 Salam hər vaxtınız xeyr olsun, dəyərli kanal 13 izləkizləri bu günlərəkçisində çox maraqlı bir mövzikət umnazıyaq. Bu gün ki, müsahibimiz Natiq Cəfərlət. Natiq bəyək, hoş gördün, hoş gördün. Natiq bəyək, son günləri cəmiyyətdə belə bir fikir dolaşır ki, Naxçıram muhtar ispublikasının muhtariyyətinin lərq edilməsi və Azərbaycanın digər iqtisadir ayonları kimi idarə edilməsi. Naxçıram muhtar ispublikasının muhtariyyətinin lərq edilməsi mümkündür mü? Muhtabi Azərbaycan kainist ürcəsində görə, Azərbaycan ərazib formatı və ərazi quruluşu, idar etmə, inzibatı ərazi idar etmə quruluşa. Azərbaycan kainist ürcəsində görə, Azərbaycan dövlətinin misləsində iqlubudur. Muhtarif peynalxap ökdəriblərin olduğu ilə də bağlı məsələni önə çəkənləri var, məsələni qarşı müqabiləsi önə çəkənləri var. Orada da iqtiratçılardan biri Türkiyədir. Və Türkiyə ilə Azərbaycan əgər bu məsələdə umumi bir razlıqə gəlse, Azərbaycan kainist ürcəsində görə, ərazi vahidlərinin formalakçıdırılması bizim müstəsində iqlubumuzdursa təbii ki, lərq etmək mümkündür. Burada hansı bir beynalxap mübavlələrə istinad etmək və yaxud da hansısa kimlərdən səbələdiyə icaz alma, ehtiyac yoxdur buna, Azərbaycanın bu müstəsində iqlubudur. Amma bunun əvəzində nə təklifi olunacaq, o maraqlıdır. Bu bir kinsi də, bu niyə bu məsələ gündəmə gətirilir? Bələ bizim tərəfimizdə də illərdir, təfələlədə gündəmə gətirilmişi. Çünki beynalxap danışqlar da, həmin kəndi və ətirafında yaşayan Erumə Nərsil Azərbaycanların hansısa bir formada yaşama status-lar ilə bağlı. Siyasi yox, məsəl yaşama status-lar ilə bağlı məsələlər gündəmə gəlir. Və son zamanlar beynalxap tədbirlərdə, şəxsə məndəşdərə kellədiyim, beynalxap tədbirlərdə Erumə Nərsil Azərbaycan tarafının gözləndisi həm də ondan ibarətdir. Ki, çoğulmasa, Naxçıvan Muxtar Respublikasına bənzər iqquqlarla bağlı, həmin kəndi və ətirafında yaşayan elmələrə iqquqları tanıyor. Və bu bir prisident yaradı, yəni, Naxçıvanın mövcudiyyəti, Aftonun Respublikasının mövcudiyyəti bir prisident yaradı. Və bu Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin, yəni, khan kəndi və ətirafının gələcək taliyyində də məyə maniyələrin yaranmasına səbəb olur. Və buna doğuratlan adımlardan biri də, İlham Elif Azərbaycan prisidentinin 14 iqtisadir ayonun yaradılmasıyla bağlı bir fərmağlı olmuşdik, hatalıdır isimlisə, iki ilə yaxın bundan öncə. Orada Naxçıvan iqtisadir ayonu təmini keçir. Qarabağ iqtisadir ayonu təmini də keçir. Bu iqtisadir ayonun idarətmə forması deyil. Sədəcə iqtisadi integraksiyanın xəlitəsidir və də, yəni, rayonların özlərinin idarətmə forması deyil. Növbətin mələlədə, əgər bu inzibat-i ərazi bölgüsünə çeviriləcək səvər, düşünürəm ki, çeviriləcək, bu zaman Naxçıvan iqtisadir ismobilikasının bir əsusi bir staksun olmasına ehtiyac qalmır. O cümlədən khan kəndinin əsusi bir staksun olmasına ehtiyac qalmır və nətəcə itibarilər, Azərbaycan 14 iqtisadir ayondan 