden zij nog altijd in de gevoelsdronkenschap waaruit het kind als mens ontwakt en terwijl haar idealen vormeloos bleven volharder zij in het geloof aan een paradijs waarin zij zo graag een ogenblik zou hebben doorgebracht om haar levenslang het verlies van te kunnen betreuren haar geheelbestaan was een stil ontzenuwd lied van ongewenende tranen een ongenoten lust daar was eens klaps van doorning voor haar verschenen in een omgeving van kleinsteedse bekrompenheid die het leven door de dagelijkse strijd met het onvermooibaar herenleger der zorgen tot een routine werk had gemaakt en de fantasie als het speeltuig der minderjarigheid beschouden vertoonde hij de hoog boven alle uitblinkende gestalten van de held weg doorste banen een openbaring uit die ingebilde wereld waarvan zij het verblindend coloriet en de bedwelmende geuren meende te kennen gelijk een vuurige renner uit de praerien stond hij naast het vermoeide sleeperspaard dat zij haar man noemde en zij moest er nu zelf om lachen voor Jan's hoofd een dichter kroom te hebben gedroomd in haar atmosfeer van duffe benartheid bracht hij de frisse geuren de onbegrensde ruimte in haar zorgenslavernij sprak zijn handdruk van bandeloze vrijheid in haar mijmeren plan te leven wekte zijn woord de echo op van een rijk en vol bestaan ja die man zou haar begrijpen die man had ongetwijfeld dezelfde behoefte aan aandoening gekend welke niemand van haar begreep in zijn borst woonde een zustersiel waaraan zij haar leed kon klagen en wanneer zijn vingers over de toetsen geleden om haar de inigheid der Duitse meesters te vertolken verstond zij het dat die zustersiel haar toerp klaag mij uw nood, ik zal u troosten van dat alles vermoede Frans niets eenmaal had hij haar verzocht iets voor hem te zingen maar het overdrevend gevoel dat zij in haar zanktrachten te leggen was in zulk een wonderlijke gezellig gekomen met haar fijn zwak geluid dat hij niet zonder moeite zijn lachen had bedwommen en dan moet miste zijn verzoek te herhalen ook in haar gesprekken schepte hij weinig behagen daar hij te levenslustig was haar overspannend tranendorst zelfs maar te kunnen veronschuldigen en in te praktische blik bezat om haar dweperijen te kunnen delen ja hij begon zichzelfs onbehagelijk te voelen in haar bijzijn en wende het gelaad af wanneer de mat de blik uit haar grijze ogen staarend op hem gevestigd bleef nadat zij eenmaal een catremain hadden gespeeld en zijn vingers een paar keren met haar gloeiende handen in aanraking waren gekomen was die onbehagelijkheid dus daarnaar vermeerderd dat hij zich vast voor genomen had nimmer die proef te herhalen wel had zij er telkens wederig naar gevraagd maar nu eens had hij voor gewend zich niet geoffend te hebben dan weer had hij toevallig de muziek vergeten verschillende malen had hij zich zelfs verhinderd gemeld om die avond te komen in den aanvang was Jan van de eerste noot af geduldig toehoordig geweest later bleef hij wel eens wat lang bij een collega handen die hij gewoon was na afloop van het middagmaal te bezoeken voorheden had hij fanny erop voorbereid dus laat terug te zullen keren in de huiselijke beslommeringen was hij dan tijd van het dwepen te lang ontwassen om de muziek die hem voorheen zoveel genotschonk tans niet achter te stellen met een gezellig onderhoud aan het hoekje van de Haart nog tans was hij al overgelukkig dat fanny zich zo goed hield en nu hij haar reeds wekenlang tot een zeldzame bedaard hij terug keer het zag meende hij eindelijk het middel te hebben gevonden dat haar en hem die kalm te schenken zou waarnaar hij 10 jaar en lang vruchteloos gestreefd had evenals hij voorheen immer stiller was geworden uit reactie tegen fanny zenuwachtige opgewondenheid zag hij zich tans op weg zijn oude opgeruimdheid geheel terug te krijgen hij dankte frans zo hartelijk een aandeel in het geen hyvannisch genezing noemde dat deze het niet over zich verkrijgend kon zijn lang gekoest tot voornemen ten uitvoer te brengen en de muziekmakerij te laten doodbloeden tante B was een kwartier geleden met de kinderen naar boven vertrokken reeds had frans geruime tijd aan de piano doorgebracht door een opvoering van den tanhouser was hij op de wagenerse muziek en menig fragment had hij zo goed en zo kwaad als het ging vertolkt zonder te bemerken dat fanny de ogen strak op hem gericht in diepe mijmering vervallen was toevallig naar haar omziende ontmoette hij haar dofferblik die hem hinderlijk werd dan ooit te voeren hij was overtuigd dat zij in het geheel niet geluisterd had en vroeg zich af met welk nut hij dan zijn kunsten kwam om te tonen, sliep zij misschien met open ogen dan werd het tijd haar het onbehoorlijke daarvan eens te doen gevoelen zag doorspeelend vroeg hij of zij de lovengrim kende het geluid van zijn stem deed haar opschikken zij zijde nooit iets van wagener te hebben gehoord dan zal ik er u een paar mijn geliefdkoosten uit voorspelen wageners muziek behaagd niet aan iedereen zij beloofde dit en hij speelde het bekende aanvangscoor uit het laatste bedrijf met de inleiding voor orkest in tussen was hij opgestaan en luisterde nu met aandacht toe vlak naast hem tegen de piano aangeleund terwijl zij hem bleef aanzien zonder te bemerken hoe die starre blik hem hinderde streed zij tegen zonderlingen begeerden om aan die man haar gehele levensloop te verhalen ongetwijfeld was deze van belangwekkende feiten onblood maar zij had zoveel overdacht zoveel in haar binnenste doorleeft indien zij hem daarnens oversprak indien zij hem afschilderde hoe zij in de eenzaamheid haar eerste huwelijksjaren van de hoogste vreugd en van de diepste ellende had geproefd zou hij begrijpen wat zeker niemand anders begrijpend kon zou hij ook de muziek der ziel verstaan met haar rijke harmonieën haar pijnlijke dissonanten en haar eeuwig durends treven naar rust maar hij hield op en de moed ontzonk haar zodra zijn vingers de toetsen verlieten zij had de prikkeling de tonen nodig om te durven