 pagbati sa ngalan ng aking mga organization, ang Cordillera People's Alliance, ang CELDA, Northern Luson, at ang Sanbugo Allianza ng Mamamayang Moro at Katutubu para sa sariling pagpapasya. Ikinararangal kong maging bahagi nitoong Faculty Development Program para sa mga guru ng PS21. Naway may pagpapatuloy ang tulungan ng Akademia at Kilosang Masa sa paglalantad ng tatutohanan hinggil sa Batas Militar at Dictadora ni Ferdinand Marcos at paglaban sa revisionismong historical. Lalo na ngayong ang Pamilyang Marcos ay gustoong bumalik sa malakanyang at ang Pamilya ng Bagong Dictador na si Duterte ay gustoong magpanatili sa poder. Meron akong inihandang PowerPoint Presentation ang pakikibaka laban sa mga Chico Dham at ang pamumuong ng Kilosang Masa sa Cordillera. Ang mga naunang nagsalita dito sa Palihan ay ibinahagi na nila kung ano yung naging katangian ng Batas Militar ni Marcos, ilala ang ko lang dito ang ilang konteksto specific sa Cordillera. Hinati ng Dictador ang buong Pilipinas sa mga region. Imbes na itayo ang mga Provincia sa Cordillera bilang isang region, isinaman niya ang Abra, Mountain Province, Benguet at Baguio City sa Region 1, Ilocos Region, at ang Kalinga, Apayao at Ifugao sa Region 2 o yung Kagayan Region. Maaga pa lang sa Dictadora, inanun siyo ang kanyang flagship project. Ito yung Chico River Basin Development Project, bilang sagot sa pandaig digang crisis sa supply ng langis. Na ito ay World Bank Funded. Inaward binya ang 200,000 naektaria ng kagubatan sa Abra sa cronin yang Herminio Decini para sa Cellufil Resources Corporation Logging at Paper Pulp Production. Ito yung Cellufil Resources Corporation sa Abra. So ito, nag-resulta din ito sa matinding paglaban ng mga tingyan sa Abra. Gaya din ng paglaban dito naman sa kabila ng bundok, ng mga bundok at Kalinga sa Mga Chico Dam. So may parallelisms yung popular resistance sa Cellufil at sa kayong sa Chico, pero ang ipopokus ko ngayon sa aking presentation ay ang pakekibaka laban sa mga Chico Dam. Ito ang Chico River, ilog Chico. Ang headwaters nito ay sa Mount Data sa Mountain Province. Umagos through the Mountain Province tapos hanggang sa Kalinga at lumalabas sa kagayan. So ito ang pinakamahabang ilog sa Cordillera at napakahalaga ang isinisilbi ng ilog sa mga katutubong pamayanan. So itong ayong Chico River Basin Development Project, na Flagship Project ng Dictador. Planong magtayo ng 4 mga dam. Dam 1 sa Sabangan Mountain Province. Dam 2 sa Annabel, Sadanga, Mountain Province. Dam 3 sa Basaw, Tinglayan, Kalinga. At dam 4 sa Tomyangan, sa Tabuk, Kalinga. For a total of 1010 MW of power. At ito ang resulta ng pre-feasibility study ng International Firm na kinontrata para rito. Na yung Chico 2, 3 at 4 ay economically feasible. At hindi lamang para sa hydro power kundi para din sa irrigasyon. Kaya ang mga government agencies na involved dito at National Irrigation Administration. Yung prioritization ng una ang prioridad ay Chico 2. Ito yung sa Sadanga, Annabel to Kukandam. Ito yung prioritization ng una na gusto ng maitayo simula 1977 at makompleto ng 1982. Habang ipagpapatuloy yung pag-survey sa iba pang dam. Di kailangan din daw gumawa ng social feasibility study. Tapos ng 1974, nagpadalana ang National Power Corporation ng mga survey teams sa Chico 2, Chico 3 at Chico 4. Ano ang naging tugon ng mga umili o mga parayanan ng mga buntok at kalinga? Kasi napakalaki ang magiging effecto nito ng Chico River Basin Development Project. Kasi ang total catchment area nito ay mula sa head water sa Mount Data hanggang sa dam 4 sa Tomyangan. Na a total of 1,400 square kilometers. At ang watershed nito ay napakaraming munisipyo sa mountain province at kalinga. At ang