14 inzibat-i ərazi vahidindən ibarət olan unitar bir dövlətə çevirilir. Biləm, bu ərazinə muhtariyyət götürəsün, Sədəcəni Naxçıvan muhtariyyəti götürəsə, bu, hiç şubəşki kələcəkdə khan kəndinin də arabək nə tərzi göstərə bilər. İdarətmə mexənizmlərə hansı formatı olabilər. Yəni, Avrupa da və Türkiyədə olduğu kimi belədiyələrin, inşallah, hiyyətləri artırılabilər mi? Yəni, belədiyələr idarə etmək, uqcasının icara eləyə bilərlər mi? Həssindən, məndik də bunu deyir. Və Azərbaycan tərəfinin bələ çox defansib bir münasibəti var. Kənardan qarabağın staksuyla bağlı hansı bir formada məsələn məsələlər qaldırılan da Azərbaycan prezidenti və Azərbaycan ləsmirləri haqqlı olaraq deyirlər ki, məsələsi olmaz. Yəni, heç bir statusuna söhbət qədə bilməz. Yanaşma doğra olsa da, burada bir müdafi eləməyətidə var. Əssindən, belədiyə də status. Belədiyənin özü status. Ona görə də bu məsələnin də həlli, həm Nakhçivan məsələsinin həlli, Azərbaycanın da üsüv olduğu Avrupa şurasının yerlə özünü darətmək xarçiyası var. Hansın ki, Azərbaycan da ratifikasiya eləyib və yerini yətirməyən, yəni yətirməyən, Gəgəanı Avrupa şurası ölkəsidir, yeri-yəri, yeri gəlmişkən. Çünki, böyük şəhər belədiyələrinin yaradılması və məsəlçikləri bu xarçiyada özəksini tapub. Və Azərbaycan, Gəgəanı Avrupa şurası ölkəsidir ki, seçilmiş məri yobdur. Şəhərlərin seçilmiş məri yobdur. Bundan öncə Ermenistan idi, 2009-cu ildə Ermenistan bu xarçiyanı tam qə ratifikasiya elədi və İrabanda və başqa şəhərlərdə yerli özün idarətmə ordanları o cümlədən məri seçiklərinə start fərindir. Azərbaycan deyindi, bunun gələni yəqmə oldun eca-diyələr və Azərbaycan əgər belə bir kanci su son islaqlara gədəcək. Yəni gəlmişkən, bunların Hamsu üçün bu dəyişiklər üçün mütləq kanci suca rəferində umal ağzında. Kanci suca islaqlarına gədəcəksə yerli özün idarətmənin gücləndirilməsi şəhdir. Bu o dəməktir ki, məsələn Nakhçivanın misalında götürsək, Nakhçivan inzibatə ərazi vahidi kimi olacaq, inzibatə ərazi vahidi kimi, və inzibatə ərazi vahidi kimi ərasində yerləşəm şəhərlər rayonlar özlərinin icrab başlıları əvəznə, belədiyə sədirlərini seçəcək, belədiyələrinin səvahiyyətləri artırılmalıdır mütləq. Amma mərkəzi hökumətində bütün 14 inzibatə ərazi vahidində olduğu kimi, Nakhçivan'da da prizidentin qususi numayindəsi olacaq. Prizidentin qususi numayindəsi orda qanun vericiliyin və ka-institutsiyanın maddələrinin yerini yetirilməsində nəzalət edəcək. Qususi özəl hallarda idarətmənin özlərinə götürülməsə, yəni fövqala da hallarda bu itəbiyyət artısələri de olabilər, qarıştən müdaqrələri de olabilər. Yəni qususi hallarda idarətmənin özlərinə götürə bilər. Bu Fransız modelidir əslində, Türkanında götürdüyü model budur. 