spreken nogens riep zij uit nogens dat koor speelde hij het nogens snackend naar het ogenlik dat Jan hem zou komen verlossen uit dit on aangenaam dad a dad met zijn vrouw midden in het koor waarvan zij de herhaling verlangt had sprak zij hem toe gelooft u aan een god aan een vader van liefde Frans wenste zich duizend meilen van haar hij had een ware haat aan nutteloos gebabbel over godsdienstquesties het overspannen vrouw als fanny voelde hij zich in het geheel niet bij machten dergelijke onderwerpen te behandelen eventwel hij moest een antwoord geven en zijde daarom ik geloof me vrouw dat ieder zijn eigen mening hierom trend hebben moet en dat men het best doet niet aan de overtuigingen van anderen te tornen zij sloeg niet veel acht dit antwoord blijkbaar had zij niet eens in verwacht of zelfde reeds andere woorden aan de zusterzieel in de mond gelegd terwijl hij bleef doorspelen als gold het een begeleiding consortini van een tragisch toneel ging zij voort ik heb gelooft ik heb mij neergebogen en ik heb gebeden maar nooit werd mijn gebed verhoord en mijn geloof is gebroken door de stormen des levens gelijk een zeepbel door een ademtocht breekt slechtste herinnering achterlatend aan een ongekende pracht van kleuren ik zag de ellende om mij heen ik voelde de ellende en het beeld van een vader van liefde loste op in eilenrook toch zou ik zo graag de handen kunnen samenvouwen de knieën buigen en bidden danken en smeken omgenade mijn zeel heeft behoefte aan een vader om te vereren aan een machtig god om voor te knielen aan een opperewezen maar ik heb het geloof verloren met de dromen mijn regeurt en nimmer, nimmer vind ik het terug de mens beproeven zichzelf en eten al zo van het brood en drinken van den drinkbeker want die onwaardig eet een drink die eet en drinkt zichzelf een oordeel zo staat er geschreven en van het ogenblik af dat ik den twijfel en de verbittering in mijn hart heb gevonden van de tafel des heren weggebleven want ik vreesde mij een oordeel te eten nu weet ik dat er geen god is een god zou mij tot zich geroepen hebben als de herder het verdolde schaap oh zeg mij kent u hard ook dan strijd of heeft het een krachtige steun waar tegen het staande blijft gelooft u dat de mens goed kan zijn zonder aan god te geloven als ik muziek hoor dan is het mij of ik godstemverneen de openbaring de hoogste liefde muziek is troost muziek is zaligheid oh waarom kan ik niet sterven in muziek als een akkoord verdwijnen in de eeuwige harmonie de vrouw is krankzinnig dacht Frans waar blijft in het hemelsnaam Jan, hij wist niet wat te doen antwoorden hij iets dan ging Fanny zijn gedachte door zonder enige aandacht aan zijn woorden te schenken zijde hij niets dan staarde zij hem met haar dofferblik zwijgend aan een toestand die nog pijnlijker was hij deed een poging om op de lowengrin terug te komen in de lowengrin mevrouw is het godsdienste gevoel bewonder en zwaardig in de muziek uitgedrukt in het eerste bedrijf bijvoorbeeld wanneer Elsa voor de koning tot verantwoording geroepen wordt over het verdwijnen van haar broeder zingt zij eenzaam in treubentagen heb ik zo godgefleed des herzens tieftes klagen er gossig in gebet daar dran als mijnem steun een laut zo klakevol der zuurgewaltigem teunen waait in die lufteschwoll ik hört in het vernhind vallen biskoon mijn oor eertraaf mijn ouk is zugevallen ik zank in suzendschlaaf nauwelijks was de laatste toon weggestorven of van die rib uit nog eens, nog eens haar stem die in de regel zo mat was als kwam zij onder een vloers uit klonk nu zo schel dat Frans onwillekeurig opkeek ze was bleek geworden haar handen waren krampachtig samengevroren Frans meemde iets waanzinners in haar schitterend oog op te merken hij wist inderdaad niet wat te doen het was moeilijk en de reden voor een weigering te vinden en toch durfde hij niet ten tweede malen in melodie spelen die haar dusdanig scheen aan te grijpen als of hij haar vraag niet gehoord had beproefde hij iets anders uit het tweede bedrijf in plaats te geven maar zij legde haar koortsachtig hetefingers op te zijnen en vroeg de eerste melodie terug hij speelde alleen de begeleiding toch zij verlangde de woorden erbij niets hielp hij moest Elsa's lied herhalen toen was het of haar ogen immer groter en immer helderder werden haar wangen nog bleker dan zij doorgaans waren haar mond die meestal zover open stond dat hij de dromige uitdrukking de ogen nog versterkte werd vastgesloten maar Frans had amper het laatste woord uitgesproken of gelijken orakelpriesteres in ecstase riep zij uit ja, zo is het inslapen en niet meer denken niet meer genieten maar ook niet meer leiden als het bidde gedaan is blijft de kreet van vertwijfeling der liefde nog over ook die moet aan de wanhopende ontvlieden eind lood, zo klakevol en wanneer hij langzaam uitgestorven en eindelijk geheel vergeten is dan eerst naakt de zoete rust de eeuwen geslaap zonder dromen oh, gelukkig zij die reed zover zijn met den mond die nog de lippen sluit als de laatste kreet van liefde die uit het gemoet opwelt ontsnappen wil heb medeleide met het leidend hart dat vertwijfelt en hoopt tegelijk dat afstand gedaan heeft van al zijn rechten maar toch nog om een almoes bedeld aan de deur van het leven waarin het zo vreed werd misdeeld Frans begreep er niets van was dit dronkenschap was dit waanzin wat wilde die vrouw van hem met al haar klaagliederen over een leed dat hij niet kende had zij zoveel meer reden tot jammeren dan ieder ander dat Jan nu juist zo laat uitbleef zijn houding werd meer dan moeilijk hij maakte tegenover zichzelf een allerbespotelijkste figuur en zag niet in op welke wijze hier een eind aankomen moest klonk een bel, dat zou Jan zijn toch nee, Jan belde waarschijnlijk niet in zijn eigen woning aan ondertussen ging Fanny op altijd heftiger toon voort fragmenten van frazen brokstukken van gedichten citaten uit dichters ontwielen zonder enige samenhang aan haar lippen haar ogen vingen aan te rollen