 Hoogstuk 17 van De Kleine Zielen Deze liepen volksopname behoort tot de publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zielen, de Louis Coupéres. Hoogstuk 17. De meubels uit Brussel waren gekomen, en Constance vond het een genot haar huis bij de bosjes in orde te maken. Ze had nooit gedacht, zo gelukkig te kunnen zijn, lauter om haar terugkomst in een vaderland en een familie kring. Het was april, maar het was nog winter. Een kelle, natte winter, die als nooit uitgerigend was. Boven de bosjes en de kerkoflaan zwollet de zware wolken eeuwig aan. Kamen zij altijd als aangevaren uit een geheimzinnig wolkenrijk. Smeerden zij over de luchten, al te doefgeest getinten van de hemelen der lagen landen. Waren zij eeuwig als een mooie weemoet van loodkleur en grauwend lila. Met de kopere gluyingen soms van een licht dat altijd zwijmde en nooit overwon. En maar even koperde tussen het grauw. En de eeuwige regens kletsten neer. De eeuwige wind helden door de naak te bomen. De eeuwige wolken verschoven en eilden voort op de stormvlaag, als was het daarboven een eeuwige strijd. Een wolkleven waarvan de mensen niet wisten. Het was een melancholie van iedere dag en toch vreemd deed ze constant wel dadig aan. Glimm lachte zij tegen de grauwende wolken, de wolken van lila, met koper doorgeluid, of een verre brand scheen door een neveling van water. En haar huis was haar lief in zeer korte tijd, en ze was blij de daar te wonen. Ah, die ging nog niet naar school, maar hij werkte hard om in jullie te doen zijn examen voor de tweede klasse van het gymnasium. Hij nam enige private lessen en werkte verder met ijver in zijn kamer, die uitgebouwd met een bogra met een leien spitje hij wijtsnoemde zijn toerenkamer. Hij had constant geholpen met haar ingerichting. Hij had van der welke geholpen met dienstkamer, en nu werkte hij en sliep hij tussen de kamers van zijn ouders en scheide hen en vereende hen, ieder ogenblik dat het nodig was. Vreemd was dat familieleven in dat kleine huis, maar de ouders, om vrok en grief, opgestapeld in jaren, elkander bijna het minste woord niet zijden, zelfs niet zwegen tegenover elkaar, zonder een spanning op hun beide gezicht en in hun beide ziel, haar ieder detail van het huiselijk leven, een meubel geplaatst, een deur open of dicht, aanstond schaffend disharmonie die de spanning tot ergenis maakte. Het betere woord viel er om het allerminste, het verwijt werd dadelijk geuit. De vrok stroomde over het telkens, en daartussen bleef het kind, als aangebeelde door Bijden, met een eivormzucht op elkaar, die hun aanbilling bijna ziekelijk maakte, Bijden tegelijkertijd hopende dat het kind nu sprikend zou tot hem of tot haar, en zijn liefkozing geven zou aan haar of aan hem. En, zodie hoop werd teleurgesteld, dadelijk de blik afgewend, de jaluzie zonder zelfbeheersing, een nerveus leed dat zou ziek kunnen maken. En het kind, het kind hun er liefde nog, was als door een wondig dat een genade was geworden en een medeleide door deze eeuwige disharmonie misschien alleen wat ouder, om zijn jaren dan er anders geweest waren, was misschien alleen wat ernstiger geworden, en had zich al zo heel jong gevoeld, bemiddelaag. Had een paar jaar ouder, dertienie, die bemiddeling bijna onbewust zich gesteld als een taak en als plicht aangenomen. Heel diep alleen in zijn kinderhard de weemoed dat het zo