81 vilayət var bilirsiniz ki, Türkiyədə, olara valilər təin olunur. Amma belədiyələrdə də böyük şəhər belədiyələrin də birbaşa seçikləri olur. Yəlilə özlərinə idarətmənin istutlarında böyük səlahiyətləri var. Buna bənzər Azərbaycan specific susiyyətlərin də nəzəri almaqla, mənələ gəl ki, belə bir idarətmə modelini keçit, artıq labüktür. Birincisi həm də ona görə ki, yəlilə özlərinə idarətmənin istutlarının formu alıqması, mərkəzi hökumətin de yüksün azaldacağı. Çincisi isə o icra hakimiyyəti inistutu özünü doğrultma. Artıq daha prizidət də bunu təngədəliyir, vətəndaşlar da təngədəliyir. 8 səfələm rəmsə icra hakimiyyət əbsolulmuşdur, 11-ə yaxın işdən çqarlıb. Amma heç bir dəşiqli yoxdur, heç bir pozitiv dəşiqli yoxdur bu sadədə. Çünki bu inistut sana olaraq özünü doğrultmur. Və həsində birinci kahtibin adının dəşdirilməsi sovvəttən qalma bir modeliydi. İndə özünü doğrultmursa və hamın ağrazıdırsa, həkimiyyətin özü də ağrazıdırsa, də mələ bu ləğv edilmədir. Bu ləğv ediləcə isə yerinə seçilmiş icra hakimiyyəti, ya təinə olmuş icra hakimiyyəti başçılarına vəznə seçilmiş rayon və şəhər başçıları gələcə, məirlər gələcə. Və bu da mərkəzi hökumətə həm də ona görə sərfələdir ki, bugünkü idarətma modeli effektiv deyil. Bugün regionlarda, rayonlarda, şəhərlərdə adi məlşət problemlərinə görə belə mərkəzi hökumətə müracət olunqu. Su problem olsun, kanalizatsı olsun və yaxud da yol problemi olsun, infrastruktur problemi olsun. Hansın mərkəzi hökumətə məktub yazır və mərkəzi hökumətdə priznəd administratisası da bununla məşğul olmaq məcburiyyətində qaldır. Bu doğru və effektiv bir idarətma modeli deyil. Yerli öz idarətmə inisutları gücülənəcə isə onların səlahiyyətli artacaqsa, də mən onlar yerli problemləri. O cümlədən su, ışığı, qaz problemləri, zibir təmizliyi, nəqliyyat problemi, tıhaç problemi, paklanma problemi, bu tüplü problemləri özlərinə götürəcək. Bu mərkəzi hökumətin deyil yüksün azaldacaq. Və mərkəzi hökumətin həmin yerli öz idarətmə inisutlarına nəzarət mikanizimlərini gücüləndirilməsində səbəb olacaq. Yəni, bir var, nəzarət mikanizmi olsun, mərkəzi aparatda mütləb olmalıdır, olacaq da, unitar dövləklərdə bu vəəblolulmuş bir qayıdadır. Amma bir da var, məhsuliyyət mərkəzi hökumətinələrinin de olsun. Niyə? Deməli, səlahiyyətin varsa, səlahiyyətləri verir isə yerli öz idarətmə inisutlarına onlar da seçici qarşısında məhsuliyyət taşıyır. Və bu, bir seçici mədəniyyəti, yerli öz idarətmə mədəniyyətinin formu alışma sələb olacaq ki, bu da mən elə gəl ki, Azərbaycanın növbəti inkişap mərkələsi üçün olmazsa olmazdır. Antifesist qəyididdir, izrə başlıları unutulmasına və eşlən çifərtulmasından bağlı. Amma onu da biz unutmayət ki, statistik yenəzər səlsaq, 2020-ci ildən üçün minlən çox şikayət olunubdur. 