tayanoon ay negatibong ma-affectuhan ang higit na 100,000 na umili o mamamayan. At ito ang mga pangayanan sa tabi ng Chico. Ginawangan nila itong kanta, na madalas nilang kantahin sa budong conferences. Kung mahusay lang yung voices ko o kakantahin ko para sa inyo. Pero yun na. So they strung together all of these communities along the Chico River. At konekwento nila na itong lahat ng ito ay ma-affectuhan negatibli. So sa bankan, sa bankan bontok, tukukan anabul ya batwagan bub na ingibating layahan ba sa lup-lupa ang bato. Ganyan, kina-kantan nila ito sa mga budong conferences. At nung pumasok na yung National Power Corporation sa mga dump sites nung 1974 ay kaagad hinarap ito ng matinding Pakikibaka. At ito ang chronology yan ng Pakikibaka. Pagpasok ng mga survey teams ng National Power Corporation, nagbarikada na ang mamamayan doon sa anabul batwagan Chico II sa Basaw Chico III at sa Tomyangan Chico IV. Itong pamayan ang ito kasi armado ang mamamayan sa tutulang dahil meron silang tradition ng budong o tribal wars. Kaya bahagi ng kanilang kultura ang arm defense ganyan. Or yung kwento din na yung mga kababaihan ay nag-disrobe at sila yung humarap mga survey teams. Nang padala sila ng maraming delegation sa Malacanyang. Isang delegation mula sa buntok tukukan anabul batwagan bumunta sa Malacanyang para kausapin ang diktador pero sinabi na ay sentimental itong mga ito ganyan. Limang delegation mula sa Kalingga nagsikap na makipagusap sa diktador hindi sila nagtagumpay ng padala sila ng maraming petition at sa mga meeting na ipinatawag ng National Power Corporation at ng militari inilahad din nila sa mga meeting na yan ang kanilang opposition sa proyekto. In 1975 at para din kilandlin natin yung papel ng akademia si Marie-Fochlor Parpan isang anthropologo na connected nungun sa UP, Dileman ay ginagawa kasi niya ang kanyang field work sa Tang Lag nungun isang community na mga apektohan ng Chico Four. At nakikita na o observahan niya directly yung napakalaking kaguluhan na idinulot niyong proyekto sa umili kaya sumulat siya kaya Bishop Claver, Bishop Francisco Claver hinggildito. At si Bishop Francisco Claver kasi galing siya sa Tokukan isang community na napakalapit sa DUM2 site. At ang mamamayan ng sa Tokukan at sa Anabel Betwagan ay pumunta din sa kanya at sinasabi ang kanilang mga hinain. Kaya gumawa siya ng open letter si Bishop Claver at ang Presidente Marcos. At ang Catholic Bishops Conference of the Philippines ay nagtawag nitong tinatawag nilang Butchong Conference. Actually sinagawa ito sa St. Brigitte School sa Kesson City pero dinalohan ito ng 150 na Bontok at Kalinga. At dito sa Butchong Conference na ito naglabasila ng pagtah o agreement na nagdumalo dito sa Butchong Conference. At itong resultang ito ay sinumiti kaya Marcos kaya Enrili sa World Bank. At June 1975, ang Executive Secretary na si Alejandro Melchor na gumawa ng anunsiyo na temporarily is also spent ang DUM2. Ito ang Butchong Conference na pinirmahan ng 150 na Bontok at Kalinga Elders. Basically winawarningan ito ang mga anak ng mga Bontok at Kalinga na wag magtrabaho sa NPC wag magpakain sa NPC parang wag kayong magcooperate dyaan sa projectong yan et cetera. So makikita natin dito sa Pagtah-Tivot-Chong Conference. Nung last quarter na nung 1975 after may anunsiyo na iso suspend ang DUM2 ang anabel Batwagan DUM nagshift ng priority sa DUM4 Chico sa Tumyangan Tabuk. Ipinadala ni Marcos ang Presidential Assistant on National Minority Simanda Liesalde sa Kalinga gumamit siya ng bribery, deception and force to minimize opposition to Chico IV. Nagkos ng pagkakahati-hati sa mga community dahil meron siyang mga na bribe na ilangbudong or peace pact holders