haar vingers klemden zich zenuwachtig om al wat zij aangrijpen kon geen lid van haar lichaam was meer in rust einde kwamen er tranen te voorschijn en begon zij met grote stappen in de kamer heen en weer te lopen zij sprak over liefde over godsdienst, over wanhoop meestal was er niet het minste verband te vinden in de woorden die zij bijna uitschreeuwen door snikken afgebroken en door een wilde gestuculatie begeleid geen van beide hoorde dat ze getikt werd op de deur meintje die binnenkwam om een courant te brengen deed haar plotseling bedaren verwonderd zag de meid een ogenblik bijde aan Frans schaamde zich als een man die in een ongeoorlofde samenkomst wordt betrapt en bleef stijf op de piano toetsen staren Fanny zog uitgeput in de grote leuningstoeneer en drukte haar zakdoek voor het geluid met een genian zodra meintje heen was gegaan nam Frans een ander middeltebaat om aan Fanny's wonderlijke gedachten loop een afleiding te bezorgen hij sloeg beethovens Turkse marks aan het was haar echter aan te zien dat zij niet meer luisterde een paar minuten bleef zij zitten den blik onafgewend op Frans gericht in haar dunne vingers den kleine zakdoek samenfrommelend toen stond zij op naar hem toe en bleef een korte afstand achter de spelende staan nu eens bracht zij beide handen naar het hoofd dan wederstrekte zij ze met een diepe zucht voor zich uit alsweerde zij een denkbeelde gelast af welke op haar borst neerzonk zonder om te zien speelde Frans door nogmaals trad zij een stap nader dezelfde gebaren hielden aan eindelijk stond zij vlak achter hem de zakdoek ontglipte aan haar hand ze boog het hoofd voorover mevrouw mevrouw gielde een vrouwenstem in de gang de deur vloog open en meintje startte naar binnen op hetzelfde oog omlik hoorde Frans een zware bonds achter zich hij wende zich om en zag Fanny doodsbleek op de grond uitgestrekt mijn hemel wat gebeurt er liep hij versrekt op springend uit en keek meintje aan die als versteemd bleef staan helpt dan toch zie je niet dat mevrouw door je geschreeuw vlooggevallen is staat het huis in brand haal ogenblikkelijk aan zijn maar zeg mij eerst wat de gaande is het kind sterft Frans vermoeden meer dan hij begreep helpt mevrouw voegde hij haastig de ontstelde mij toe en snelde de kamer uit in weinige sprongen was hij boven op het portaal dat slechts vloo werd verlicht de schijntsel van het ganglantaarentje wijvelde hij een ogenblik welke van de vier deuren te kiezen op goed geluk er ene openend stond hij in een diep duister vertrek aan zijn rechterhand onderscheiden hij een grootledikant met seden gesloten donkergroene gordijnen over de lange potkachel heen die er achter tevoorschijn kwam gleed zijn blik naar een kleine wieg waarachter Tante B gezeten was het vol donkergeel schijntsel van de lamp met groene kap stroomde over het kind dat roerloos op haar schoot rusten langzaam bevolg zij een takje wijnruid heen en weder onder het fijne neusje zij keek niet op voorzichtig ging Frans naar haar toe het kleine kinderhoofd dat op Tante's hand steunde staarde hem met wijd uitpulende ogen aan hij zag dat de wangen blauw gemarmerd en de rampachtig toegeknepen waren waar woont de dokter 5 minuten van hier Hoogstraat nummer 17 Frans snelde de trap weer af de voordeel uit naar de Hoogstraat toe hij vond de dokterthuis en er stond bereid mede te gaan bedaard draaide de oude man het gaspitje half neer dat boven zijn schrijftafel brandde liet zijn boek geopend liggen en vroeg terwijl hij enige doosjes bij zich gestak het kleine zeker Frans bevestigde zijn vermoeden hij had het wel gedacht het was een zwakwurm samen op wandelend bracht Frans het gesprek op de moeder die hij ook voor zwak hield zwak niet meneer van Doorning het zijn zenuwen die wat sterk werken daar is weinig tegen te doen wanneer het een erfelijke kwaal is zou je dat menen dat zij het lot van haar vader tegemoet gaat dat heb ik niet gezegd gebeurt daarom niet altijd zodra zij het huis waren binnengetreden ging de dokter met zijn bedaardestap de gang door en de trap op geen lid van het gezin dat die stap niet kende een sombere stilte heerste in de slaapkamer waarvan Tans de deur wijk open stond men hoorde alleen het geschruifel van de bakker die tonen wilde dat zij wel wist hoe laat het was nog altijd lag Alfred je roerloos op tante schoot voor overgebogen hield de goede vrouw haar blik strak op de open gespalkte kinderoogen gevestigd als bespieden zij daar die een overgang van leven en dood waarvan zij niet eens het raadselachtige besefte dieper in de kamer zaten Jan en Fanny hij een zaktoek tegen de mond aandrukend om zijn aandoening te verkroppen zij star oogend de handen op haar schoot samengevouwen zij het binnen treden van de dokter vertraagde de bakker een ogenblik in de ijver waar mede zij aan het oprederen was gegaan van flesjes, potjes, doekjes en kleertjes die in het korte leven van Alfredje te pas waren gekomen met een veel beteken het hoofd schudden kijk zij de man der wetenschap aan maar de oude prakticus had haar wenken niet nodig zwijgend zag hij een poos op het kind neer de ademloze stilte klonken tiktak van de gangklok tot bovendoor, als had het huis een hart waar de ziele angst in klopte sprakeloos volgde ieders blik de witte hand die langzaam over het kleine lichaam heen streek het geritzel van een vrouwenkleed deed Frans omkijken Fanny was opgestaan en doods blik met flickerende ogen op de dokter toegetreden nu daalde de witte hand met kleine voerhoofd neer gleter overheen en drukte zacht de oogleden toe een rauwe geel trilde door het huis Fanny was aan de voeten van haar zuster neergestort einde van opname 11 zes novellen van Marcellus Eemans deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten opname door Marcel Koenders zes novellen van Marcellus Eemans opname 12 Fanny deel 4 beneden waren de gordijnen afgenomen en de blinden gesloten een rijtuig met zwarte paarden bespannen wachten voor de deur de koetsier had zweep en teugels