2021-ci ildə bu, səh ilə məhsə, yedini faiz daha artı olubdur. Bu şikayətlər belədiyələr nə bağlı. Yəni, belədiyələrin faaliyyətində, 1990-lar nə bağlı edilmiş olan muracətlər və hətta bizdə ülkədə bir niçə belədiyə, rəsimlərinin saklanılması, tutulması, rəsikət imkan tədbirlərdə oldu. Belədiyələr bu işi yətəncə izra ilə ilə bilərlərmi? Çünki yeni bir qurum oldu bundan bu sahədə, onların təcrübəsi yətərli olablərmək? Əslində yeni deyir, 1999-un cildə yaratılır. Yəni, icrasdır. Sövbət ondan gedir ki, çox tər sövki bizdə belədiyələr ölü doldu o qrazindəsi. Çünki belədiyələrin normal faaliyyəti üçün, tək salahiyyətlərin olması azdır. Həm məhsuliyyət məsələs olmalıdır, həm vergi və maddi mənbələrə çıxşı imkanlar olmalıdır belədiyələrini. Bizdə belədiyələrin salahiyyətlərin icra hakimiyyətindən faktiki aslı vəzədə getirdilər, 1999-un cildən üzübəri. Seçilmişlər, təyin olunmuşların əmrində çalışmağa başlar. Bu çox absurht bir situatsaydı. Və buna görə də icra hakimiyyətləri daha güclü oldular, daha pullu oldular, maliyyə imkanlarına daha çış əldə etməyə imkanları fırsətləri oldu. Belədiyələr də o qrazində istək, torbax satan bir qurum kimi insanların yadında qaldır. Vətəndaşların beynində belə həkki olundur ki, belədiyələrin anca torbax satmaqla məşhuldur. Bu, tək belədiyəni üstünün belədiyəti günahı deyil. Biz buna gələk bu salahiyyətləri verəyidik, işqabliyət nə imkanları yaradardır, sonra nəsə tələb eləyərdik. Də bir seçinə vəriməm bir şeyik dövlət olaraq. Azabacan dövləti belədiyələri salahiyyət vermiyik. Və ondan da nəsə tələb etməyik, ondan nəsə gözlənməyik çətindir. Amma razıyam ki, təcrübə məsələsi idar etmət, təcrübəsi məsələsi çox vacib məsələdir. Amma nə vəsa başlamak lazımdır. Buna görə də belədiyələrin məhsuliyyəti və salahiyyəti çox aydın şəkildə yeni bəhamın vericilik aqlarında özündə iktifə etməyik, yazılmalı, dəqiq şəkildə. Və vergilərin toplanması ilə bağlı və yaxud da vergi payı ilə bağlı müddialar dölməli. Belədiyənin pulu yobçu şəkliyə bilməyəcək. Ona görə də belədiyələr məsələn İstanbul Belədiyəsinin büccəsi Azərbaycanın büccəsindən çoxdur. Azərbaycanın toplan büccəsindən İstanbul Belədiyəsinin doğular ifadəsində daha çoxdur. 18 İstanbul-un da 6 milyar sefələm rəmsa doğular İstanbul-un büccəsidir. Azərbaycanın doğular ifadəsində büccəsi təqribən 10-16-10-5-10-17 milyarda yaxıldır. 30 milyar manaddır, ona doğulara çevrəndə təqribən belə bir rəqəma alır. Yəni, sözünün canı odur ki, belədiyələrin səvahiyyətləri, məhsuliyyətləri və pulu olmalıdır. Və bundan sonra onlardan tələb etmək daha asandı olacaq. Və bunun da bu şahər başında duran əsas belədiyət də nəzarət mexanizmi seçkidir. Gərək seçki də doğru keçiləsin, düzgün keçiləsin. Və siyasi partiyaların, vətəndaşların yerlə öz nidarətmə organlarına marağa artıq. Bizdə belədiyələrə marağı yoxdur, seçkilərə marağı yoxdur, umyətlə yoxdur. Amma belədiyələr həc yoxdur, demək olayda. Amma biz Avrop ölkələrini götürürsə, hətta belək öbləşmiş daqlarını götürürsə, yerlə həkimiyyət organlarına seçkilər, umlumi seçkilərdən heç də az maraq kəsb etmir əksinə insanlar daha çox buna maraq göstərirlər. Çünki yerlə öz nidarətmə, həkimiyyət, hökumət deyəndə onlar birincisi belədiyəni nəzarətə tutulur. Məsəl, Amerika da, siz vətəndaşa