habang ang mayor yan naman ay napanatili ang matatag na opposition. Nag-gumawa siya ng delegation ng Kalinga so kumuha siya ng papangat or leaders dinala niya sa Kalinga meron siya lang pinirmahan dun mamaya ina-announce na na-agrinadaw ang Kalinga sa DUM nung pagkatapos nito pero malik nung mga dinala sa Malacanyang ay pinilit sila ng mga tribo mga komunidad na iretrak ang kanilang signatures dahil pinapirma sila sa blank sheets of paper. At ang Catholic Bishop at this time sinabi niya ang National Power Corporation at Panamin had really low, low credibility with the people. Ang yandin ang arresto at pagpulong. Nung October 1976 nakaraon ng National Referendum, tinatanong ang mamami ang Pilipino kung gusto nyo bang ipangpatuloy ang Martial Law. Maaga pa lang, in early years of Martial Law pa ito. Eh, nag-almost total boycott dito sa DUM affected areas, no? From Chico I to IV. Kaya, naraon ng series of arrests. Inaresto nila mga papangat, tribal leaders, married couples or elderly women, youth and children, no? So, andami nilang inaresto na overflowing yung pieces takid sa tabuk. And later on, yung iba sa kanila, ay binala sa Camp Olivas. Kung saan naman ako ay detaining on sa Camp Olivas, ito yung una kung exposure kinalaman, hingil sa Chico DUMs. So, si Jocno Atanyada iti na yun nila yung Free Legal Assistance Group at nag-offer sila ng Free Legal Assistance. Ngayon itong mga na detain yung iba mas matagal, ay ano naman ang carges sa kanila obstruction of the October Referendum, hampering government projects et cetera, et cetera, pero na-release din sila. Pero, siyempre malaking kaguluhan na napakarami ang inaresto at kinulung, kaya yung NPC took advantage of the situation and try to construct uli yung kanila ang work-ups. 1976, nag-offer sila ng programa sa Relapation. Pero hindi din ito tinanggap ng umili o ng mamamaya. Dyaan naman sa Damsight Chico IV sa Tomyangan. Dito talaga napakatindi yung naging kumprontasyon sa pagitan ng mamamayan at ng Dictadura. Dahil, dwing susubukan ng NPC na itayo itong work-ups nila ay siserain naman nang umili o ng mamamayan. And the fourth time the Kalinga in the work-ups, 250 Kalinga men, women and children carried back the materials from Tomyangan to the Philippine Constabulary Camp at Bulanaw Tabuk in a silent protest march of 28 kilometers which lasted through the night and through the curfew hours. Ano ang naging tugon ng Dictadura ginawa nilang Tomyangan no-man's land. Ano? Diniclare nila yung 500 meter radius from the work camps as no-man's land or free fire zone. Kaya kung anuman yung mga livestock animals and humans here were fair game. Kaya napakaraming mga baka at kalabaw ay bastat na lang pinagpapatay at pinagkakain tapos yung kanilang nuloy nila yung NPCs drilling and bulldozing at maraming nasira dito sa diniclara nila no-man's land. December 1978 nagsagawa ng budong conference sa Bugnai. Ito ang ilini makliing and dito ako, I was here in this budong conference. Dinaluhan ito ng napakaraming peace pact holders, partners mula sa dam affected areas at naglabas sila ng pagtatibudong or agreement binding doon sa communities na yan similar doon sa agreement na nilabas ng butchong conference ng 1975. February 1980 nakaroon ng National Power Corporation Kalinga Dialogue kumuhan ng damwabas ng National Power Corporation para magdala ng busload of Kalinga Leaders to be ng dam kasi ipapakita daon nila kung pakaano yung dam. Kaya lang yung mga tribal elders, nagsalita pa rin tungkul sa opposition to the dams at walang makumbin si talagang wala no point of agreement sa ng NPC at ng mga umili. Yung isang very outspoken sa meeting na ito ay Sima Kliing Dulag at dito ng galing yung isanyang