was, omdat hij van beide zijn ouders hield. Aan tafel, aan de beide malen, sprak het kind en de beide ouders glimlachten, hoe wel ze vermeerde nog kan er aan te zien, hoewel tot elkaar hun woorden vreed neervielen, en er barmingloos koel. Na het lunch was het dan altijd, Adi, wat doe je vanmiddag? Ik moet werken, mama. Ga je niet bij me uit? Om drie uur dan, mama. Naat die neer was het. Adi, maar jongen, wat doe je vanavond? Ik moet werken, papa. Ga je niet eerst met me fietsen? Een uurtje, niet langer, papa. Het was altijd op de ouders, onverstandig bijna, het kind afhielden van te werken, gelukkig maar als het zat bij hem of bij haar, liep met haar of fietsde met hem. Het waren als gunsten die hij verleende, en hij verleende ze niet als een bedorven kind, hij verleende ze als een man. Hij verdeelde stelselmatig zijn kostbare tijd tussen zijn werk en zijn vader en zijn moeder, zijn volge weten geivende ieder wat toekwam. In constanzen was er dan een lichtjes glum lachende trots als over een behaalde overwinning, als het kind se middags mee met haar ging, als het naast haar liep, niet groot voor zijn jaren, maar een breed stevig ventje met zijn ernstige gezicht, zijn vierkante schouders, zijn mooie kuiten. Adi, moet je nu altijd die hoed opzetten? Om haar dan plezier te doen, zette hij zijn boerenhoed niet op, maar een ronddopje, om netjes te lopen naast mama, en zij ontspannen zich, zij praten met hem en hij lachte terug, en zij kon juist zijn arm nemen en liep klaarduidelijk trots aan de arm van haar kleine zoon. Paul zei altijd dat ze met hem vrijde. Van haar welke dan, doeloos in huis, ging uit, ging naar de witte, zocht oude kennis op, jonge luif van vroeger, waar nu meer een deel deftige mannen in betrekkingen van aanzien, en hij gevoelde zich niet meer bij hen thuis, ook als sprake zij overvroeger, leiden, de jonge dwaasheden, de jonge jaren. Hij voelde dan, bij die mannen in betrekkingen van aanzien, dat zijn leven verknoeid was door een onherroepelijke fout. En mistroostig kwam hij thuis, uit de witte of van de plaats. En aan tafel was hij wat somber, totdat Adi hem wist op te wekken. Dan, wat helderkijkende met zijn opgeloken, jong, blauwe ogen, na tafel, voeg van der welke. Adi, mijn jonge, wat doe je vanavond? Zelfs mijn vraag dan iemand die volwassenis, en afspraken maakt, of plannen heeft, en het kind antwoorden, ik moet werken, papa. Ga je niet eerst met me fietsen? Een uurtje, niet langer, papa? Dan straalde het gezicht van van der welke, en Constance bedacht dat zij alleen zou zijn, geheel alleen, toef geestig in huis, terwijl de avond donkerde. Maar de fietsen werden tevoorschijn gehaald, en als twee kameraden spurtten ze weg, van der welke eenskaps verjeugdigd, verhelderd. Beiden, vader en zoon, niet groot, maar goed gebouwd, stevig en toch fijn, hun er beide gezichten onder de gelijke petten treffend gelijkende op elkaar in die wat brede snit. De kleine neus, de mooie mond, de vierkante kin, het haar kort van kroes, en de ogen blij blauw voor zich spielende uit over de wegen der bosjes, die zij wielerende verslonden. En ze waren als twee broers, ze praten als twee vrienden, en zoals Constance die middag, ontspannen van der welke desavonds zich, zich voelende, o, zo jong en gelukkig, om zijn zoon vriend. Thuis gekomen, dronk Adi dan nog even thee bij mama, en ging dan in de toerkamer