 Xoş görürləri ziləcilər, kanun üç efirində aslı söz proqramının növbəti bura xoşında sizindik. Lütfen efirimizi bəyənim paylaşın ki, bu gün sizə çox önəmli məsələr aklında namış azıq. Və ilişimizin dəyəli qonalı, bu da Vazarbaycan hərəkiyatının sədri, filosof, alim, Yaseməngar qoyunulur. Yaseməngar qanun, xoş gördük. Teşəkür edirəm dürfət bir. Teşəkürlər. Yaseməngar qanun. Öhtən oktiyab rayı Azarbaycanın son illər çağdaş tarixində fərqli bir olaylarla yada qaldı. Əslində indiyə qədə bizim Azarbaycan hakimiyyətindən gözlədiyimiz bir siyasi iradəni şahid olduk. Nə ilə bağlı? Siz də pütov Azarbaycan savaşındasınız, Türklük savaşındasınız illərlə çağrışlarınız olur. Amma o çağrışlar səssiz qaldı. Nəhayət sanki ölkə başçısı, mən məsələn xatırlayıram ki, 1992-ci də bir fəzi elçibəydən sonura İran əlehinə, İranla bağlı, yəni bu düzürsət ritorikədən istifadə olunmamışdı. Təhidərliyiv dönəmində də bir dəfə mazanların görü ifadəsinə, hidərliyivin sərt təpkisinin şahidi olmuşdur. Nə baş verirdiyi bir alim kimi, bir filosof kimi, bir işlimayı, siyasi sima kimi? Mən istəyərdim bundan başlayıq. Nə baş verdiyi bir dəmrə dilə gəldi? Çünki son günlər sizin də çox maraqlı bir sayqlarda yazılarını çıxıb. Azərbaycan gök kültüral baxımından tüşləşir isə Turan, tüşsüzləşir isə İran olur. Bak, bu mövzuya gəlmək döntürə öncə rəzidentin olsun, sərt eti turikasından başlayıq. Çox da şəkür edirəm Rüfət bəy, o baş verdi ki, bu üçüncü Qarabax Savaşında İran, Ermenistanı dəstəşilədi. Qarabax Savaşı cəddiyi bir dönəmdə Turları ilə Qarabax'da ki, Ermeni cəbhəsi nə silah taşıdır, maddi yardım etdir. Ümumiyyətlə son 30 il də Azərbaycan hakimiyyəti İranla münasbətləri gercinləşdirməməyə çalışmasına baxmayaraq. İran, Ermenistan üçün bir nəfəsliş rolu oynadı. Ermenistan, Türkiyə və Azərbaycanla belə deyəş soyuq savaş içində olduğu dönəmdə bir blokada daydı. Ermenistanı blokada dən qurtaran devlət İrandır. İranın 300 şirketi Qarabağda, Qarabağ Ermeniçhala altında olduğu dönəmdə, Azərbaycanın Qarabağın təbii sərvətləri, qaynaklarını talıyıb daşmaqla məşhuluydu, eymal edib satmaqla məşhul idi. Və İran, Qudafərin çörpüs üzərində çörpülər çiçəreç, İranla Qarabağı faktik olaraq o Cebrai Zəncılam bölgesində birləşdirmişdi, sərətləri pozmuşdu, bütün binaxaq hüququ pozmuşdu. Və İran bu müharibədə Ermenistanı yanında oldu. Eyni zamanda Azərbaycanın sərhətlərində də Azərbaycanın qələbəsinin doğurduğu təpçilərlə İran silahlanaraq, Azərbaycana bir hərbi cüc, Azərbaycan sınırlarında bir hərbi tətbikat deyirik, hərbi əməliyyat deyirik, təlim deyirik. Çeçirməyə başladı, əlimin ordunu Azərbaycan sərhətlərini yığdı və Azərbaycana hədə qurhu cəlməyə başladı. Əslində Azərbaycanla İran az qala müharibə səbiyəsi nə qədər çatdı. Bununla yanaşlı, bu savaş dönəmində İranın bütün ideoloji siyasi təbləqatı da Azərbaycan nəliyyəyədir. Birincisi, bizi Azərbaycan toplumlu sionistlərin müçəri, sionistlərə işləyənlər adlandırması. İkinci Erdoğanın Azərbaycana dəstəşlərini və Azərbaycana səfərlərini Sultan Səlimin Azərbaycana ölkəsinə cəlməsi, sünniləri ölkəsinə işxal etmələriçimi Azərbaycana qarşı qurduq, zeynəbiyyə, hüseyniyə təşkilatları vasitəsi ilə çox mənfi təbləqat aparması, Türkçəyələ Azərbaycan birliğini qaralaması və bu birliyi şiə dünyasına bir düşmən birlikimi təqdim etməyət çalışması. Bu İran negativ bir iştirac etdi. Azərbaycan prezidenti də məcubur oldu. İrana qarşı sərh təbcici göstərsin. Əslində burada cünahcər biz deyici. Azərbaycan tərəfi deyici. Biz öz torpaqlarımızda, devlət suverilliyimizi bərpa etdiyimiz bir zamanda İran cəlir bizim itişlərimize qarışır. Və İran... Həaldı iki təfə deyildi. Sövvətlər birliğinin dağılmasından cülümüze gədər İranın Azərbaycana siyasəti mənfi olub. Həc Azərbaycanı devlət hesabı etmiyiblər. Bahçı devləti adlandırırdılar. Ümumiyyətlə İran da belə bir alqı var idi ki, Azərbaycan cümburiyyətinin qurulması İran devlətçiliyini təhdid edir. Ona görə də 30-ildir əslində İran Azərbaycana qarşı ideoloji siyasi savaşa parır. Amma bu həm də bu Qarabağ savaşında peak nüxtəyə çatdı. Əslində, o mən sizin verilşilərinizin birində demişdim, adını unuttuğun bir Tehran üniversitetində ulusular arası ilişkilər bölümünün başkanı profesor demişdi ki, ərimən insanın qələbəsi, İranın qələbəsidir. Onu deyəsən, mən su dəhməti demişdim. Mən su dəhmətli, mən onu sizin verilşinizdə biləbə söyləmişdim. İran mətlə bu savaşı Qarabağın işgalını bucura algılırdı. Ərimən insanın qarabağda qələbəsi, İranın qələbəsidir. İranında bu akademisyenlər, elimi faydə etləməşxu olanlar var ki, vələ biri də bizim Azərbaycana-lə Türk kökəndi, Cava Təbətəbəyi, və yaxud digəri Bəhram-əmi-rəhmədiyəm, onlar aşıq aşıqər İranın dövlət marağlarına qıla çıqaraq, Azərbaycanın gücü dövləti olmasını hər zaman özlər üçün xətəri biliblər. Amma bu