quote you ask if we own the land and mock us asking where is your title such arrogance to speak of owning the land how can you own that which will outlive you so nung hindi makumbin si yung mga tribal leaders increasingly militarization sa kanayunan nagtambak ng maraming troops ang AFP at sa PC constabulary sa mga dam kaya lang gaya nang sinabi ko kanina actually ang mga tribo na ito dahil binodyan area ito e peace pack areas e ang kabila kasi ng peace pack ay tribal war kaya armado din actually ang mamamayan at talagang kong baga manakigobat they are war yours so they also habang nai increase yung militarization they also increasingly at nung 1976 ang dyan nine reports nang mabilis ang expansion ng new peoples area sa dam affected areas at dam affected communities at maraming ng mga valita of increasing armed encounters at napakaramin ng naitala na i-dokumento na human rights violations ng militar gaya nito documented dito na isinungmiti sa president so napakarami libo ang documented human rights violations nung April 24, 1980 sa git na ng gabi nirade ng isang platun ng AFP sa pamamuno nil yuten ng Teodegario Adalen ang bugnai dito inispray nila yung bahay ng Makliing na matay siya nagspray din sila sa bahay ng Pedro Dungok ay he was severely wounded pero lakili hindi siya na matay so ito yung April 24, 1980 ito yung martyr dam ni but but tribal leader Makliing Dulag at ito ngayong isang quotable quote uli mula sa kanya I say to you the question of the dams is more than political the question is life our Kalinga life apokabun yan the lord of us all gave us this land it is sacred nourished by our sweat it shall become even more sacred when it is nourished by our blood at ganyan nga ang nangyari ang martyr dam ni Makliing imbes na mag-silence sa umili ay mas nagalit pa ang umili at mas tumindi pa ang opposition in June of 1980 dumating sa tinglaya ng isang international fact finding mission na mag-e-investigate sa pagpaslang kay Makliing Dulag kita natin dito na dumalo doon sa international fact finding mission na yan ang yuma ang mga senador Yocno Atanyada I was there I remember nag-lakad sila ng napakahabang hanging bridge na nag-swissway pa ganyan, kasama pa nila nga mises nila so, antagal-tagal kasi di sila sa nga ay mag-lakad sa ganung tipon ng bridge pag-dating nila sa kabilang side na sa luplupa ito sinalubong sila nito ang mga tribal elders na mag-gamit na yung sa guide po, yung nose flute tas di nila nila doon sa git na tapos si Senators Yocno Atanyada, inalis nila yung kanilang shirts to show their solidarity with umili ng Kalinga siyempre yung yung martyrdom ng Makliing Dulag ngayon yung April 24 which is the date of the martyrdom ng Makliing Dulag kinomemorate bilang Makliing Memorial from 1981 to 1984 so, ang unang Makliing Memorial ginawa sa Bugnai ito yung ili ng Makliing yung pangalawa ginawa sa Basaw where Dam 3 was supposed to be built yung Pangatlu, 1983 ginawa sa Batwagan so this are from Makliing Memorial in Batwagan itong slides na ito where Dam 2 should have been built at sa kanong 1984 yung Makliing Memorial ginawa sana sa Bangad pero aborted ito kasi dumating yung mga militar at they just know how the program to happen kaya lahat kami kinailang bumalik sa bus at bumalis doon sa Bangad so, tumitin di ang nangyayari dyaan sa Dam affected areas at tignan natin itong isang news article ni Roberto Coloma Color the Chico Red sinasabi niya dito na dumadami din ang mga kabataan mula sa Dam affected areas na nagiging kasapin na ng New People's Army noong 1983 was it August itin ayo ang Kalinga Bontok Peace Pact Holders Association so yung Bodong Conferences ito na yung nagiging isang pamamaraan ng pagbubuun ng