niet uit de hand gelegd om met het hoofd achterover geleund in zijn gewone dommeling te vervallen al gold had maar een kinderlijkje dat in een gewone figieland er werd vervoerd bij begrafenissen hield hij zich altijd recht en sleep nooit een tweede rijtuig kwam op hem aanrijden maar hij week niet van de plaats en zijn collega liet Frans een huis vroeger uitstappen om daarna als volgkoets achteraan post te vatten wij zijn gereed zeiden Jan tegen de wit gedas te boden die Frans in de achterkamer binnen liet eigen drukte hij daarop zijn vriend de hand en stelde hem een dik waardeloos mannetje voor als notaris van dussen al had hij geen kwaliteit genoemd Frans zou vermoed hebben dat deze man die hij nog nooit bij zijn vriend ontmoet had een notaris was in de omstreken van de dood legt dit amt vriendschapsdiensten op terwijl Jan onrustig heen en wederliep en de notaris met zijn gelegenheidsgezicht de enige scheen te zijn die zich op zijn gemak gevoelde vond Frans, nog Fanny nog Tante B op haar gewone plaatsen gezeten zij waren tezeer mensen der gewone te geworden om niet geheel in de wart te raken zodra de dagelijkse sleur door een buitengewone gebeurtenis verbroken werd Fanny was in dieper rauw door gekleed om uit te gaan onder de opgeslagen zwarte sluier kwamen de rood geweende ogenpijnlijk tegen het bleek gelaad uit met samengeknepen lippen waarvan zij het trillend niet bedwingen kon, staarden zij voor zich uit door een knik van het hoofd beantwoorden zij de goed van Frans zonder hem aan te zien Tante B die eveneens in het zwart was gekleed rijkte hem haar dikke hand welke hij drukte, niemand zijde een woord bleef heen en weder lopen zonder zijn vrienden uit te nodigen het lijkje nog eens te gaan zien, hij had er zijn redenen voor het gezichtje trok wel bij maar een mooie dode was het toch niet Fanny had gevonden dat de kinderlijke trekken een akelige uitdrukking hadden gekregen en van Jan de plechtige beloftige eist dat niemand een meer een blik opwerpen zou de notaris trok langzaam hij wist bij ondervinding hoeveel tijd hem voor elke vinger overschoot eens klaps bleef Jan voor Fanny staan en zijde je blijft er dus bij dat je mee wilt gaan een bevestigende hoofdbuiging was haar antwoord ik ben beducht dat het u erg aangrijpend zal mevrouw merkte een notaris op deel nemen de toon aan zijn goedgemeinde woorden strikt de Fanny slechts in haar voornemen want zij hield niet van van dussen ik heb beloofd dat ik kalm zou blijven en ik sta voor mijzelf in klonk haar antwoord tamelijk bits van dussen maakte een niets betekend gebaar en ging een stap terug wederom heerste er een drukkende stilte Jan sloot de deur die opensprong het was juist dat ogenblik van geheimzinnig gedruis in de gang waarna niemand en iedereen luistert een paar seconden later deed Jan de deur weer op een keer open een zenuwachtige trilling geleed over Fanny Strecken heen maar toen haar man omkeek wist hij zich te beheersen kalm vroeg zij is het klaar wij kunnen gaan luiden het antwoord Frans jij zult een goedheid hebben met de notaris in het volgerijtuig plaats te nemen wij beide blijven bij onze lieveling al wende Jan zich af verwenste frazenmakerij uit zijn jonge tijd hij moest Fanny het voorbeeld geven en kon zichzelf niet goed houden terwijl de heren met een tweede zwijgende handruk van Tante B afscheid namen ging hij langzaam de gang door al brommende Kerel wees niet laf toch kon hij een dikke traan niet terug houden die op de omslag van zijn ouderwetse rock viel schoenen vingers zochten naar een zakdoek want het werd hem te machtig wees niet laf brommendijn nogmaals en kreeg nog bij tijds zijn bedaardheid weer om kalm naar Fanny in het rijtuig te gaan zitten de kleine vent lag onder het zwarte laken aan de overkant de oppasser sloeg het portier van de volgkoets dicht stelde zich aan de rechterkant van het eerste rijtuig reeds links begeleiden en stapvoegs reden zij de stad in natuurlijk maakte zij een omtoer de kortste weg waren over de singles geweest maar dan zou het er veel van gehaald hebben of men het lijk zomaar weg wilde stoppen was het oordeel van de stalhouder geweest en de knechts hadden hem gelijk gegeven het speet Jan want hij had er iets eigenaarnes in gevonden over de stille groene singles te rijden en het straatrimoer te ontwijken schijnbaar trokken zij weinig aandacht of schoon het gerucht dat Fanny zelf in meeging zich reeds als een lopend vuur door het stadje had verspreid de bespidders van begrafenissen verschuiden zich meestal achter blinden of gordijnen en bovendien werd de algemene nieuwsgierigheid teleurgesteld daar Jan de gordijntjes van het rijtuig gesloten hield de ouders echt geen woord gewisseld zij vreesden hun aandoening te zullen verraden ieder in een hoek gedoken de ogen strak op het zwarte vloers gericht verzonken zij in gepijnsen en vergaten zelfs alkanders tegenwoordigheid in het volgrijttuig werd de aanvankelijke stilte spoedig door de notaris verbroken hij merkte op dat het gelukkig niet regende een begrafenis met parapluus miste alle poesie daar Frans niet dadelijk antwoord gaf ging hij voort ja ja, oud of jong elk ogenblik kan het laatste zijn hij zeiden dit op een toon als of hij zijn buurman aanriet zo spoedig mogelijk zijn testament te laten maken ik geloof dat zij het zich bij een erg aantrekken merkte deze op om iets te zeggen de notaris greep het aangeboden thema er uitwerking aan hij vooral meneer ik ken hij nu al een grote acht jaar en durf mij dus gerust onder de oudste vrienden rangschikken welke zij hier ter steden hebben gemaakt daarbij komt dat ons amt iemand die niet geheel en al onblood is van een zeker opmerkingschave wel draa een zeer scherpe blik bezorgd door de ondervinding die wij nodens volends opdoen zeker u al blijft hij uiterlijk kalm van binnen gaat het dest te dieper bij haar zijn het meer de zenuwen frans weer hield de vraag of jan dan met zijn spieren gevoelden en bepaalde zich bij de opmerking dat beide