ideologiyanın əsas simalarından biri də, əkbər yənci idi, ələkbər vilayəti idi və bugün doğu ənənə davam etmək. Aynı zamanda o həsən səhbətmirəmizə həsən əxtəri var. O əhli beyti cəmiyyət, əxgəri idi familiyası. Həmin o əxkəri, əyatullah əxkəri 2015-ci ildə irabanda demişdi ki, bizimlə əlmənləri birləşirən tarixi bağlar var. Həm də əsam təbqa təşkilatını səhbət. Bir millət, biz bir millət içi devlətik. Yəni, Türkiyə və Azərbaycanın bir millət içi devlət olmaz şu arını. O da götürərək əlmənləri biz bir millət içi devlətik. Yasəməxalın, nə demək istəyirəm? İllərdə siz çağrışlar edir sizdə. Bak, ölkənin tarix şunaslığı bərbaht durumdadır. Fəlsəfə bərbaht durumdadır. Azərbaycan eliminin başına gətirib, Rusiya'ya bir mənal şəkililə bağlı olan, adımda deyirəm rağmız mehtiyə bir qoyublar. Bundan sonra Azərbaycanın tarix şunaslığının taliyyinece olacaq, fəlsəfəsinin tarixinece olacaq. İllərdə siz deyirdinizdə, bizim yolumuz turandan keçir. Azərbaycanlar mənim bir yazım oldu keçən illərdə. Azərbaycanda Rus, Fars, Türk, Mədəniyyətlər Savaşı. Məsələ, bu tuşu Elimlər Akademiyasında həgikətən elə zihniyyətli qadrolar, toplaşılıqçı qadrolar Azərbaycan devlətinə və Türk millətinə düşman qadrolardır. Təbii ki, biz orda insanları da tanırıq, yazılan platformaları, ideoloji-siyasi platformalarda biliric, doktorinləridə biliric. Amma, Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyası, Azərbaycan devlətinə, Turanın cələcəyini və Türk millətinə, belə deyək, stratejisine əsaslanan yeni konsepsiya və yeni platformadan çıxış eləmiş ki, Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyasının tarix yazarlığı, fəlsəfə yazarlığı əsasi ilə Stalin doktorinasına əsaslanır. Dinləyicilər, izləyicilər soruşabilir ki, Stalin doktorinası nədir? Stalin doktorinası Azərbaycan'da Osmanlıları, Qazarları işhalçı əsab eləyən, Azərbaycanlıları Osmanlı Türkçüləri ilə Qazar Türkçülərindən, İran platosuna yayrmış Türkçülərdən ayran, spesifik, unikal bir Azərbaycanlı tipi milləti yaradan bir doktorinadır. Bu doktorinan əsas məqsədi Azərbaycanı, Türkçə və İrandaki Türkçülüşdən ayırmaqdır. Və elə bir tarix yazıqlar ki, o Osmanlıları işhalçıdır, Qazarları işhalçıdır. Biz media, atropat, zərdüş ənələri üzərində formalaşmış bir millətiç, çox millətli bir ölçəyiç. Burada Türkçülər, o çox millətlərdən yalnız biridir Azərbaycanın hiçi de Türkçü ölçəsi deyil. Bir sözlə, o Stalinin, o 37-cildə Sovetlər birliği dağılana qədər ki, o doktorin əsasında yazılmış bir tarix şuuru var, fəlsəfə və mədəniyyət şuuru var. Mən illərlə yazıram çağrışı edirəm ki, bu fəlsəfədən bu doktorin ən imtira edmək cərəkir. Yeni Azərbaycan qurulcologu Türk millətinə əsaslanan bir Azərbaycan olmalıdır. Azərbaycan tarix hafizəsi, Türk millətinə əsaslanan bir tarix hafizəsi üzərində qurulmalıdır. Yəni biz yeni bir şey keşfə etmirək, Rüfət Bey. Cumhuriyyət dönemində yazılmış tarix, fəlsəfə, mədəniyyət, ədəbiyət ən ənəsi yenidən davam etməlidir. Cumhuriyyətçilərin o 1940-cu illərə qədər represiya, soyqırma məruz qalması nəticəsində həmin konseptual yanaşma Azərbaycanın tarifi keçməyi şivəcələcə ilə bağlı. Həmin konseptual yanaşma dayandırırdı, bir qırılma oldu. Ondan sonra Azərbaycanın kirləlik basına keçməsi. 36-ci ildə Türk milli adının qadaqan edilməsi və Azərbaycanın millətinin inşa edilməsi. Və Azərbaycanında Türklüklə bağlı bütün ideolog, yazar və siyasi liderlərin reprisi uğraması. 40-ci illərdən yeni bir Türkçüs Azərbaycanın formalaşdırılması süracı hələdə davam etməştədir. Elə bax mərəxcək, şimdi Qarabağ Savaş oldu, üç bin şəhid verdik. Amma o zihniyyət, o ənənə, o süreç hələdə davam etməştədir. İran nə üçün Azərbaycanda bu qədər güclənə bildi? Rusya 5. kalonu nə üçün Azərbaycanda bu qədər güclüdür, nə üçün Azərbaycanda 320 Rus dilməştə vaçılır? Ona görə ki, Azərbaycan 40-ci illərdən günümüzə qədər tariq hafizəsini qaybetmiş bir millətdir. Tarifimdə, qırılma yaşamış bir millətdir. Və o inanır ço Türk deyil. Onun Osmanlı, Türkçe-Türkiyi-lə, İrandaki Türklüklüklə bir bağları yoxdur. O Azərbaycan xalqıdır. Azərbaycanlı millətidir. Belə bir millətlə, belə bir tariq hafizəsi ilə İçinci Qarabakh Savaşını udumamız böyüç bir hadisədir. Tarıq üçün, amma bu qədər davam edə bilməz ki, əcərsiz 2 millət bir devlət deyirsinizsə, əcərsiz 6 devlət bir millət deyirsinizsə, deməli Azərbaycanın devlət seviyəsində ideoloji platforması dəyişməlidir. Və Türklük üzərinə inşa edilmiş yeni bir tariq yazarlıqı, fənsefə yazarlıqı əks olunmalıdır. Amma bunun üçün mütulək şəkildə milli elimlər akademiyasında qadrolara diklət edilməlidir. Açıqını deyirən, burada çalışanların 60 faizi Türk düşmanıdır. Və burada çalışanların 60 faizi Türk tarihindən mədəniyyətinə fənsefəsində qopmuş Stalin doktorin asını davam etdirən bir tədqatçılardır. Milli elimlər akademiyasında