malawak na pangkaka isa laban sa Chico Dam at para i-consolidate ang mga Peace Pact Holders itin ayo noong 1983 yung Kalinga Bontok Peace Pact Holders Association sa Buskalan I was there ito yung ilang scenes ito yung that's Amadanyel Ngaiaan later on to mayong chair of Kalinga Bontok Peace Pact Holders Association ito yung ilang scenes from that founding assembly of Kalinga Bontok Peace Pact Holders Association kasi yung Bodong which is the peace pact gina it's very dynamic pala hindi tutoon na napakastatic ang mga traditional ng mga institution sa harap ng banta kasi ang nangyari yung binodgan areas the peace pact areas ginami talaga nila ang Bodong nagtawag sila ng maraming Bodong Conferences kung saan dinidiskas nila itong Chico Dams ang banta sa lupa, sa buhay ng paman yan ng ito kasi ang traditional na Bodong is just a bilateral agreement between two tribes two communities pero sa panahon ng anti Chico Dams struggle ito ay naging multilateral na Bodong ginather nila yung napakaraming peace pact holders at papangat at yun nga magpipermas sila ng agreement o pagtah at laban sa Chico Dams na napaka-epictibong pamamaraan kung papaano na mobilesan nila ang buubuong mga communityat laban sa Chico Dams nung 1985 yung Kalinga Bontok Peace Pact Holders Association ay naging Cordillera Bodong Association dahil hindi na lamang Kalinga at Bontok initially kasi yung areas laban sa Chico Dams sa Kalinga at Bontok pero nung ginawa nila ng Cordillera Bodong Association and dito na rin yung mga communityat sa Abra yung mga nag-opos at yung marami pang ibang communityat dito sa Mountain Province so pinalawak nila ang saklao ng Peace Pact Holders Association ginawang Cordillera Bodong Association makikita natin sa panaykalalakihan kasi actually mail dominated ang budong at ang maraming institution sa Cordillera pero makikita natin si Mother Tanao Petra McLean ng mainit Bontok at siya din yung isang naging leader ng Cordillera Bodong Association ngayon habang nangyayari yung lahat nangyan nangyayari sa kanayunan ng Cordillera sumabay naman kalunsuran o ang bagyo sa antipasistang pakekibaka so ipinaglaban ng kabataan at estudyante ang Student Rights at Welfare willing pagtata yun ng Student Council and Student Publication nag-welga ang mga mga gagawa sa Bengate Corporation yung union na baru at impuyog itimang manggad di Bengate Corps ng 1983 nung pinatay sininoy sa Tarmac bumilis ang pangkakahiwalay ng Dictadura na itayo yung Justice for Aquino Justice for All, yung Coalition of Organizations for the Restoration of Democracy yung Nationalist Alliance for Justice, Freedom and Democracy at ang lahat ng ito na itayo din sa Bagyo at Sa Cordillera namumu o yung malawak na antipasistang aliansa itong slide na ito ay taken ng mga Student Activists na hinuly sa Bagyo at Kinulong sa Camp Dangwa Makikita nyo, andyan si Nestor Castro I wonder if you recognize him andyan din si May Rodriguez yung Executive Director ng bantayong ng mga bayani yung iba kasama ko ngayon sa Selda si Brenda at saka si Lynn yung mas-arrest na nangyayari sa buong Pilipinas ay nangyayari din sa Bagyo at ang Opposition laban sa Chico at Sellofil sa Kanayunan ng Cordillera ay madaling kumalat sa buong region hanggang sa mga Central Bayan and Central Urban naglunsad ang mga kabataang igurot ng mga campanya sa Bagyo na humihiling na kilanlin ang karapatan ng mga cututubu laban sa militarisasyon sa Kanayunan at laban sa Gran Kanyaw Festival ng Emelda Marcos wala naman daw dapat ipagdiwan bakit magkanyaw wala naman daw ipagdidiwan dahil panaypanga apinaman ang dalan ng Dictadora sa mga igurot ng Cordillera umusbong ang maraming mga organization so from the early 80s umusbong na