werken, en dan had van der welke altijd een voorwenzel, net een schooljonge, om bij zijn zoon te gaan zitten, in plaats van te blijven in zijn rookkamertje. Adi, mijn kachel is uit, en het is de moeite niet waar te hem eraan te laten maken. Hinder ik je als ik hier zit? Nee, papa. Of? Adi, die ellendige wind staat net op mijn raam, aan de tocht, het tocht in mijn kamer. Nu, kom dan maar hier, papa. Het kind was nooit dupe, maar heel ernstig bleef het, en werkte door. En van der welke, met een sigaret en een boek, zetten zich stilletjes in de gemakkelijke stoel, de enige van het jongenskamertje, en rookte, en zag naar zijn zoon. Het kind, eenvoudig, volhardend, werkte door. Hij is een ijverig paasje, dacht van der welke, en hij dorsigt nauwelijks bewegen, uit vrees Adi te hinderen. Hij zal er wel komen, van de zomer, al was hij ten achteren. In Brussel ging het ook niet meer met die externe goedeur. Het is maar goed dat de jongen in Holland is gekomen. Hij zal er wel komen. Hij zal er wel komen. Vier jaar op het gymnasium en dan leiden. En dan moet hij in de diplomatie. Het is gelukkig dat Constancer er niet zo tegen zal hebben. Maar zal hij zelf weer willen? Ik zou het toch gaar ne zien. Mijn zoon, in de carrière, die ik zelf, het is toch beruurd geweest. Het is toch beruurd geweest. En even, zonder Constancer had ik Adi niet. Mijn jongen. En papa zal het ook gaar ne zien als hij gaat in de diplomatie. Hij beviel een papa. Ik heb het dadelijk gezien. Hij zal geld hebben later. Papa en mama zijn krass. Maar hij zal geld hebben, later. Kijk, die jonge werken. Hij is ook zo ernstig, arme keel. Doe dat beruur de leven in huis. Toch houdt hij van ons. Kijk, hem werken. Ik heb nooit zo gewerkt. Hij heeft dat van zijn grootvader, ook de serieuze. Hij gaat zo recht op zijn doel af. Ik ben altijd meer oppervlakken geweest. Meer jong ook. Dat arme kind, hij kent geen jeugd. Hij zal nooit jong zijn, nooit dol zijn. Misschien, wie weet, later in leiden. Hij zal misschien wel eens dol worden. Goed dol. Ik wens het hem toe. Ik wens het hem toe, mijn jongen. Mijn keel. Ja, wat zou hij van zijn ouders denken? Hij weet dat zijn moeder getrouwd is geweest, voor zijn met zijn vader trouwden. Maar wat weet hij verder? Wat denkt hij? Zou hij ons al oordelen, mijn jongen? Zou hij ons later veroordelen? Ach, mijn kind, mijn kind. Ik hoor je leven nooit weg voor een vrouw. Maar het was een zaak van eer. Mijn vader wilde het. Ach, mijn kind, mag het jou nooit gebeuren? Het zal je niet gebeuren, mijn jongen. Hij heeft zo iets, dat je ziet, als hij hem zoiets niet gebeuren zal. Hij zal ver komen, dat zal je zien. Wat heeft er van mij, en wat voor constans? Het is moeilijk, die erfelijkheidsquestie. Ik denk er altijd aan, als ik zo naar hem kijk. Hij lijkt op mij, fysiek. Die ernst, dat is van zijn grootvaardig. Wat heeft hij nu van de van Loos? Misschien dat tintje melancholie, dat hij soms heeft. Maar hij is van de welke. Hij is helemaal van de welke. De vreemd evenwicht heeft die jongen. Wat er zo hoef is in papa, is zo verzacht in hem. Dat is misschien van de van Loos. Zo maar kijken naar hem, terwijl die werkt. Constans weet niet dat ik hier zit. Ze denkt dat we alle apart zitten, iedereen in onze eigen kamer. Hoe houdt die jongen uit uit, zo lang achterin te werken? Wat werkt hij toch? Griks? Ik zie de letters. Ik