əcərt devlət Türkçülü ideoloji asına sarılacaqsa və əcərt bundan sonra Azərbaycan devləti Türkçüyə ilə, dəcərt Türk risk publikaları ilə bircə bir ittifak kuracaqsa, deməli, milli elimlər akademiyasında bu strateji yeni o seçimə və yeni siyasətə uyğun bir elimi konseptual əsaslar hazırlanmalıdır. Və elimlər akademiyasının fəaləti bu yönümdə qurulmalıdır. Məsələn, Pakistan, Azərbaycan və Türkçüyənin bacı bəyəndə məsələdə. Məsələn, müəyyən bir yaxınlaşmalar var, devlətlər arası əlaqələr var. Milli elimlər akademiyasın, indiyə qədər. Məsələn, bu birliyin bünövrəsini əsaslarını mühçəmləndirən uluslar arası bir konferansı keçirilməyik. Yəni, maraqlı deyildə belə şurada mı? Məsələn, indiyə qədər bəlçək pandemiya da mane oldu bu sürəcə. Amma indiyə qədər əslində keçirilməliydi. Yəni, prezidentin siyasətini, bu uğurlu... Mən deyərdim ki, bu Qara Baxı Savaşı və Savaşdan Bücünümüzə olan siyasət, xarici siyasətdə, özəlişlə. Uğurlar var, daxili siyasəti qatmıra, daxili siyasətlə əslar ağızlaşmıram, az şəxdə irəm. Amma xarici siyasətdə müəyyən uğurlar var. Amma bu uğurları millətin və devlətin tabanına, çöçlərinə qalıcı olması üçün və millətin içində çox ciddi dəstəşlənməsi üçün. Elimlər akademiyası işlər görməyəldi. Məsələn, indiyə qədər biz bilmirik ki, Paçistan'da Türk şunasılıq necə inşa fəliyim? Bizi indiyə qədər bilmirik ki, Paçistan hansı universitetlərində Türklüğün orta doğunun gələcə ilə bağlı strateji planlar necədir? Mətələ, biz hiç Paçistan alimlərinə tanımıraq. Hətta Paçistanın müxalvət partiyalarında tanımıraq. Azərbaycan, o cumhuriyyətdən əvvəki dönəmlərdə bu Hindistan-Paçistan bölcəsi ilə çox sıxələ qələr var. Mətələ, orta doğu aydınları Osmanlı liderliyində həmişə bərabər çalışırdılar. Sovetlərin işxali ilə o qırılma bizim orta doğu və Türk İslam kültürünlə ilə ayrıb ki, təcidi dolunmuş oq. Amma indi, bizim Paçistanla da indigrasiya olunmamız gələkir, hətta bizim Türk İslama indigrasiya olunmamız gələkir. Nəyə görə altı devrət bir millet projesi gündəmdə olduğu bir müddətdə Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyasında bütün Türkistandan hətta uyğur bölcəsindən, Afganistan'dan, Paçistan'dan, mövcud olan alimlərin iştirakçı ilə böyük ulusular arası konfransı çetirilməsin elə qoyuq olsun o konfransıları. Nəzə düşünürüz? Bir millet, bələ. Maraqlıdır. Bir dövlətin siyasi radəsı var, hakimiyyətin bilə deyik, prezidentin siyasi radəsı var. Bu siyasi radədə Türk yeyilə yaxınlaşmaq pirayet təşkil edir. Doğru mu? Son dönəmdə biz bunun şahidəyiz. Bə biz bu siyasəti dəstəkləmir. Amma Azərbaycanın əsas elmocağı bu tendensiyanı belə deyik dəstəkləmir. Bu, sizcə, nə qədər rəyaldı? Bu hakimiyyət isərsində Azərbaycanın gələcəyi, daxılı xarici siyasəti ilə bağlı fikir ayrılıqların, hakimiyyət içinde olan qamandaların, bloqların fikir ayrılığından doğan bir məsələdi. Azərbaycan milli ilimlər akademiyası dəyişməlidir. Təşəkürləz. Əziləklərin əzərə nəşatdırıram ki, hal azırda bizim asıq söz proqramının qonağı, filosofu, alim, ütə və azərbaycan əkəatının sədri, yasəməkları boyunudur. Yasəmək hanım, akademiyanı, yəni siz çox gözəl bilirsiniz, o mühiddə nələr baş verir, onlar da gözəl bilirsiniz. Amma ortada bir ziyal fakt var. Yəni, əgər bu ölkədə, bu hakimiyyətin, Türkiye, azərbaycan münasibətlərindəki səmmiyyəti daha yüksəh seviyyədə olsa, mən düşünürəm ki, o siyasi irada akademiya da döstərsini göstərər, dik yəni diplomatik korpsularda döstərsini göstərir. Məsələ, mən size bir faktı deyim. Azərbaycan hökumətinin, azərbaycan dövlətinin xarcışlar naziri Ziyohun Bayramov. Bələ. Rusiya həmkarilə görüştə, azərbaycanında siz üsüz girmi dediniz, dördüzdən artıq, dördüzdən artıq Rus dilliməştəv fəaliyyət göstərir. Azərbaycan bücəsi nə hesabına? Azərbaycan xalqının qazandıqları nə hesabına Rus dilliməştəvi sən niyə açma alsan, səkək kimi jəst edirsəm bunu? Əslində bir xarici işlərin naziri punut deməməli. Deyibdə. Amma punut demərçilə, həm də dolayısıyla deyir ki, azərbaycan Rusiyanın müstəmrəkəsidir. Mən elə onu demək istəyən? Şühtür müstəmrəkəsidir, ideoloji müstəmrəkəsidir. Hətta azərbaycan müstəqil devlət deyir. Özünün mənliyə olan, tariq olan müstəqil devlət deyir. Rusiyanın bir eyyaretidir. Ceyhun punu deməkdir. Bakın, mən ölçəp rezidentinin qadır seçiminində həmişə özüzmə düşünmüşəm. Mən indi azərbaycan xarici işlərin nazirini hədəfi alaraq demirəm. Mən azərbaycan xalqını və azərbaycan insanını əzən məmurları nəzərdə tuturaq. Azərbaycan servetlərini uğurlayan mazirləri nəzərdə tuturaq deyirəm. Mətələ, azərbaycan rezidentinin qadır seçimi, nədən millətin içərisində yalnız uğruları, yalnız çöylər uğruları, milli liyagəti olmayan, öz tarixini yaxşı bilməyən, öz devlətinin orta doğuda, avrasya da oynayacaq rolu, təaydım təsəvvir etməyən qadırıları, niye millətin içindən ancaq o