yung maraming organizations among the igurot national minorities itinayo ang progressive igurots for social action itinayo ang organization ng mga professional which I was part of itong Cordillera Consultative Committee itinayo ang organization ng mga urban poor organization daging tinakorapay ang milistasyonad nagkaroon ng napakaraming nagsprout ang mga organizations no? Merong daladalang mga issue pero naging bahagina ng Dictatorship Struggle sa Cordillera nagtayo ng maraming mga clan organizations, community organizations, farmers organizations at iba pa at sa lahat ng mga ito sa pakikibakang ito kilanlin natin ang makabulpang patel ng kabataan no? yung kabataan ay yung cultural presentation sa mga butong conferences parang may competition sa mga community tapos yung mga estudyante sa Bagyo who came from the DUM affected areas deeply integrated sa kanilang pakikibaka sa ID actually sila yung unang organization dito na nagtayo ng progressive for social action or national minority youth and student movement dito sa Bagyo sila yung dadalhin namin yung elders ng community magsasalita sila sa mga sekwelaan, kahit yan sa dilimand dinalan namin tapero itong mga kabataan mula sa mga community ay sila ang nagsisilbing translators para sa mga elders at facilitators at later on na develop na rin sila bilang spokespersons para sa people struggles at napakayaman yung pangkulturang protesta maraming mga cultural presentations with new revolutionary content utilizing the traditional patong salidumay ugayam ulalim yung napanood nating nagtawadan at daga a video of course through its inspiration from all of these ganyan kindi na lamang yung traditional forms of culture kung the other cultural forms depicting the people's problems and resistance were also creatively developed by progressive cultural workers banggitin lang natin yung naikling iskit na isinulat ni Nony Nony Keano na diba nagturo din siya yan sa UP dilimand yung kanyang kanta alay kay makliying na I think after this presentation napakayaman nang pagbubuwan ng mga obra tapos nagkaroon ng mga cultural caravan to discuss the issues nagkaroon ng balikili yung maistudyante pupunta sila sa vacation time sa kanilang mga komunidad nang didiskas ng mga issues tapos dito naman na yung tribal Filipino Sunday 2nd Sunday of October Philippines at naging solidarity ng church people sa mga katutubong mamamayan ngayon so ang bilis na ng mga pangyayari naging mabilis ang pagpihiwalay sa dictadura on June 1-3 1984 all of this came together at itinayo ang Cordillera People's Alliance for the defense of the ancestral domain and for self-determination sa isang Cordillera People's Congress na isinagawa sa Bontoc Mountain Province dinaluhan ito ng mahigit 300 na participants ito si Attorney William Claver na siya yung naging founding chairperson ng Cordillera People's Alliance nagsimula kami sa Cordillera People's Alliance sa mga 27 organizations yung marami dyan yung mga pispact holders communities along the Chico pero later on naggrow na nang naggrow ang Cordillera People's Alliance isa sa maagang campaigns ng Cordillera People's Alliance ay ang regionalization and beyond dahil sinabi ko nang wala ng Cordillera Region na un at nahati mga provincia ng Cordillera at matagal na na hinihiling ng maraming mamaman na dapat tumayobi lang isang region ang Cordillera kaya noong 1985 yung batasan pambansa ay nang pas ng bill itong si Honor Aquino Nang Baguio at just para- para- para- para- para- para- para- para- para- para- para- para- para- para- para pas sa- para- para- para porong para haikala sa unang 1981-1984, pero nung 1985 ay nagtransform na bilang Cordillera Day. Ang unang Cordillera Day sinagawa