stond altijd honderd maal op, en vlieg leidde me af. Ik heb nooit eigenlijk gestudeerd. Alles twee weken voor mijn examen, geholpen door Max Braus. Braus, waar zou de vent nu zitten? Haag, je oude vrienden. Ik kon niet studeren, zonder Max Braus was ik er nooit gekomen. Ja, waar zou de vent nu zitten? Maar hij studeert met een rust, een ijver, en een aardige jongen. Haag, als hij maar wat meer jeugd had, wat vrolijke jeugd om zich heen. Als het hem maar niet knakt voor later, die ernstige kinderjaren tussen zijn ouders, al het kibbelen. Ik hou me soms in, voor hem. Maar het gaat niet, het gaat niet. Godkerel, wat zit je te werken? Ik denk dat ik hem even wat vraag. Of nee, ik zal het toch maar niet doen. Dan trekt hij zo ernstig zijn voorhoofd samen, als ben ik het kind dat hem hindert, en als is hij de papa. Kom, ik steek nog eens gered op. En van de welke, door de wolkjes heen van zijn vierde sigaret, zag hij naar de rug van het kind. Hij behoog zich zijn jonge kroek op over zijn boeken en schriften heen, met een aandacht als waren de Griekse werkwoorden des werelds heil, en onder zijn stoel zag van de welke de donkere kauskuiten krampachtig samengeklemmt, als wijde adi zich aan de werkwoorden met iedere zenuw en spier. En van de welke, wat zenuwachtig, om zoveel rust, stilte, ernst, twee uren lang, wat jaloers van de werkwoorden, en eindelijk opstaande, goudende meer, zei hij potseling met zijn hand op adi schoudig en wat vaderlijkheid in zijn stem, die toch aarzelde. Werk je niet te lang achtereen, maar jongen? Einde van Hoogstuk 17. Hoogstuk 18 van De Kleine Sielen Deze liepen volksopname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Sielen, de Louis Couperas, Hoogstuk 18, of dan zeiden constans naar de eten. Ik ga naar oma, breng je me even adi? Maar hij was heel rechtvaardig, het was de beurt van papa. Moesje, ik heb vanmiddag met je gewandeld. Nu, wat geeft dat? Ik ga nu wat fietsen met papa. Dan wordt ze bleek van jalozie. Zo, weet je zo je gunsten af? Hij gaf eraan zoen, maar zij bauderde, zeiden dat ze hem al alleen zou gaan met de scheveringse trem, die bracht haar voor het huis van oma. En hij knieën. Laat we dan eerst tot vrije? Nee, laat me nu maar. Maar hij hield haar vast en zoende haar met hele kleine, vlugge zoentjes. Laat nu adi, ik wil niet. Maar hij zoende haar dan met een regen van vlugge zoentjes die haar kribbelden, tot zich hem lachte. Kijk nu weer het lief. Nee, ik wil niet. Kom, kijk nu eens het lief. Nee, ik wil niet lief kijken. Maar zij lachte al, dat hij alozie heus te dol was. Van der welke dan, na de eten was blij dat het zijn beurt was. Sombar teruggekomen van de plaats had adi hem aan tafel opgevroorderd. Soms zelfs was adi heel dol. Dan wilde hij ravotten met zijn vader en van der welke wilde wel. Tot adi een plekje uitfond tussen papa's vest en zijn broek, waar hij heel gevoelig was. En hij kribbelde dol daar op dat plekje. Adi, schij uit, riep van der welke dan, vaardelijk doende, wildende opwerken. Maar adi, dol, pakte papa om zijn middel. Kietelde hem op het gevoelige plekje. Adi, ik geef je een pak ranzel. En van der welke wrong zich, zenuwachtig, liep dol door de kamer, liep de kamer uit, achtervolgd door zijn demon. Adi, als je niet uitscheidt, krijg je een pak slaag, dat je... Adi, jongen was niet meer te houden. En van der welke om het plekje deed