 Ja, ik denk één van de redenen dat we zo collectief rauwen, bijvoorbeeld in dit soort situaties met de MA17, is dat we een bepaalde behoefte hebben om iets te doen met al die onmacht waar we mee zitten. We zitten met woede, we zitten met frustratie. Het is eigenlijk niet echt de bevatte wat er gebeurt is. We kunnen er niet zoveel mee en er valt eigenlijk ook niet zoveel over te zeggen. Er zijn zoveel meer vragen dan antwoorden. En dan biedt een ritueel een kans om dat in een bepaalde structuur te gieten en dan samen wat te doen. En dat kan heel erg veel steun bieden, veel meer dan alleen. Het kernwoord is daarin heel erg samen. En dan is het interessant om te zien dat de nieuwe ritueelen die zich in de afgelopen decennia hebben ontwikkeld, dat die eerst zich heel erg op het individuele richten en dat het gezegd ieder maakt zijn eigen religie en ieder bouwt zijn eigen ritueel. En dat we gaan de weg hebben ontdekt dat eigenlijk hebben we vooral ook behoefte aan dingen samen doen. En ritueelen samen doen geeft iets extra's. Je biedt een structuur waarin je allemaal het zelf doet. Allemaal niet hoeft te zeggen wat je nou echt vindt, maar gewoon even samen kan zijn. En dat kan enorme steun bieden. Er is ook een duidelijke oorsprong aan te buigen. Dat heeft te maken met dat je eerst een crisis hebt gehad. Er waren hele grote veranderingen in de maatschappij en ritueelen leken daar niet meer zo bij te passen. We deden liever, doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Al die extra handelingen, wat is eigenlijk precies het nut daarvan. Waarom doen we dat nou eigenlijk? Nou, een tijdje bleek dat we dat deden omdat we daar behoefte aan hebben, omdat we het eigenlijk nodig hebben. En begonnen zich nieuwe ritueelen te ontwikkelen. En die sloegen enorm aan. In Engeland, dat is denk ik het klassieke voorbeeld, na de dood van Princess Diane, kreeg je dat mensen ineens met ze alles samen gingen rouwen. En dat iedereen ineens iets was van, dit is goed. We kunnen samen ons verdriet over de dood van deze persoon delen. Maar we kunnen ook onze eigen kleine persoonlijke vormen van verdriet kunnen we daar met ze alle in kwijt. En in Nederland zie je dat in andere ritueelen terugkomen, in andere herdenkingen bijvoorbeeld bij Pinfotuin, bij André Hazers. De stille tochten zijn een heel duidelijk voorbeeld daarvan. Is er voor de kerk een nieuwe rol weggelegd? Dan is het interessant om te zien waar dus de ritueelen evenleken weg te lopen van de kerk. Dat je nu bij de MA17 bijvoorbeeld ziet, dat de verschillende kerk in Nederland samen een kerkdienst ging aanbieden. En dat men de weg naar de kerk ook nog steeds blijkt bijwege te vinden. En die behoefte groter dan de kerk zelfs. Er moet de schermen buiten de kerk geplaatst worden om daar te zien hoe mensen vanuit verschillende kerkelijke achtergrongen dit in een breder kader proberen te plaatsen. En dat is natuurlijk iets waar de kerk extra goed in is. En daar, ja, ook daar vindt mensen dan steun in. Weet je hoe de rouwproces in die andere landen is gegaan? In andere landen bijvoorbeeld in Malië zie je dat het veel meer is ingebed in een bepaalde lokale geloofstructuur. Dat je nog meer die traditionele ritueelen ziet, hoewel ze in Malië zie je ook voor de niet-islamitische overledenen nog een ritueel gedaan hebben. Je ziet dat in Ukraine, in het dorpje waar de crash gebeurd is, dat daar een orthodoxe dienstwet gehouden. Dus andere landen hebben ook ritueelen. En de mens kan blijkbaar niet zo goed zonder ritueelen. Alleen in veel andere landen zie je dat die nog veel meer zijn ingebed. Hoe kijkt het buitenland tegen het rouwproces in Nederland aan, het collectieve rouwproces? Dan zie je dus dat er wordt verwacht, omdat Nederland de boek staat als een geseculariseerd land en als een vrij nuchterland, dat er dan enige verbazing is van buitenlandse pers bijvoorbeeld, die nog niet zo'n aanraking is geweest met de eigenlijk nieuwe ritueelen in Nederland. En die je ineens zien, hoe vlot dat er eigenlijk nu loopt in Nederland, hoe Prof. Paul Poster van de Universiteit van Tilburg zei, we zijn in Nederland inmiddels ritueel competent in deze nieuwe manieren van ritueelen. En dat werkt de enige verbazing op in het buitenland.