qadırıları seçib haçimiyyətə gətirir? Haçimiyyətə, bu görüşü və haçimiyyət haqqında bu fikiri formalaşdırmaxta, krisindin marağı nədə, ahıq qadırlarım təyin edilməsinin də sonunda o nəzarət edir. Marağın nədik, azərbaycan höçümətin haçimiyyətini belə təqdim edir. Ahıq belə təqdim etmək ilə dexalqla devlət arasında uçurum yaranır. Əbə siz Türkçəyə ilə olan əlagələrdə semimiyyət çürkəmini vurguladınız. Məsələn, nə üçün azərbaycanda Rusya'nın bir niçə keşsəməşdəqləri deyil unversiyyətləri fəaliyət çözələr? Nə üçün azərbaycanda indiə qədər bir dənə Turan unversiyyəti qurulmuyor? Əcər siz Türkçüstanda Nurgül Sultan Mazarbayevin Qazaqistanın Türkçüləşdirilməsi yönümündə devlət səviyyət nəyətə çetirilmiş islahat və programlar haqqında yəgim bilciniz var. Bizim də belə bilcilərimiz var. Qazaqistan da çi vəziyyət azərbaycanda bir qəsidədə daha çətiniydi. Yəni zamanda Qırqızistanın və Özbəkistanın da keçmiş Türk milli tarifinə və kültürünə dönüşlə bağlı devlət səviyyəsində yuharıdan aşağıya həyata keçirilən bir sira tədbirlər var və uğurlu bir tədbirlər var. Bunun əksini olaraq, azərbaycanda yuharıdan aşağıya Türkçülüşlə bağlı, milli özünü qayıdış, milli özünü dərçlə bağlı siyasətlərdə yuharıdan aşağıya yönəliş. Hiçbir program, hiçbir tədbirlər həyata keçirilmir. Azərbaycan, Türkçüstanla, Türkçüliyə arasında, qərb Türkçülüyü ilə şərq Türkçülüyü arasında mərkəz böyükədir. Və Türk dünyasının qırılma mərkəzi de azərbaycandır, birləşmə mərkəzi de azərbaycandır. Mən sizin adını çəkdiyiniz məqələmdə de onu yazmışam. Əgər azərbaycanda milli ideoloji xət, devlətçilik təfəkkürü, tarih hafizəsi, Türkçülü üzərində inşa olunursa, Turan zətəm qurulur. Əgər Türkçüsüz azərbaycan qurulursa, burada Stalin doktorinasının əsaslandığı İran zeyniyyəti hakim olur. Siz başlangıçda bir sual verdiniz, İran nə azərbaycanda küçümüdür? Turansiya nə azərbaycanda küçüldü? Çünki 30 ildə heydər əliyəf dönəminlə günümüzə qədər Türkçiyyə ilə xüsusi yaxınlaşma tələbidən və azərbaycan devlətinin həqiqi simasını əçs edirən ilə etç bir tədbir çətirilmək, əçsinə Türkçülükdən uzaqlaşma baş verib. Fak cətirəcəm. Bir çəçənəftə, biz çəçənəftələrdə Zəfər Partiyasının lideri Ümit Özdağla bir görüşümüz oldu. Orada bir çıx çəkdi. 95-də azərbaycan anayasasından Türk adını götürən kimdir? Əçsinə əliyəvlər hökuməti, sözdə bir millet, iki devlət dedişləri deyirlər, amma əməldə isə anayasadan Türk dil adını götürmüşsün. Biz o müzakirələrinə də alimlər və ziyallarla müzakirələrin də biliyorsunuz, həmiş. Türk dil adını götürmüşdür. Azərbaycandaçı Türk millətin adını dəyişib, azərbaycanlı qoyub və Türk adını götürük. Canım, azərbaycanda yaşayan hava azərbaycanlıdır. Bu devlət vətəndaşılığını və ziyografiyaya mənxud edir. Bələ, amma sən mənim etnik milladımı götürməyə səni ne əxtiyarın var? Bakın, burada səmimiyyət yoxdur. Və mənin arxat edən bir məsələ var ki, Türkçəyə aydınları və partiyaları da mediyasında bu suala azərbaycan prezidentinə vermir. Və bu üçün ərdohan, azərbaycanda da bilirsiniz. Azərbaycanda Türkçə arasında ki, integrasiya prosesləri və birlik daha çox ərdohan və əliyyək birliyidir. Türkçəyə xaldı ilə azərbaycanda ki, Türklərin birliyi deyilir. Mən Türkçədə ki, Türklərin, azərbaycanda ki, Türklərin birliğinə yönəlik heç bir devlət kədbiri görmürə. Bu daha çox bu birlik ərdohanın və ilham əliyyəmin şəxsiyyəti üzərində qurulan bir birlişdir. Amma bu birlik, biz bunu da alqışlayırıq, bunu da dəssəşliyiricə. Amma bu birlik ərdohan və ilham əliyyəmin şəxsiyyəti üzərində qurulma malıdır. Bu, içi toplumun və xalqın integrasiyesi elə dərinləməsini cətməlidir ki, həqi qətin biz bir millət olmalıyaq. Bizim bir millət olmamız yönümündə də azərbaycanda prezidentin, əminəm ki, və çox istəhərdim ki, bundan sonra devlət siyasətində yoxarıdan aşağıya, devlətin zirvəsindən toplumun içində qədər Türkçüləşmə sürəcini başlatsın. Azərbaycan devlətinin ideolojiyəs olmalıdır. Azərbaycan hakimiyyətinin ideolojiyəs olmalıdır. Mən başa düşürə, ikinci Qarabakh Savaşına qədər, Azərbaycan, Rusya, İran, Ermenistan, Türkiyə, Avropa arasında bir balanslaşdırma siyasəti yeridirdi və qonşuları qıcırlandırmamağa çalışırdı. Zaman qazanaraq, silahlanaraq düşməni yeməyə çalışırdı. Mən bunu başa düşürəm və bu siyasətləri qəbul etməsən belə mənalandırmaq istərdim. Bundan sonra ki, olaylarda silah küzəşdə yedə bilməriyik. Həç olmasa bir millet, iki devlət deyirsinizsə, bundan sonra bir millet olmamız üçün gərəkən bütün məsələlər həyata keçməldi. Milli Elimlər Akademiyasında da, prezident aparatında da, devlətin xarci siyasətində də, daxili siyasətində də. Artıq, Azərbaycan'da Türk millətinə söykənin bir Azərbaycan devlətçiliyinin olduğu fikiri və doktorini qəbul edirmədi. Azərbaycan Rizpübliqası, Azərbaycan Cumhuriyyeti buna yasaslanmışdı. Və İlham Elif