sa Baluwang Sadanga, tapos ang pangalawang Cordillera Day sinagawa sa Bontok. This was shortly after the EDSA Revolution in 1986. Since then Cordillera Day has been hosted by local communities and people's organizations throughout the region, often with the support of local government units. This year we celebrated the 37th Cordillera Day virtually kasi hindi naman and pwede ngayon mag-gather yung mga malalaking gatherings. Tapos yung lahat ng ito ay naging bahagina ng malawak na anti-dictadurang nagkakaisang prenti. If we look at this, this is the popular streamer ng justice for akino justice for all. Kong makikita natin yung unang mukha dyan ay yung mukha ni Makliing Dulag, kaya yung anti-chico-dumb struggle ay naging integrated na sa kabuang anti-dictatorship struggle. Noong pebrero 1986, pagkatapos ng 24 na taon ng Pakikibaka, pinatal-sik ng Mau Mayang Pilipino ang Dictadurang Marcos, kinilala ng buuh mundo na people power ang nang patal-sik sa Dictador. So balit di alam ng marami na napatigil ng indigenous people's power ng kaiburotan ang World Bank Funded Chico-dumb Project at Ang Cellufil Resources Corporation sa pagboboo ng pinakamalawak na pangkakaisa, gamit ang budong at ang pantribong tradition ng futand o panlahatang mobilisasyon sa pangtatanggul ng buhay, lupa, atdangal o dayao. So ano ang mahahalaw natin mga aral, itinuro ng mag-itting ng mga katutubu laban sa Chico-dumb at Cellufil Resources Corporation ang malalim na pakahulogan ng lupang ninuno kaiba sa kalakal o simple ang kagamitan sa production. Kung ano ang definition ng lupang ninuno gaya na ipakita sa kanta, this became so clear during the Chico-dumb struggle. Itinuro din ito na ang makatarun ang pagtatanggul ng lupang ninuno, buhay at dangal ay ang paggigit mismo ng karapatan sa sariling pangpapasya. Kaya ang pakikibaka laban sa mga Chico-dumb ay konkretong karanasan at edukasyon sa kolektibong karapatan ng katutubung mamamayan o Indigenous People's Rights kaiba sa individual na karapatang civil at political. Sa panahon na yan hindi pakitita si Malinawe ang Indigenous People's Rights mula sa karanasan mismo ng pakikibaka luminaw ito ng gusto. Lumitao ang maraming aktivista at maraming mga tagapagsalita mula sa kaigurotan patungkul sa mga karapatan bilang mga katutubu. Ang ibat-ibang tribo at pamayanan sa Cordillera ay nahamon ng malaking pangangailangan ng pagbubu ng malawak napangkakaisa upang mas-efectibong may panggul ang karapatan sa lupang ninuno at iba pang kolektibong karapatan bilang katutubu laban sa napaka makapangyarihan diktadura. Sinindihan nito ang natutulog na damdaming kaigurotan ng katutubung mamamayan sa Cordillera at nagbigaydaan sa pamumuo ng Saklao Region na Kilosang Masa para sa pangtatanggul ng lupang minuno at sariling pangpapa siya kung saan umunlad ang mga lokal at ispontanyong reaksyon tungo sa mulat at koordinadong pagkilos. Naging mas madalas ang pagkikita ng ibat-ibang tribo at sector sa pamamagitan ng mga mass-meeting inter-tribal activity at budong conference na naging oportunidad para sa dialogo at magkabaila ang bahaginan at pagkatutu. Mula rito na pagtanto nila ng bagamat malaki ang kanilang mga pangkakaiba. May kumun silang kasaysayan ng marginalization at minoritization. May kumun silang karanasan ng pangatih at discrimination. May kumun silang heograpiya at territorio ang bulubunduking Cordillera. May kumun napangpapan natili ng katutubong kultura bagamat sa ibat-ibang antas at pinakamalahak, pinakahalaga, may mga kumun na problema at kumun na kaaway. Ang mag-eating napakikibaka ng tiyigurotan, laban sa chico at cellophile, ay nag-begay inspirasyon sa maraming tao, sa mga provincia, sa urban and central bayan, sa