yaxınlaşsaq, qawrmeni soruşsanız, hökuməti soruşsanız, o bəydəni demiyəcək. O deyəcək öz belədiyə sədirini, graflıq sədirini və yaxuddur. Ən məxsimum gubernatoruna deyəcək. Çünki hakimiyyət deyəndə onlar nəzarətə tutulur. Çünki onlar hər gün idarətmə prosesini deştirak edirlər. Bədən isə, dünyayımi idarətmək üçün və dün xarici siyasət çinləcə deyələr seçilər. Bizdə belə bir bölgü yoxdur, təbii ki, bunun yaranmasına illər lazım olacaq. Amma nə vaxsa başlamak lazımdır. Mənim düşüncəm bundan ibarətdir ki, ilkin olaraq belədiyələrin salahiyyətləri, öz ərazisində hansı formalı iş görməklə bağlı, konkret və net bunların salahiyyətləri yazılmalıdır. Məsələn, nəqliyyat bunlara məxəktir, yoxsa yox. Qamuna xidməklər, bunlara məxəktir, yoxsa yox. Bizdə problem olur ki, məsələn, bakıda yollarla bağlı, qacılarla bağlı, suyla bağlı, ışıxla bağlı, qazla bağlı problemlər olanda, kimin yaxasından tutulacağı aydın deyir. Məsəl, baxçı şəhər icra hükümiyyətlə müraciət edir ki, niyə tıxac var? O deyir ki, mənim salahiyyətin bir yələ qədəldir. Burda dövlət nə bilət, əta gəntliyi var, nə bilim, yol servisi darələri var, haransa qazıl varsa mənə heç demirlədən qazıllar. Deyirsəni, şıq niyə yoxdur, niyə vələndə şıq kifaslələrlə verir, mənə nə salahiyyətin var ki, buna azər şıq, baxır, baxçeliktir şəbəkə baxır, qazla bağlı, eyni qayrıda soqar, baxır. Yəni, bax bu, məhsüriyyət və salahiyyətin dağının şəklidi olmasını görür. Amma indi, əgər yeni bir sistəmi kecəcik isə, məhsüriyyət və salahiyyət çox praparsanal şəkliddə, normal şəkliddə bölünməldir. Və biz bilməliyik ki, məsələn, baxçı şəhərinin təsəlfahatına kim cevap edir? Bu seçilmiş mərə olacaqsa, onun komandas olacaq, onun bir taqdaqli komanda da qalqla, insanlarla, kommunikaksalar olacaq və onlara hansısa bir formada izah etmək və hansısa bir qararların qəbul olmasında onlarla məsləkləşmək olacaq. Çünki belə olmasa növbətə də və seçilməyəcək. Yəni, bu, dünya məvlin qədim Afina'dan bəri, Roma'dan bəri ən effektiv isuldur. Bizdə elə bilirlər ki, nəzarət dövlətin funksiyasıdır. Xeyy, nəzarət vətəndaşın funksiyasıdır. Dünyada də belədir. Vətəndaş nəzarət edədiyəndə effektiv olur. Vətəndaşın nəzarətinin də əsas alətinədir seçki. Yaxışı xoşuna gəlməyəcək, gələn dəfə seçməyəcək. Yəni, bunun biz başlamalıyız. Mələyən salahiyyətlərlə, mələyən vergilərlə, məsələn, bir çox sistemlər var, mələ, modellər var. Bəz ölkələrdə belədiyə ərasında yığılan əlavə dəyər vergilisinin bir isəsi belədiyə bütçəsinə keçirilir. Çünki o ərazda əlavə dəyər vergilisi yığılır. Bəz ölkələrdə xususi vergi növ olur ki, məsələn, belədiyələrin bütçəsinə ayrıca bir vergi növü müəyyənləşdirilir. Müxtələ bir sullar var, bunu asandı, bunu tatma olar. Amma Azərbaycan ündiki belədiyələrinin bütçəsi birabır çılıdır. Bir rizə belədiyəsinin bütçəsi Balcaşəhərdə də Türkiyələ. Azərbaycanın bütün belədiyələrinin bütçəsindən çox. Yəni, bu deməkdir ki, sənin pulun