tamelijk zenuwachtig waren wat dat aangaat ja, haar nam van dussen maar hij weet zich te beheersen zoals een mens, ik bedoel een man die een gevestigde positie heeft behoort te doen zij daarin tegen geeft zich toe nu vind ik dat dit toegeven langzamerhand verergert letterlijk met een dag is het verschil merkbaar je zou zeggen dat zij een vermaak in schept voor ongelukkig te kunnen doorgaan altijd klaagt zij kort, voor haar bevalling zijn mijn vrouw en ik er nog eens op een avondje geweest en toen heeft zij ons wel met dezelfde omhaal van woorden het verhaal gedaan van een onbeduidend schoorsteenbrantje zodra wij te huis kwamen zij ik tegen mijn vrouw dat is niet normaal, nee ik beklaag die man uit den grond van mijn hart zij geeft zich verschrikkelijk toe ziet u dat grote huis met de gele zonneblinde daar woont een van onze rijkste ingezetenen ik heb hem nog gisteren bij mij gehad een hypotheek die van meer dat moest worden van dussen ging daarop voort met Frans alle huizen aan te wijzen waar clienten van hem woonden de korte zakelijke commentaren op hun voortuinen leefwijzen en aantallen kinderen welke hij daarbij gaf eindigde met het verhaal van de Lotgevallen ener Beetwortot-Zuikenfabriek die door zijn praktische raadgevingen en den geldelijke bijstand die hem mogelijk ingezeten een geheel bovenop was gekomen en tegenwoordig goed gaf nadat de aandeelhouders jarenlang geen cent hadden gezien niemand had zoiets durven denken zijn beste vrienden hadden hem eenvoudig gevraagd of hij gek was in de opzomming van de noodzakelijke voorwaarden waaronder hij zowel die bijstand van zijn client als de eigen raadgevingen had verstrekt stoorde hem de bodek die het portier opendeed zij waren aangekomen de oppasser had reeds het zwarte pakje op beide arm genomen en zodra de twee heren met de hoeden in de hand op voorbeeld van Jan zich achter Fanny en haar man hadden aangesloten stelde een doodgraver zich aan de spits en ging de kleine stoet de grote, lomrijke laam van het kerkhof binnen het was er zo rustig onder de hoge ipen weer machtige stammen als grotische zuilen het silveren uitspansel schene te dragen Fanny voelde zich dankbaar gestemd dat de hemel haar een zijn er weemoedigste juni dagen gezonde had in een zonnestraal zou zij een vrede spotternij in een stormwind een ongepast vertoon hebben gezien de grijze morgen deed haar wel dadig aan met een enkel ogenblik van zwakte had zij te kampen toen zij de eerste srede voort zou gaan een paar seconden schemerde het haar voor de ogen om zich staande te houden strikte zij de hand uit en greep Jan bij de schouder maar zodra hij haar steunen wilde en zijn armboot vond zij haar zelfbeheersing terug wees hem zwijgend af en ging alleen verder met een ogenblik dat de doodgraver een nauwere zijpad links insloeg het welk aan ene kant met een dubbelerij fucsia's bezet was wie er sierlijk neerhangende klokken tot Fanny's lievelingsbloemen behoorden zag zij in de verte aan het einde van weg dien zij verlieten ene dicht de mensen menigte bijeen de diepe tonen van een mannekoor dronden tot haar door nog wel dadiger dan de stille rust van de ochtend stond boven haar die plechtige akkoorden dat was juist de poëzie waar aan haar zielbehoefte had begraafend te worden met muziek had altijd tot haar vuurigste wensen behoord oh, waarom was zij het niet die heen werd gedragen waarom ruiste die ipen niet boven haar lijk stoet waarom knikte de past ontloken bloesams haar geen laatst verweld toe en zweefden die plechtige klanken niet over haar kist heenen een afscheidsgroot van het leven dat zij zo lief had gehad zij zag het hoe men haar naar de laatste woning leiden Jan alleen volgde met ro een alvretje aan zijn hand zij zag het hoe zij in de duitere kelder werd neergelaten in de armen van de eeuwige slaap zonder dromen zij zag het hoe een nieuw geslacht over haar grafsterk wandelde klas en verdigging oh, waarom was zij het niet die heen werd gedragen en terwijl het boven haar in het doorzichtig lovert tilten en vloot de sterke geurend van jasmijn en reseda haar langs het gelaat strilden en in de verte het statig ritmus van het gezang haar schreden begeleiden schiep zij in de nooit rustende fantasie een leven voor haar kind het was geen evenpad een bloemenbestroyd waarop zij de kleine voortschrijden liet dit had zij nooit voor zichzelf begeerd zij kon het ook voor hem niet doen hij moest rijden maar strijden voor een doen lijden voor een liefde ja, dat was ook haar droom geweest een leven rijk aan machtige aandoeningen en wat was haar deel geworden verdiende haar kleurloos bestaan dat zich oplosten in een strijd tegen allerdaag zijn niet tegeden de naam van leven had niet de krassen tegenstelling de werkelijkheid met een droom waaruit zij nooit geheel was ontwaakt misschien niet meer ontwakend zou haar zo onzeggelijk ramsalig gemaakt nee het was beter zo het kind was gelukkiger dan haar beste wensen het konden maken en zij zag het in zijn kistje slapen de rozen die zij zelf bij de tuinman uitgezocht en afgesneden had de muziek wekt de vrede in haar gemoet zij dacht er zonder hardsheer aan hoe het kind was heen gegaan in het heerlijk morgenuur van het leven dat aan de half sluimerende een liefde schenkt groter dan de wakende er in zijn eivor rust zoeken ooit een zal vinden het pad was ten einde over de grauwe zerken heen de kinder graven lagen ver aan de andere kant van het kerkhof de bloemen hielden op de muziek werd flauer en flauer het struik was dunner onder het hoge hout aan de laatste zerken sloot het kleine grasperk met de hoge populieren aan waarin de vierkanten steentjes oorndeloos door kanderlagen op enkelen was een voornaam gebijteld aan de andere niets er waren er echter ook die aan de voet van een kruis rusten waarin een verbleekte fotografie of een vierregelig vers op vergroud papier onder een glazenplaat bevat was aan de grens van dit grasweld bevond zich een hoopje grootgele aarde en daarnaast de kleine keuil het