hərçəməti, Azərbaycan Cumhuriyyetinin doktorinlə sarılmalıdır. O Cumhuriyyetin ən ənələrlə sarılmalıdır. Azərbaycanın devlətçimi o varlığı, o ənələrə sarılmaqla mümkün olabilər. Sox gözlət, sox təşəktirək, İlham Yasəmənxanın. Hər halda mən həm bir şey ondan yaran olmuşam ki, Azərbaycan ve onun tarixi, əbədi, əzəli, müddəfiqi, qardaşı, Türkiye arasında kimnasibətlər, fərdlərin quroluna çevirilməsin. Fərdlərdən asılı olmasın. Əslində biz o fərdlərin fərt faktorda önəmdir. Məsələn, 92-93-uncubilər hakimiyyəti dönəmində hakimiyyətdə Süleyman Dəmirl olmasaydı. Bəlkə də qara baxmasın, əsləsin talihi fəydə olaydı. Hətta Qurgut Özalın da Azərbaycanlar şiədir. Onları, İlham-u Qansu, deməsi də çox cildir ulu oynadır. Biz, təbii ki, olaylara o pozitif prismadan baxırıq. Çünki bizim üçün bu olaylar Nurup Paşa timsalındadır, Məhvər Paşa timsalındadır, Resul Zadə timsalındadır. O baxamdan də eləndirir. Üfət bəy, mümətlə bir şey deyim. Mən bu üçünbü müxtəlif televiziyalarda da çıxış edirəm. Hətta Türkiyənin də televiziyalarında çıxış edindim. Baxın, biz oğuzuq, 16. əsirdən etibarən Osmanlının və Qızılbaş Sefəvi devlətinin qurulması ilə səvcuklu bütün oğuzları bir devlət çatısı altında birləşdirmişdir. Amma 16. əsirdən biz qərf və şərq qoruna bölündür. Biz oğuzun şərq qoru yox. Azərbaycan və İran Platozunda Sefəvi, Afşar, Qacar devlətini, Quran türkülər, eyni türkülər və oğuzun şərq qoru yox. Türkiyə oğuzun qərb qorudur. Bizim Türkiyədən, Türkiyə türkülərində nəc bir fərqimiz yoxdur. Eyni millətik çöçəncə eyni toprumu, eyni çüldürdən ənənədən gəlirik. Biz oğuzun şərq qoru yox, Türkiyə oğuzun qərb qorudur. Amma biz eyni millətik və ister Osmanliyilə, Azərbaycan arasında həmişə də əlaqələr olmuşdur. Bu əlaqələr 1923-ci ildə qızıl orda, Azərbaycan iş halihti işlə sonra qırılmışdır. Amma 1920-ci illərə qədər həmişə Türkiyə türküləri ilə, Azərbaycan türküləri içiçə bir olmuşlar, bircə mücadil aparmışlar. Qafqazdaçı, Nəkşibəndi, müridizm hərək çatında, Azərbaycan xaq cumhuriyyətinin gücülənməsi və baxçıda qurmuş əriməni Sintroqasib ölçümətinin devrilməsində də Osmanlı devləticdir haçəliyirdi. Urmu da, Cüney Azərbaycan türkülərini, əriməni soyqırımlarından azad edən də Osmanlı türküləri idi. Biz bir millətik və bir olmağımız bizi ayıra biləcik, gücülər sədəcə imperialardır. Bizi sədəcə imperiya siyasiyyətlər ayrıq. Biz bir millətik və indi sürəc birliyə doğurucidir. Integrasyə prosesi birliyə doğurucidir. Amma bu, integrasyə prosesi bir daha vurguluyuram. Sədəcə Erdoğan və İlham Elif şəxsyətləri üzərində deyil, millətin üzərində olan bir prosesdir. Və burda da media aydınlar çox çətdir rol almalıdır. Çox çətdir rol oynamalıdır. Şübhəssiz aydınlar rol oynamalıdır. Amma dövlətin də özlə məxsus bir hər bir dövlətin milli dini strategiyası olmalıdır. Mən istəyərdim bu milli strategiyayla paralel olara, bir də dini strategiya haqqında danışıq sizdən. Çünki bu məsələ illərdə biz deyirik ki, Azərbaycanda Şiyyə simpatizanını belə deyik, Şiyyət hər qətmə belə deyik inanan insanlar, istə istəməz yönləndirirlər Quma tərəf. Nə biləm, sələfsi digər tərəqətləri numayində Sədiya Rəbistanlı yanmasına çevirirlər. Hənəfsi Türkiyə səvər olur. Amma bizi bölən tərəflərdə bular. Bizi bölən tərəflərdə. Bak, bizi birləşdirən İslam faktorunu nə də görürsün? Rüfət Bey, mən öncəlişlə bayaq qeyd ettim ki, o xuzlar artıq 16. əsirdən itibaren bu səfəvi devlətinin, Osmanlı devlətinin qurulmasıyla şərq və qərq qurlarına bölündülər. Və bu bölcüdə Türkçülər içerisində mənim istərilmiş İslam qavramları da çox ciddirolu oynadı. O xuzun şərq qurla olan Türkçülər, heterodox islam anlayışını mənim istədilər, qərq qurla olan Türkçülər isə ortodoksal islamı mənim istədilər. Ortodoksal islam qurana, sünnəyə, şəriyyətə, fikə və peyqən bəri əsaslanır. Heterodox islamı zəxalq islamıdır. İslam içerisində şəkillənmiş sufi təkcə islamıdır. Heterodox islamı isə babalara, dədələrə, pirlərə, şəyikhlərə, təkcələrə dərkələrə əsaslanan bir islam anlayışıdır. Belə deyim, ən ənəvi şəriyyət islamından uzaqlaşaraq, mədrisədə tədris edilən fikdən uzaqlaşaraq, xalqın içerisində yaşanılan bir islam anlayışıdır. Amma səfəbi devləti quruluduqdan sonra səfəvilərə qədərçi bütün devlətin qurulma çağına qədərçi bütün türkülər, yəni şək türkülüyü heterodox islam anlayışına sahibdir. Amma səfəbi devləti quruluduqdan sonra Şah-i İsmail 1.501-dən sonra rəsimi olaraq devlətin ideolojası və bir məzəbi kimi şiəliyi qəbul ettir. Və o zamandan günümüzə qədər türkün şəq və qərq qurları arasında bir məzəb çatışmaları deyilən bir proses başlandı. Və bu prosesin önünü almaq üçün Nadir Şələfşar 1747-ci ildə Mughanda 700.000 insanın istirahçı ilə bir qurul tay çizirdi. Ötən 28 Mayda bərabər ziyaret edəndir, əlum? Bərabər və o qurul tayda Osmanlı ücumətində təçlif etdici devlətinə