yoxdursa, sənin istəməli pulun yoxdursa iş görmə qabliyətin olmayacaq, iş görmə qabliyətin olması üçün salahiyyət lazımdır, salahiyyətin olması üçün məsuriyyət lazımdır. Bütün bunlar birbirinə bağlı məsəllərdir və mənələ gəl ki, biz artıq buna start verməliyik, bunun başqa yolu yoxdur. Yerli öz indi arifmənin gücüləndirilməsi, bir çox problemlərin həllinin açarıdır. Məsək, nəcə düşünürsünüz? Səvadiyyətlərin ötürülməsi məhələsi, yəni, birdən bürəmə başqa erməldi, yoxsa bunun bir plotformasi olmalıdır ki, bir rayonu da və ya da bir nisə ərazi bölgəsi gücülə olunsun, baxılsın, bunun istəktivliyi yoxdanılsın və ona bir başqa ilik etsin. Mən anlayıram ki, bəzi çəkincələr var, alınacaq, alınmayacaq, nəcə olacaq. Ola bilər ki, keçid dövrü üçün, məsələləm 5 yirli bir keçid dövrü bir müdda qoydur, kəris tutsa. Prizidentin yerlərdəki salayiyyətli numayindələrinin daha çox salayiyyətləndirilməsi mümkün olabilər. Məsələm, prizidentin mərkəzi hökumətin daha böyük salayiyyətləri olabilər. Mələdiyələrin işinin dizani olunmasıyla bağlı, ilk məhələrdə. Bu da, buraqıla biləcək səhvlərin qarşısına olunma mekanizmində çevirirlərlər, ilk məhələrdə. Amma 5 yildən artıq olmaz, əgər bu daim olacaqsa, bu belədiyənin, belədiyədir, mahiyyətini, fəlsəfəsini öldürəcək. Ola bilər ki, keçid məhələsi üçün, olabilər ki, mərkəzi hökumətin kifayət qədər salayiyyətlər məsələsi artırılsın. Amma bir yerə qədər, bu keçid dövrü bitəndən sonra mərkəzi hökumətlər, belədiyələrin, belə şəhərlərin mələrinin salayiyyətləri arasında çox aydın cizgilər olmalıdır. Cik biz bunu Türkiyədə görürük, də məsələn, qardaş Türkiyədə görürük. Türkiyə unitar dövləti. Biz ilk dəfə bizim fəşkilat 2013-ci ildə yerlə öz idar etmələrlə bağlı ellərin yaradılması hətta biz adda təklifələmişdik ki, Azərbaycan bizim proqramda 16 idi, indi 14 prizidentin fərmanda oldu, 16 elin yaradılması hətta el başlılarına el bəyadının verilməsi. Rayonlağın adının o olmalıdır. Beləli, bələ bir təklif, o vaq bizim üzərimize ən çox gəlinən məsələ ondan ibarət edik ki, bu separatizmə yol açabilə. Amma əksində tamamilə əksinə, tamamilə əksinə bu tamamilə fərqli, yerli öz idar etmə modelinin böyük məsi artması, ölkəlin bir-birinə daha çox sığq bağlanmasına səbəb olabilə. Bu da çox ciddi uğurlu bir modellərə səbəb olabilə. Bəsələn, 14 iqtisadirayonun sərhədlərinə bakanda görücük ki, orada etnik məsələ ümumiyyətlə yoxdur. Yəni, heç bir etnik problem yoxdur. Azərbaycanlı zaten bələ bir problem yoxdur. Bə bunun da qarşısına almalı üçün və ümumiyyətlə qarşı gələcəkdə hansısa bir formada ilələ çıqmaması üçün, məsələ belədiyələrin salahiyyəti ilə mərkəzi öyükmətin salahiyyəti arasında normal, ağıla baktan bir balans yaratılmalıdır. Yərilli hakimiyyəti, yəni, yərilli öznü darət morganların salahiyyətlərinə olmalıdır. Nə qəliyyət problemləri? Yərilli sahədə, təmizlik, ekologi problemlər, işıq, kommunal problemlər, hansı və yaxud