kistje werd ontbloot en door de doodgraver in de groeven geplaatst behoedzaam schoof hij het recht als schuld uit een juwelendosje op een vrouwentoilet Jan wilde de eerste schep aarde werpen o, waarom zwijgt hij dans muziek waarom verstond hij vogelijk oren heen is de vrede uit fanisch gemoet de fantasie verbreekt haar banden de vroeging sluipt rond door haar borst dood dood en door haar schuld een moeder die haar eigen kind heeft vermoord natuur wend uw jeugdig fris gelaad van de ellendige af die zulk een daad volvoeren kon hemel, verduister uw glans aarde, open uw afgrond o, god, uw hand ligt zwaar op het zwakke mensenhard het heeft u verlaten uw gesmaat en jij hebt het een val gebracht getroffen in zijn dierst klein hood niet de daad alleen is het kwaad, in de wil de gedachte reeds scheld de zonde zij had gezondigd zij wist de tans, want zij had uw majestijd aanschoud en de bliksemstraal van uw toren gevoeld zij had het hoofd voor uw macht gebogen zij geloofde, zij aanbat heer, kunt jij haar vergeven kunt jij haar vrede schenken in het gemoet uw vraak eiste een offer en hij is gegaan een voldeloos kind gestorven voor zijn moeder reeds staat hij voor uw troon om gerecht te worden maar jij vindt geen zonde in hem zijn ziel is blank als vers gevallen sneeuw zijn mond smeekt om genade voor zijn moeder god, god, ontferm u haar keer het kwaad van haar af indien zij te zwak is er weerstand aan te bieden vernietig de vroeging die als een vergif haar door van de wold rust geef haar rust zij knield voor uw neder door drongen van uw heerlijkheid geen aardse wensen meer in het hart slechts naar de dood verlangend om op te gaan tot u in eeuwige aanbidding eeuwig boete te doen een zonnestofje gelijk te verdwijnen in uw glans jij bent uw aangesicht af jij stoot haar van u omdat jij de zonde haar boezem ontwaart terwijl haar lippen om genade meeken hier op aarde moet zij boeten om eenmaal rijn te worden als het kind dat in uw heerlijkheid zich baden mag god waarom verliet jij haar zij ziet uw hand de haar afwijst naar het leven naar de aarde terug zij hoort uw stem die het vonden spreekt geen rust voor haar zij leven, zij leiden voor god die haar zijn licht onttrekt het kistje was onder het gele zand verdwenen de doodgraver nam zijn pet af en Jan wilde zijn star oogende vrouw bij de handvatten om heen te gaan maar toen hij haar aanraakte stortte Fanny zonder een kreet te uiten bewusteloos naast het kleine graf neer de dag was heet geweest in het opstaand venster dreef de afgekoelde avondlucht de kamerwarmte terug die zich aan haar frisheid wilde zuiveren Tante B had haar werktafeltje dichtbij het dedikant geschoven onder de groene lampenkap zonk een rosserschijnsel op het blau geruute kinderjurtje neer dat zij van nieuwe knopen voorzag ook het kastanjebruintafelblad waarop het witporselijnenbord met geneesmelden stond kwam helder verlicht tegen den sombere achtergrond uit van het diepe vertrek en een paar der buitense stralen verdwaalde naar het blanke linnen waaronder Fanny rustte haar hoofd lag van het venster afgekeerd in de schaduw onbeweegelijk op het kussen neer door het blonden kort geknipte haar als door het verbleekt heiligen orioel omkrantst nadat zij op het kerkhof in onmacht was gevalen had men haar bij de doodgraven ingedragen waar zij geruime tijd buiten kennis gebleven was te huis wedergekeerd had zij zich weten te beheersen om een vrolijk gelaat aan kleeuwen en roo te kunnen tonen die het nog niet behoefde te weten dat het leven zo rijk aan haar lende was zondermorm had zij in Jan's wil berust die haar verboter stond naar de slaapkamer te gaan die haar hoofdretje gestorven was alleen op die voorwaarde had hij beloofd haar bezwijming voor de dokter te zullen verzwijgen nadat zeavonds de twee kinderen de tante beten bed waren gebracht was hij met haar mede gegaan al praten de over de bewaarschool die roo bezoekend zou ten einde haar aandacht af te leiden zijn voorzorgsmaatregelen had een echter niets gebaat nauwelijks had Fanny een voet in de slaapkamer gezet waar hij het alles verwijderd was wat haar aan het verloren kind kon herinneren of zij was in zulke heftige gildos gebarsten dat Jan in zijn radeloosheid mijnt je ogenblikkelijk naar de dokter had gestuurd de man van de wetenschap had in de buiten gewone irritabiliteit geconstateerd en een bedaarende artsenij voorgeschreven de bedaarende artsenij had even weinig uitwerking gehad als de goede woorden op allen was hetzelfde antwoord gevolgd laat mij ik moet uithouden eerst toen zij inderdaad uitgeheld en moe gegeld was had zij enige uren van slaapgenoten waren uitzij den volgende morgen door een loodsware druk op den rechter kant van het lichaam ontwaakte aan ene zijde verlamd moest zij blijven liggen verschijnen met dagen als zij reeds de bed doorgebracht smorgens afgemat ontwakend tegen den avond zich krachtiger gevoelend totdat in het begin van de nacht regelmatig de gilaanval terugkeerde die alle huisgenoten met ontzetting vervulden eerst waren het korte snikken die met moeite haar borst ontwelden als deed ze haar best ze terug te houden maar schoot haar kracht te kort die lichelden langs haar gelaad de snikken werden heviger totdat zij een band om de hals begon te voelen die vaster en vaster aangetokken werd en eindelijk als een ijzeren greep haar de keel toe kneep dan ontsnapte de eerste benouwde geel aan haar mond een donker rode gloed vloog over haar gelaad zij pogende over rijn te reizen toch veel weer achteroverneder wentelde zich rond in het bed vroong de kussens kampachtig met haar gezonde arm samen scheurde de lakens los en slingelde ze van zich rees als een gespanne boog op het achterhoofd omhoog en draaide met de ogen gilden en sloeg om zich heen dat Jan aan een zenuwtoevall geloofde jammerend stond hij bij haar bed hield haar vast zolang de aanval duurde voelde met de hand door het dunnend hoofd haar zodra zij tot kalmte terugkerend bleek als een dode vorm lag uitgestrekt