cəhəliliyi sünnənin 5. qurulu cimi qəbul edəc və beləliçilə də tüş dünyasındakı məzəb ayrılıqlarını ortadan qaldıraq. Nə yazıqlar olsun, çün Nadir Şahın təçlifi o dönəmdə qəbul olunmadı və Nadir Şahın öldürülməsi ilə bu proses yarım çıq qaldı. İndi biz bu sürəcə yenidən başlamalıyım. Siz sual verirsiniz ki, nələri etməliyi ki, məsələn qumuna nasıl olmaya? İlk öncə həqiqətən axı bu şiət türklər həm İran-Polatosuna yayılmış türklər arasında çoğunluqdadı həm bizim çərk türk dediğimiz bölcədə də şiət türklər var. Türkənin özünün içerisində ələvi türklər var ki, İran bu gün o ələvi türklər içerisində də çox ciddi fəalək göstərir. Deməli, İran-ı zərərsizləşdirmək və türklər içerisində şiəliyi məsəb bir türk toplumuna xidmət edəm, nəin ki, zərər vuran bir məsəbə və cərəyana çevirmək üçün Nadir Şahın təçlifini qəbul etməliyi ki. Yəni, sünnənin ki, dört qolu var, hənətiliç, hənbəliliç, maliçiliç, şafiliç, beşinci qolu doğulacaq, cəhəriliç. Beşinci qolu da, sünnəni bir qolu çimi qəbul etmişdən sonra Rüfət bəl, Azərbaycanın öz içinde dini mədrisələr və dini təhsil ocaqları yaradılmalıdır. Və bizim şiə-i şiə din xadimlərimiz Azərbaycanda qurulmuş dini ilahiyyat məsdələrində mədrisələrdə təhsil alarak özümüze vaqlı olmalıdır. Yəni, İranın təhsilindən, etişisindən qurtarmalıdır. Bələ, Azərbaycanda görülməsi ən vacib olan və islaqların aparması ən vacib olan proses budur. Mən bu prosesin adını dinin milliləşdirilməsi qurramı. Nə qədəlim şimdi? Dinin varmı, təcrübələr varmı bunun varmı? Həç bilə təcrüb olmadı. Amma hər bir ilç, hər bir başlangıç da bir addımdır. Mən buna dinin milliləşdirilməsi deyirəm. Din darların öz devlətmizə və millətmizə vağlı olmasını deyirəm. Yəni qumda İran hökuməti bir baxın, mədrisənin harda olmasının nə önəmi var ki? Eyni təhsil verilirsə, o mədrisə qumda olsun ya şamaxıda olsun ya cənzəda olsun. Amma məsələ budur ki, cənzədə şamaxıda olan da o mədrisə bizim şihe din adamlarımız İran mollalarını və çəşmiyyat sisteminin ideolojisinin təhsil altına düşmüş. Və o çəşmiyyat sistemini bağlı olunmayan din xadimlərimizi yetişir. Öz millətimize bağlı olan öz itimizdən gələn bir din xadimləri yetişir. Bu, çox önəmli bir məsələdir və burada görülməli şeylər çoxdur. Elimlər akademiyasında dövlət din komitəsində qafqaz müzəlmanları idarəsində çox ciddi işlər islaqlılar həyata çetirməyəldi və din sahəsində də özümüzün milli qadrolarımız yetişməyəldi. Və ümumiyyətlə dürfət beyin. Siz bilirsiniz də bu işiyəliştə təvəlla və təvərra deyilən bir prinsif var. Yəni, Ömərə və Osmanaləyənət, əlini sevmələri sevmək, əlini sevmələri sevməmək. Bu prinsiflər ortalıqdan qaqmalıdır. Bunlar çatışmıya, bunlar qarşıdırmaya getirən sultanlardır. Əli də, Ömər də, əbu bəkir də, Osman da, Hüseyin də bunlar hamsı və bütün əhli beytdə, Zeynəd də, Fatime də bütün bunlar hamsı İslamın qutsal tarixidir. İslamın qutsal şəxsləridir. Və mən birini qəbul edirəm, o birini lənə toxuyram və xüsusi şəbihtiyatürləri qurmaq, Ömərə, Osmanalə... İslamda deyil, o təvərrə, təvərrə. Şiyyəlikdə? Şiyyəlikdə firu dində deyil. Bu da Allahın dostlarını, düşmənlərinin düşmənə tutmaq. İndi, onun interpritasyaları fərql edirək. O interpritasyalardan qaçmaq lazımdır. Onda mədərəsə İslamın interpritasyasında fikritə. Səsələn, bu məsələyilə bağlı son günlər rayonda bir ruhan ilə müzakirəmiz oldu mu? Məsələ deyilməyim. Deyil, niyə bizim burada mədərəsələr yoxdur, niyə bizim İslam üniversitetini bağladılar? Mən deyil, bədə bir sual verdim ki, əzim, sən orta müştəbbinəcə yox mumsam? Məlum oldu ki, soqayub. Səti savalı vardı. Bin isə müvzu da adam geri çəkildi müvqeyinlə. Mən nəyə soruşmaq sirəm? Bir rayonda ruhaninin, işlə təmin edilməsəri, ruhaninin təhsil alıb, konkret olaraq müvafiq strukturlarda çalışması üçün nə qədər qvot olmalıdır? Bak, bunu müəyyin eləməliyik. Bu ülkədə şüphlə bir şəkildə ruhani məsələlərinin asılmasının özlün də bir limit olmalıdır elə deyilmək? Şüphəssiz. Bir də bir məsələmdir. Mən bir çox şəxslərdən, millət vəçilərlərinə və party liderlərinə hətta bu müvzu ilə bağlı belə bir fikirlər də eşittim ki, məşdəblərdə dini təhsil olmamalıdır. Mən əçsini düşünürəm. Mən düşünürəm ki, din bütün məşdəblərdə dinlər, sədəcə İslam dini yox. Biz deyir ki, tələbələrə ilahiyat öyrəsindir. Amma biz deyir ki, bütün dinlər, o dinlərin məxsətləri strukturu, həm semavi dinlər, həm fəlsəfi dinlər, bütün dinlər, məşdəblərdə tədris olmamalıdır. Niyə? Çünki misional ifaliyyətlər devlətin içində həmişə var. Və o misional ifaliyyətlərin qurbanları özələklə gənsilər və qadınlar olur. Əgər gənsilər və qadınlarda dinlə bilgilər yüşsək seviyyədə olsa, həmin misional və ailələr dinlə bilgilər haqqında bilgilərə sahib olsa, misional ifaliyyətlərin önü kəsilər, o misionalələrin qurbanlarına çevrilməzlər. Məsələn, mən bircə fakt