region, sa pambansa at kahit sa labas ng bansa. Bumuhus ang malaking moral, politikal, at material na suporta para sa makatarungang paglaban mula sa mga akademiko, environmentalist, taong stimbahan, mass media, NGOs, at mga support group at solidarity organizations. Ang free legal assistance group ng mga yuma ang senador, Diokno Atanyada, ay nagsilbing mga abogado na walang bayan, nag-sulat ang mga anthropologo, akademiko at progressiveong media hingil sa chico at cellophile, gumawa ang kulturati ng mga obra patungkul sa isyo. Itinuro ng pakikibaka laban sa chico at cellophile na ang mga kasolokoyang mga problema ng katutubong mamon na yan ay mas malaki at komplikado kumpara sa ano man hinarap sa sinakunang panahon. Sa konkreto itinuro ng pakikibaka laban sa chico at cellophile na ang mga problema ng kaigurotan ay hindi maihiwalay sa mas malawak na lipunang Pilipino sa diktadura at sa panghihimasok ng imperialismo. Ang pagingin ng marami na ang katutubong paman yan na ay konservatibo at laban sa pagbabago ay napatunayang mali sa pagbubu ng pangkakaisan ng kalinga at bontok ng pinakamalawak na alian sa para sa pangtatanggol ng karapatang katutubo at pantaw laban sa diktadura. Bagamat nagsimulang ispontanyang pantribong tugon sa panlabas na banta ang pakikibaka laban sa chico at cellophile sa proseso ay humanay ito sa mainstream ng pambansa demokratikong pakikibaka at nagtulak sa pamumu'u ng militanteng kilosang masa sa Cordillera. Kaya ano ang hamon ng kasalukuyang panahon? Ako ay isang survivor ng Marshalo, may deja vu, may experience deja vu. Nakita ko na ito lahat noon, bakit nang yayari uli ngayon? Napakatindi ang mga parallelismo noon at ngayon. Sumusunod si Duterte sa idulun niyang si Marcos at meron ng de facto Marshalo. Kaya panawagan sa kabataan bilang pag asa ng bayan, kailangan ipatuloy ang kilusan para sa pagbabago at ang dipa na tatapos na revolution. Kailangan natin bakahin ang revisionismong historical. Kailangan gawing bahagi ng curriculum ang hinggil sa batas militan sa depth ed mismo kasi ang millennials ngayon hindi naman nila napag-aarala ng hinggil sa batas militar. Kaya na luloko na sila kung ano yung napakaraming nilalabas sa social media ng troll army ng mga Marcos at Duterte. Kaya napakahalaga itong mga aktividad na ito, pero napakahalaga nakailangan ang depth ed mismo ay mailagay sa curriculum, mainstitutionalize sa curriculum elementari palang hanggang high school, ang hinggil sa batas militar at karapatang pantas. At pang huli na grave ang nangyayari sa politika ng Pilipinas ngayon, ang anak ng dictator ay gusto ng bumalik sa malakan niyang, magtitipon pa ang dalawang pamilya, pamilya ng Marcos at Duterte na napakalaking banta huli sa karapatang pantaw ng mamamayang Pilipino. Kaya hinihikayat ko ang lahat na mga pan karma ito yung kasalukuyang campanya, campaign against the return of the Marcoses, tumalakan niyang and Marshal Law. So bilang pang huli, isa buhay natin ang pamanah ng ating mga bayani ipagtanggol ang lupa, buhay at dangal saan to polusan never again to Marshal Law. Mga sangguni an, for those of us who would like to read more on the Chico Dam struggle, noong panahon kasi na yan dumadalo kami sa ugat ang Anthropological Association of the Philippines at nagsasubmit actually ng halos yearly report. Kaya mababasa naman, kaya marami akong detali, mababasa naman ito sa ugat papers ang hamtao volume 2 next year huli and my unpublished undergraduate thesis, the Chico River Basin Development Project, a case study in National Development Policy. So naway na katulong ito sa ating nalalaman tungkol sa katutohanan ng Batas Militar dito sa Cordillera. Maraming salamat at magandang araw sa ating lahat.