en haar haalde in zijn radeloosheid altijd dezelfde woorden arm kind had ik het kunnen voorzien dat ik je zulk een huwelijks geluk bereidde de buien moesten sleiten had de dokter gezegd als er niet spoelig verandering komt zullen wij lauwe baden aanwenden voor het ogenblik willen wij het nog eens aankijken van die verlangde niet dat hij iets anders deed zij scheen niets meer te verlangen onbeweegelijk lag haar hoofd de ganze dag op het kussen neer de ogen gesloten of staar naar boven gericht met haar huishouden bemoeide zij zich in het geheel niet meer naar de kinderen vroeg zij geen enkele keer Jan wilde zij niet zien wie was de enige die zij nu en dan bij zich dulde maar het liefst was zij alleen de wereld waarin zij aan een slaap van de laatste gelijk had rondgedolkt was nu volkomen voor haar dood de doffe ogen blikten naar binnen de fantasie segeverde over de werkelijkheid dat zijn vrouw hem niet meer zien wilde met afschuwde hand voor de ogen drukte wanneer hij het waagde tot haar te gaan dat was voor Jan's kwijnende tijd de genadeslag geweest had hij dit aan haar verdiend de kracht ontzong hem langer het hoofd boven water te houden hij bekende zich overwonnen en wachtte moedeloos de slagen af van het lot waren tante B. al niet geweest het gehele huishouden zou een prooi zijn geworden van verwildering en verval op haar rusten alles in stille bedrijvigheid scheen de goede vrouw zich verdubbeld te hebben niets hockte er in het kleine radewerk niemand ontbeerde de zorgende hand in haar huisvrouw zij was de band tussen zieken en huishoudkamer zuster van liefdadigheid speelkamerader kinderen en hulpvaardige vriendin in één persoon het onaanzienlijk bloempje der liefde dat op deze geminnachte plant was ontloken in de schaduw van de zonnestraal maar het eenmaal had gehunkerd verfrist het tans met zijn weldadig aroma den besmetten dampkring waarin het uit medeleide was overgebracht Frans die elke avond hoeren kwam hoe het met de zieken ging vond de enige negenheid voor tante B op die tot eerbiedige bewondering steeg met moeite hield hij op zijn lippen het verwijt terug dat hij in zijn hart elke dag tot Jan richtte toen je dom geweest toen je een keuze deed tussen die twee zusters wanneer hij Jan zo diepte nergens lager zag zo oud en vervallen in de beste tijd van het leven maakte een varen verbittering tegen Fanny zich van hem meester zijn overigens goed hard kende voor die vrouw geen mededogen de gehele lastig schuld stapelde hij op haar hoofd meenden zij al wat zij zeiden dan had zij nooit moeten trouwen meenden zij het niet dan was hij ziek of mal en in beide gevallen verplicht geweest althans haar best te doen zich te beheersen als of Jan die gedachten in zijn ogenlas bepleiten hij steeds van die zaak de dood van Alfredje had haar zenuw gestel zo aangreggerepen het zou wel slijten hij wilde niet dieper zien Cleo en Ro waren dikke vrienden geworden met Frans en dan nog aan het lekkers dat hij meebrag de danken had dan wel aan de bereidwilligheid waarmede hij de bouwdoos hielp opzetten en aan het ganze spel deelnam de kinderen hadden nooit te voren zulke genoegelijke avonden gekend als de tegenwoordigen dat muziek was vonden zij heel naar zo dikwijls het hun werd gevraagd maar dat ta tante en meneer van Doorning elke avond met hen speelden ruimsgroots tegen deze treurigheid op omstreek 7 uur schelde Frans aan tante B verlie dan aanstond de ziekenkamer en zorgde ervoor dat hij een kopje T vond zodra hij tussen Cleo en Ro was gezeten die niet meer dulden dat hij alleen met paartje sprak zei dat het middagmaal op de avond van zijn aankomst voelde Frans een genians woning tans voor het eerst weer behaagelijk hij had er zich zoveel van voorgesteld de vriend van de huizen te worden in de gezelligheid van een huishouder te mogen deden en misschien deze te helpen verhogen maar waar was die kalme stem in die atmosfeer van kinder vreugd waarnaar hij op zijn inzame rondswervingen zo dikwijls verlangend had uitgezien geen wonder dat hij de gedachte niet onderdrukken kon niemand zou erbij verliezen indien Fanny nimmer hier terugkeerde vandaar dat hij weinig antwoorden wanneer Jan hem omstandig meedeelde wat de dokter had gezegd een mededeling die trouwens elke dag op hetzelfde neerkwam ditmaal had Jan hem een verzoek te doen de dokter schreef afleiding voor in een slaapeloze nacht had Jan op middelige pijnst om aan dit voorschrift te voldoen met een vrouw als te zijn was het niet gemakkelijk al wat voor de hand lag had zij afgewezen geen plaat wilde zij zien geen voorlezing aanhoren geen kind bij zich hebben laat mij met rust was haar enige wens geweest en ten einde raad had Jan M.B. aan deze wens wel moeten voldoen nu was hij op de gedachte gekomen haar muziek te laten horen de muziek oefende zulk een grote invloed op haar uit wie weet of Frans de gevreesde geel aanval niet zou kunnen breken door haar tegen de nacht het één en ander voor te spelen natuurlijk had hij de dokter om raad gevraagd en deze had er even min iets tegen gehad als hij er enig hel van verwachtte Frans was bereid aan dit verzoek te voldoen zolang Tante B boven vertoefde zou hij haar spel met de kinderen opnemen was hij teruggekeerd om het avond eten voor de kleine gereed te maken en hen naar bed te brengen dan wilde hij graag een uurtje aan de piano gaan zitten en de medodier spelen welke hij wist dat Fanny het meest bekoorden in dien zijn vriend hem met leven had gered zou Jan hem niet dankbaarder de hand hebben kunnen drukken hoop doet leven en Jan gevoelde zich verluchtigd als of de hemel van zijn huwelijks leven eensklapps van alle dreigende wolken werd gezuiverd hij zette een dubbeltje in de pot en wie geluk genoeg had over de herberg de put het dolhof de gevangenis en de dood behouden nummer 63 te bereiken zou morgen met pa een taartje gaan eten het was negen uur toen Tante B bovenop stond zijn meende dat Fanny sliep zo onbewegelijk steel lag zijn neder de ogen gesloten de arme