deyəcəm. Bu, sovetlər birliyi dağıldıktan sonra, Azərbaycanda iki ahım ailələri qəsbitməyə çalışırdı. Onun bir vəhəbi ahımıydı, birisi isə Fətullah Cülen ahımıydı. Fətullah Cülenin kitabları, sidiləri, qasidiləri, cüləm məsdəbində oxuyan uşaqların əli ilə ailələrə daşınırdı. Fətullah Cülen sadəcə o uşaqları deyir, onların bütün ailələr nələ keçirirdi. Nədən evdə analar otururlar, mətbəxtdə iş görə görə analar, atalar iş görə görə, Fətullah Cülenin nitqlərinə dinləyirlər, təbii ki, o anada aili təhsil almış və dini bilcisi deyoxdur. Və Fətullah Cülenin nitqlərinə dinləyə dinləyə Fətullah Cülenin əskərinə çevirilirlər. Amma o anada dinlər haqqında bir bilci olsa, o dərhal Fətullah Cülenin məqsədini bilərdir. Və Fətullah Cülen çetəsinin təhsil altına düşməzdir. Biz bunları yaşadık. Ona görək, bizdə məşdəklərdə də din təhsil verilməlidir. Bütün dillər haqqında bizim millətimiz bilciri olmalıdır ki, misiyanil fəaliyyətlərinin hansı dini cərəyanlardan və hansı ölkələrdən gəldiğinin də fərqində olub o tuzağa düşməsin. Bunun da yanında soruşursunuz ki, məsələn, mədərəsə və yaxud da din xadimlərin yetişdirməsi üçün qvota nəcə nəzərdə tutulmalıdır. Mən onu demək istəyəm ki, hər kəs dini təhsil olsun, amma ortam eşləbdə. Amma ilahiyyat ilahiy elimlər, ilahiyyat başqa bir şeydir. Sırf din xadimi yetişdirən, din şunasılıq başqa şeydir. Mən de onlara ayrımaq etməkdir. Bilci sahib olursa, o qvota əhalinin yayılma, şəhərlərin, çəntlərin cəmləşmə səviyyəsində görə müəyyəlləşən devlətin ərin de olan çox asam bir məsələdir. Və məhşidlərin sayına görə, dini müəssələrin sayına görə müəyyəlləşən bir prosesdir və onu dövlət din kamitəsi eləyə bilər. Mən qvotadan nə rahat deyiləmişim. Mən əsas milli din xadimlərinin və qadroların olmasına üstündüşləyirim. O qadrolar bizdə var mı? Ən iləmli məsələ budur. Məsəl oldu da o qadrlar qəray olsun ki, o qadrlar da, o düşüncədə olan milli İslamı, belə şərtadır, milli İslamı o mədərəsələrdə ürətsinlər. O da yoxdu. Mədərəsələri yenə nüfuz olacaq. Mədərəsələrdə yenə də Qum sadinə işləyəcəyələr. Rüfət bəri, Riyad saydını saydın. Russia da, 2 milyon Azərbaycandan 70 mühacir yaşaydıq. Həmin 2 milyon mühacirlərin içində İran mollolara çox ciddi failək göstərir. Və hər il gədirlər, o 2 milyon Azərbaycan, Türklərinin, belə deyik, məhər əmliç mərasimləri zamanı, onlardan çoxlu iş adamlarına çoxlu pullar, toplayaraq o pulları İran aparılar. İndi mən hökumətdən soruşuna, nəyə Rusiyada ki, Türkçülər arasında Azərbaycan devlətinə bağlıqı yaratmaq üçün, buradan bizim din adamlarımız cətmir. Amma İran'dan gəlmiş din adamları Rusya Türkçülər arasında ciddi failək göstərir. Rə, misiyalar var. Nəyə borçalda? Nəyə borçalda? Və mən Türkiyə devlətinə də müracaq edirəm. Nəyə Türkiyədə ki, eləmə və Şiyyə qardaşlarımız içində İran'dan gəlmiş, Muralar, Ömərə, Nəblim, Osman'a, Lənət deyəm, Muralar nəyə gəlib orada failək göstərməlidir? Mən. Bu da bir misyonir failiyyətidir. Nəcə ki, bu Hristiyan təhbələrin günandların vaçqanın Türkiyədə misyonir failiyyət həmiş olub, ərməlləri dəstəşliyiblər, Hristiyan azınlıqları dəstəşliyiblər. İndi de, İranın Türkiyə etsərisində misyonir failiyyətləri çox müştələn bir xətlə inkişaf edir. Və bilirsiniz mü? Mən, bu Türki İranın, Azərbaycana yönəlik hər bir tətbiqatıları zamanı nə düşünürdün? Çox gizli arxa bir cüt, bölcəmizdə, bu Azərbaycana Qarabağda qazandığı zəhvər və bir mülət iki dövlət projəsinin uygulandığı bir dönəmdə, arxa bir cüt, Türkiyə-Azərbaycana birliğinin qarşısına bir şi doktorinle sahiblənmiş bir İran çıxarır. Mən. Və bölcəmizdə gədən dini misyonir tətbiqatlarına baxtıq da, mən hiss edirəm ki, bölcəmizdə yüksəlməşdə olan Türkiyənin qarşısına bir sünnün məsəb savaşlarını çıxarmaya hazırlanır. Və toplumu uyarmamız lazım. Hətta bu məsəb savaşları İrmənsan qeyrin olabilər. Hətta bu məsəb, bu gün Türkiyəni bölməyə çalışan güclər var. Üç bölcəyə bölmək istiyirlər. Kürdistan ve yarısını Yunanistanı, yarısını isə İrmənsan'a biriləşdirmək. Yəni, Türkiyədə bir Kürdistan, Yunanistanı biriləşmiş bir hissə və İrmənsan'a biriləşdirmiş bir hissə adılı projələr var. Türkiyənin bölüməsi projələri var. Və bu projələri həyata çeçirib bilmədiçdə direniş göstərən bir Türkiyənin qarşısına buradan da İranın faaliyyətləri ilə bir sünnü və şiə məsəb savaşları çıxartıla bilər. Biz bu sürecin qarşısına almalıyıq. İran və Türkiyə münasibətləri bu səviye gələ biləcək səviyədə çətşinləşdirməməməkdir. Biz deyərkə nəyi nəzərdə tutur? Millətməyə, millətməyə elimi dairələr? Millətdə deyivlətdə. İç içə çalışmalıyıq. İç içə çalışarak bölcəmizi şiə sünnü savaşlarını soxulmasını razı olmamalıyıq. Rüfət bəy, Amerika Birleşmiş Tatlıları Suriyada da, Irakada da, sünnüləri devirir, şiələri iş başına çeçirirdi. Suriyanı da Irakada sünnü və şiə bölcələrinə bölürdü. Həm etinik