da yerlərdə mədəni tədbirlərin təşkilü, hansısa bir formada məhsələrin yaratılması yeri gəlmişkən bu çox vacib məhsələdir. Bizdə qanun biləciliyə görə, belədiyələrin mərkəsi yaratılma salahiyyəti vaxt bugün də var. Yəni, bir də nə siz elə mərkəsi təbabil məhsiz ölkəri arasında? Yəni, onun işlək müxanizmi yoxdur. Amma məsələ, İstanbul belədiyəsini götürəcək, Ankara belədiyəsini, İzmir belədiyəsini götürəcək, yüzülərlə birgəm mərkəsi var. Birgəm mərkəsi var, xarici dövlətlərlə də birgəm mərkəsi var. Örkə iddiaqri bizneslə də birgəm mərkəsi var. Bu da yeni iş yerlər edəməkdir, iqtisadi fırsətlər edəməkdir. Yəni, bu çox vacib bir məhsələdir ki, məsələ, Nindip Riznət açıqışlarında təsəzdir ki, ilə icra hakimiyyətlərini, barçılarına tapşirir ki, gedin, xarici investorlar cəlbəliyim, məsələn, ölkə. Bu mümkün də ödəndik ki, xarici investorlar cəlbəliyim. Mən icra barçısı kimi, mənim salayətim yoxdur ki, mən xarici investoru qətirin. Nə deyəcəm xarici investoru? Sabah mən işdən çıxarda bilərlər, mən gətirdim, sabah da mən işdən çıxadlar. Amma bələdiyələrə niye görə bu daha rahat olunur? Çünki bilirəsən ki, məsələn, bu 5 illi seçir. Səndə gedir isəm bir investorundan da, bələ, bələ, bələ. Gəlisə, xarici investorundan da, çəhəm qamun vericili zəmanəti verir isəm, həm də sənin bələdiyə sədirə olara 5 illi bir bonusun var və cədərlər. Və növbəti də həs seçilməyə şansın var. Yə qədi, yaxış işləsəm. Bunların hamsı, idabı, biz özümüzdən velasibət icad etməli deyilik. Dünyanın keşdiyi yol var, və Azərbaycan riyalıqlar var. Dünyanın keşdiyi yolu, Azərbaycan riyalıqlarına adapta atsa edər, əkməliyyən düzəlişlərlər. Biz bunları qəbul etməli, inkişafın bir faxın yolu bundan keçik. Bələ, çoğun olaraq daha bir soru verim. Və yəm məqamlarına topunduk, bizdana şarkıya, həmək istəyirdin bir qədərdə konflikləşdir. Hamsı müşbət və mənfi nəficələr ula bilər? Mənfi nəficələr ula bilər, əgər bələdiyyələr çələ bilər, səvahətləndirilir, mir seçikisi ulasa, mənfi müşbət tərəkləri nələr ula bilər? Müşbət tərəkləri haqqında kifat qədər danışdı. Mənfi tərəkləri nə ula bilər? O ula bilər ki, bizdə seçki mədəniyyətə tam formu alır. Seçici mədəniyyətə formu alır. Çünki cəmiyyət ideologu deyil. İlkin mələlədə ula bilər ki, hansısa bir şəhərlərdə, qəsəbələrdə, mən pul insanlar qalip gəlsin. Seçicilərin sesini pul nana alsın. Bələ demək, bunun üçün də qarşısına ula biləcək müxanizmlər olmalıdır, nəzarət müxanizmlər olmalıdır. Hətta mən düşünürəm ki, ilkin mələlədə proparsional seçki daha önəmlidir. Partiyaların namizədə daha önəmlidir ki, onların məhzuliyyəti olsun öz namizətləri qarşısında, öz namizətləri ilə bağlı vətəndaşlar qarşısında. Yəni, öz məhzuliyyətlərinik hissərisindər ki, məsələn, bu adam işləyə bilmirsə, falan partiyaya gülmək gəlir. Bundan bağlı mənfi cəhətləri o ula bilər ki, bu mədəniyyətələ bizdə formu alışmayıb deyəm. Seçki, seçicili, mədəniyyəti formu alışmayıb