slap langs het lichaam gestrekt waren de borst niet op en neer gegaan men zou gezegd hebben een dode, maar Fanny sliep niet zodra B de deur achter zich gesloten had sloeg zij de oogleden op en wende het hoofd om op het grote portret van Frans dat zij zelf tegen een inspring in de hoek van de kamer had opgangen bleef haar blik gevestigd zij voelde het uur van de strijd naderen zij ontwaakte uit de doffe wezenloosheid van de dag als elk geras in het huis en buiten was weggestorven dacht het tiktak van de gangklok alleen nog verriet dat het jagend leven ook in zijn slaap geen stilstand kent als de zoede zomer lucht met bedwelmende geuren bezwangerd het geopend venster binnen dron en het bevends schijnstel van de lamp het avond rood dat tegen de zoldering gloeide had doen verbleken dan leefden zij op in de wereld haar visionen dan werden de omtrekken duidelijker van de beelden die zij er aanschouden en de gevoelend scherper welke deze in haar binnenste verwekten zij bood geen weerstand meer maar zag de strijd slechts aan zij wist het nu dat zij de prooi was waarom haar groeide en haar kwaarde engel kampten zij had haar god verlaten en toen was hij gekomen de genius van het kwaad vol majestijd verlockend schoon de engel gelijk die uit de hemel werd verbannen hij had haar aangezien en zij was bezweken voor de macht van zijn blik zij had haar hart tot bestens vol van onbegrepen liefde aan zijn voeten gelegd zij had haar mond hem toegekeerd snackend naar een kus van zijn lippen haar ziel had hem tegengeopen voer mij heen een ogenblik aan uw borst is meerwaard dan een geheeldeven met man en kinderen zij had gezonderd en gij hebt uw gelaad van haar afgewend vergeefs reezet kind dat zij onder het hart droeg als een engel tot uw omhoog om te bidden voor zijn moeder gij naamt zijn offer niet aan zij ziet het hoe hij de kleine handjes fout en genade smeekt gij sleut hem af uw hand steunt de zwakken niet in den banger strijd zij kan uw toorn niet langer dragen zij zit dat voor de kamp die straks weer zal onbranden reez maakt de benoude angst zich van haar meester vruchteloos borst zal zij tegen de wilde stroom van gevoelens de haar borst als met groeiende tangen samen neipen en tegen de dreigende visionen die op haar toegingen straks zal een hand haar om de keel vatten van rechts naar links van beneden naar bovensleuren neersmakken in een pijloze diepte volgetrekken met scherpe haken in een zee van vuurwerpen en begraven onder het ijs genade, genade nog altijd staarden zij het portret aan door haar gelaat veranderde de rust van de slaap maakte plaats voor de vreselijke spanning van de angst zij zag hoe het beeld groter en groter werd totdat hij levend voor haar stond nu trad hij nader en boog zich over haar heen zijn warme adem ook als tromend vuur op haar aangesicht nedig hij vatten haar aan en zij worstelde vruchteloos tegen zijn omhelzing hij drukte zijn lippen op haar haren god zij bezweek nog eens klaps was hij verdwenen haar groede engel had voor een ogenblik gezegen viert kon zij maar een middel vinden hem het terugkomen te beletten indien dat portret haar niet meer aanstaarde ja dat portret was de oorzaak van alles zij voelde zich eens klaps krachtig genoeg om weer te kunnen staan snel weerp zij het dunne lagen van zich af lied zich uit het bed gelijden deed twee stappen in het vertrek en keerde het portret om het was geschiet die verschrikkelijke ogen zagen haar niet meer aan oh dat gaf rust een ongekende kalmte daalde in haar gemoet neer zijn wende zich om en zag voor het eerst door het open venster de donkerblauwe hemel waarin de duizenden staren flonkerten god, zij geloofde zij aanbat een onbeschrijflijke vrede ontwaakte in haar ziel een weerklank op de rust die over de velden nog uitgespreid alles zweeg alles slip, slechts de adem van het sluimerend leven dron naar binnen beladen met al de geuren die in de zomernacht uit het liefde dronken bloemtapijd ten hemel stegen waarom rees ook haar ziel niet op om als een ademtocht in de eter te verdwijnen als wilde zij in een warme omhelzing al wat leefde aan haar borst drukken en zich oplossen in een enkele kus voor vuurre geliefde strek de funnie de armen naar buiten uit een vloed van tranen brak uit haar ogen los doch hoor, een klagende melodie trelde door de nacht oh, zij kenden dat lied het sprak van liefhebben van genieten waar was het dat zij het hoorde snelde het van buiten aan op de weekend van de avond koelten of ruiste het in haar binnenste als een herinnering aan lang vervlogen geluk zij luisterde en het werd haar week om het hart een zoek de dronkenschap benevelde haar brein maar plotseling ging er een schok door haar leden heen zij wist van waar het kwam hij was het die haar riep hemel sta haar bij kind dat voor haar stierf voude handjes samen en bit voor uw moeder her geef haar kracht aan de verzoeking te weerstaan zendt u Engelen neder om den onreinen te verbrijzelen die haar in zijn boeien sloot verlicht haar hart met de straalen van uw glans opdat de eeuwige nacht er niet in neer dalen zij weent zij jammert de baren in wilde verdwijfeling uit vergeefs de hemel opent zich niet in het donkerblauw lachende koude storm haar holen tegen gij had haar verlaten al god en beneden roep de melodie immer verleidelijker alle visioenen van liefde en lust reizen met vernieuwde kracht voor haar ogen op een zee van muziek steigt omhoog en golft het venster binnen de baren heven haar op en wordt zij kan geen weerstand meer bieden beneden klinkt zijn gebiedende stem en zij zweeft op de golven naar hem toe de blauwe hemel verdwijnt voor haar blikken hij ziet haar aan hij opent zijn armen een ogenblik van liefde en dan de eeuwige boete in de eeuwige nacht de volgende morgen verspreiden zich met bliksem snelheid het gerucht door de stad dat mevrouw Noorda een eeuw hoofdigheid uit het venster was gesprongen zij had zich de dood van haar kind zo verschrikkelijk aangetrokken einde van Fanny einde van opname 12