bölcələrə bölürdü. Həm sünnü və şiə bölcələrinə bölürdü. Nə məyəlum ki, Suriyada, Irakda, uyğulanan o siyasət, Türkiyə və Azərbaycanda uyğulanmayacaq. Nə məyəlum ki, hətta İran mövz üçün də uyğulanmayacaq. Bunlar çox təhlükəli məsələlərdir və biz bunlardan qaçmalıyaq. Bizim torpaqlarımız gözümüzün qarşısında həm də bu məzhəb anlayışlar ilə bölünür. Və Amerika çox ustalıqla bundan istifad edir. Bakın, bir ərəp jurnalisti var, Sabir Məşhur. Sabir Məşhur Suriyada Amerikan liderlərin, Şiyyə liderlərin necə dəstəşilədiklərini göstərən çox önəmli çoxlar eləyir. Onu dinləmək çox önəmlidir. Və indi həl azırda İranı, Türkiyə və Azərbaycan birlinin qarşısına çararaq orta doğunu bölcəni sünnü və şiə savaşlarına sürükləyən bir güc də var. Bu savaşlarda nə Türkiyə Azərbaycan qazanmayacaq? Nə İran qazanmayacaq? Bu savaşlarda, Türkiyədə, Azərbaycanda, İranda parça-parça olub çöçlər qarşıdırmalar və qanaxmaların içini sürüklənə bilər. Bu məsələdə də həssas olmamız çox önəmlidir. Yəni, İran da Azərbaycana yönəliş siyasətində bunları düşünməlidir. Çox maraqlı bir yanaşma var. Mən uzun edilər bilis-iranda yaşamışam. Orada hər hansı bir, bu ayrı səskilik, hər hansı bir savaş falan, bu kimi söhbətlər olan da deyirdilər ki, in qarəyı İngilisi, ya bu İngilisi nişidi. Yəni, Büyü Britanya dolayı bilər o, Amerika dolayı bilər. Yəni, böyük güdrətlərin nişidi. Bu gün İran'a böyük güdrətlər dikdəmeyidir Azərbaycana qarşı bu şəkildə davransın. Düşünmürə, bu gün İran'ın Azərbaycana qarşı bu şəkildə davranmasının çöçündə heç din anlayışı və şiyanlayış dayanmır, panfarsizm dayanır. Sadece şiya donuna bürünmüş, din donuna bürünmüş bir anlayış. Və bu elə İran hakimiyyətinin, İran siyasi liderlərin özünlən qaynaqlanan bir prosesdir və olduxça yanlışdır. Bu yanlış davranışlarıyla əslində bu dini də gözdən saldılar və İran'ın özüçində hiç bu dini inanan heç mümiyyətlə morvalara əhali inanmır. Hətta parsların özü inanmır. Və Türklər məsələsində gəldikdə isə Türklərin güne-yazərbaycana çoxdan bu morvalardan da o şiyyəliş zihniyyətindən də qopub və güne-yazərbaycana zihniyyətində bir milliyə çilik və bilsekulyarlaşma süreci başlayıb. O prosesdən doğan haray haray mən türkəm anlayışı var. Hər haldan güne-yazərbaycana bağırmır, haray haray mən şiyyəyəm. Haray haray mən İranlıyan bağırmır, haray haray mən türkəm Baci Təbriz Ankara deyir. Bu çox önəmli bir şeydir. İran'ın özüçində bu doktorin çöçdüğü üçün, bu ideoloji doktorun doktorin halkın özüçində çöçdüğü üçün Azərbaycanda da, güze-yazərbaycanda ilə bir etiçi ciddi bir etiçi doğurmayacaq. Amma güze-yazərbaycanda fəalək göstərən İran misyonir təşkilatlarıdır. Nardaran da o hadisələri çıxaran, tutaqcı zeynəbiye, hüzeyni yeçimi təşkilatlar bunlar. Hamsı İranın maliyyələşdirdiyi ideoloji bəri. Hara gedir bu proses. Bu proses Türkiye'nin qarşısına bir şiir İran gücünün yüksəlməsini izin vermək olmaz. Bu proses burada dayanmalıdır. İranı, Ermenistanın yanından çəkməyə bacar malıyıq. Ve İranla düşünürəm ki, sağlam ilişkilərin qurulması da çox önəmlidir. Çünki bu dönəmdə biz İranla bir savaşa gire bilmək. Zətən, Ermenistan çox çalışışı Azərbaycana-Rusya arasında savaş olsun və Qarabax savaşı global bir savaşa çevirilsin. Eyni zamana yenə də çalışmaqdad ki, Azərbaycana-Iran arasında bir savaş olsun və Ermeni məsələsi unutturulsun. Biz hal hazırda Ermenistan və Ermeni məsələsin həlləyətmək dönəmindəyik. Bu dönəmdə İranla yeni savaş heç bize xeyrcətirməz. İranın özünü heç xeyrcətirə bilməz. Sünki İranda 11 milyon fars, 52 milyon türk var. 52 milyon? Bəl. Bu Quraqəm maraq olur. Türk dediştə, sadece Azərbaycan türklərmi deyil. İranın bütün bölcələrini yayrmış, Xuzistanı yayrmış, Kirmanı yayrmış. Bəl. Kim dünyanın yaxana ışır azla qaşqa türklər olur? Bəl. Bəl. Bəl. Bəl. Türklərini türklərini yayrmış, Türklərini cəyəmini nəzərdə tuturamış. Biz o türkləri də ayırabilmərik. Çünki Azərbaycan türkünün, Qajqal türkündən və yaxudu Xuzistanulacı türkündən özəl bir ayrı çağrılı yoxdu. Biz 한번 oquzuq, aynı türküş, sadecə o türkçülər içerisində daha Kampakt şəkildə yaşayan və Türk millətinin iradəsini və çimlini təmsil edən mərkəstəmiriz olduğu üçün, biz Azərbaycan-Türk məsələsini qabartmışq. Amma İran da 52 milyon Türk var, o Türklər hamsa Azərbaycan-Türklərdir. Biz onlara bağırımıza basırıq və onların sorunları bizə soruqlarımızdır. Azərbaycan-Türkləri kim bağırımıza basırıq? Təvqətmir. Çox gözlərləri bu notularda da Qunki və iləkimizi bitirik, Qunki və iləkimizin qonağı Bütöv Azərbaycan Rəkiatının sədri, filosof, alim, Yasəmə Qaraq oyunundaydı. Yasəməxam, təşəkürlə. Bütünizlə izlərimizə təşəkür edirəm, sonda yenə xayşe edirəm ki, efirimizi bəyənin, paylaşın ki, bu Yasəməxamlı olan söhbətimiz daha geniş aductoriyaya gelip çatabilsin. Sağ olun, Tanrı vətəlimizi, Tanrı millətimizi qoruz.