deyəm. Yəni, negatif fəsatlar ola bilər. Məsələn, 90-ci illərdə Rusya da yəlsinin üç demokratik keçirdiyi seçkilərdə, bir də baktılar ki, yerli cira kemiyyətləri, qubernahtırlar, o vaxt seçkiliydi qubernahtırların çoxu məhirlər, keçmiş kriminal eləmətlərlə doldular. Yəni, onlar dağınlarına adına bələdə malini və rəxtə pencəhlər də qeynirdilər. Qizılsəbtə sırqlar, yeni Ruslar yarandı 90-ci illəyəni. Bu, negatif tərəfi oldu bələ, bələ bir təcrübə var. Amma biz bunu insanlara ürətməlikdə bir dəfə səhv eləyə bilər seçilcək. Demakrata səhv etməyi özündək, və eləyən bir prosesdir. Yəni, demakrata edilmək deyil ki, səhv olmayacaq. Demakrata nə üstünlüyorduk ki, o səhvü düzətmək imkanlar olur. Yəni, ona görə də, Azar Bacan olablər səhvdələsin, olablər halsa bölgədə heç bir belədiyəkdə biliyi bacarı olmayan populist kimse seçilsin. Amma bu, bir iş deyə biləcək, iki iş deyə biləcək. Sonra iş deyə bilməcək. Yə qalqonun istayıfasını tələbələyəcək. Yəni, ölkən seçkilərə yetməsini tələbələyəcək. Yəni, növbəli seçkilərdə səhv eləyəcək. Yəni, bundan baka, nəzarət mikanizmi yoxdur. Sadece yoxdur. Hətta, məsələn, ərzaq təhlükəsiliyində də bu belədir. Gimetlərin məsələsində də bu belədir. Dövlət, Azar Bacan dövləti, vətəndaşı güvəmməyi və vətəndaşın nəzarət mikanizmində önəmdir olu oynadığına almama odur. Məsələn, də Eiland verirlər, başqa bir sahədən bir sal qətirsək ki, vətəndaşlar ərzaq təhlükəsiliyilə bağlı. Məsələn, vaxtı keçmiş ərzaqlarla bağlı nəzarət etməlidir. Doğrum tezistir, amma əyata keçirilməsi mümkünsüzdür. Ona görə ki, dövlətiq xususi bir qurumu var, onun səvahiyyəti var. Ki, getsin, tüccanlarda arqışdırsın ki, bunun nəyin vaxtı keçir, nəyin vaxtı keçmir. Oradaki qarruc eləmətləri bir çanara qoysa, fiziki olaraq da bu mümkündür. Ləmin qurumun 112-si var, məsələn. Təkpaki şəhərində 18.000 perakəndə satış maqazası var. Bu bir içti, tapşil olsa ki, sən maqazaları yoxla, onun payda tüşən maqazaları yoxluyup, tarmaq üçün dördür vaxtlar. Bir içti. Mümkün deyil haqır. Demələ, buna vağzımdır. Vətəndaş şək güzəlmək vağzımdır ki, vətəndaş hardasa görsək ki, qama vaxtı keçir, şəkilini çəkir, göndərir və vətəndaş nəzarət edir. Çünki, alıcılardır maraqlı olan bu məsələdə. Eyni şeydə bələdiyələrə haiddi. Vətəndaş və seçici maraqlı olmalıdır ki, bələdiyə sədri, vələdiyə üzvləri doğru işləsin, düzgün işləsin. Va, bunun üçün də vətəndaşa güvənmək vağzımdır. Ona seçip seçilmək yox, bunu tanımak və güzləndirmək vağzımdır. Bir də və səhəriyyəndə də bunu bəhan etmək yox, bundan dəhticə çox artmaq vağzımdır. Eyni dünyada gədən proseslərə baxırdı, elə ölkələr var ki, elə insanları deputat seçillər, başnazı seçillər ki, məsələ, ən bir 10 il bundan qabaq onlar mit ansa bir idaredə rəhbər olabilməzdir. Bu o deməktir ki, demokratiya, həm səhv etmək, həm də səhvü düzətmək, də düzətməkəyə özün də iktifarəyən bir prosesdir. Biz buna güvənməliyik, başqa yolumuz yoxdur.