laagheden, smeekte, kreeg al een dollag als adi er maar naar wees. Adi, wees toch niet zo flauw, riep Constance vanuit de salon. Dan rende hij eens naar zijn moeder. Zo, ben je weer jaloers? Willen we dan wat vrije? Maar zijn vader riep hem, verwijtend. Kom, Adi, laten we nu wat fietsen. En hij was als een jonge hond, liep van de ene naar de ander, sprong eindelijk gek op zijn wiel. En Constance, heimelijk, zag hem na, spurtende van der welke voorbij, voorover op zijn wiel, trappende als een razende. En hij was als een kind. Emily was een paar dagen getrouwd, zo'n adi zij aan tafel. Ik heb vanmiddag gewandeld, met Henri van Nagel en zijn vriend Kees Heidrecht. Maar Adi, zei Constance, zeer prikkelbaar die dag. Wat wandel je toch met die jongens? Vinden ze het zo amusant met jou te wandelen? Waarom ga je liever niet eens naar de jongens van Tante Adolfien? Die zijn van je leeftijd. Nee, ik kan wel begrijpen dat Adi meer gesteld is op Henri, liet van der welke zich, waarom, voeg zij dadelijk nerveus. Hij wilde in strijd vermijden, was somtijd wel redelijker dan zij, zijde alleen, ach, ze zijn wat ruw. Het zal maar een wonder zijn, kerkte zij dadelijk, als je eens wat goed zag in het huis van van Satsama. Hij keek met grote ogen op, zijn mooie, jong, blauwe ogen. Maar Constance, ja, je hakt altijd op Adolfien, op haar man, op haar huis, op haar kinderen. Maar Constance, je hoeft nooit iets van ze. Dat is niet waar. Ik verzeker je. Dat is niet waar. Verleden vond je hun huis burgelijk. Eer gisteren zei je nog, dat van Satsama ruid zag als een boer. Maar je zei zelf, toen met de bouwlof van Emilie. Het is niet waar. Ik heb niets gezegd. Ik zeg je eens vooral, ik kan niet vele, dat je altijd hakt op een zuster van me Ik vind het dol, dat Ady altijd loopt met studenten. De jongens van Satsama zijn heel aardig en van zijn leeftijd. En ik vind het drie onhebbelijke lummels. Henry, ik verbied je voortaan in mijn presentie op mijn familie te vitten. Zeg, verbied jij je knecht? Ja, ik wilde het niet hebben. Maar hij smeed zijn servet neer, stond op, verlieed de kamer plotseling driftig. Ady zat stil voor zich te kijken, en papa heeft onhebbelijke manieren. De smijten met zijn servet, de smijten met de deur, dat kan ik wel jongen ook, zeiden zij boos, nerveus, onbewust, als om Ady te treiteren. Hij vond ze zijn voorhoofd, zeiden niets. Ik ben in mijn oudershuis tenminste nooit gewend geweest aan die lompheid. Plotseling balde hij zijn kleine vuist. Er sloeg haar mee op tafel, dat de glazen rinkelden. En nu is u stil over papa. Hij zag haar streng aan, een vonds in zijn voorhoofd. Ze schrikte en stiel daar glas om. Toen begon zij zachtjes te wenen. Hij liet haar enkele minuten. Zij weenden, zij snikten, beter op haar zakdoek. Toen stond hij op, liep de tafel om, om helst haar heel zacht. Je praat lief tegen je moeder. Hij is weg. Het is een mooie toon die je tegen je moeder aanslaat. Hij ligt haar gezicht bij de kind naar ze op. Vooi, wat kan je weer boos zijn? Bestraft hij. En brommen, en mopperen, en kibbelen, en zenuwachtig zijn. En haaien baien. Is dat nu gezellig eten? Ze verborgen haar gezicht aan zijn borst in zijn armen. Hij streeelde haar over het haargen. Kom moestje, wees nu calm. Het is ihm iets niets. Ja, maar papa moet niet zo hakken op tante Adolfine. En u moet niet hakken op papa. Wat heeft papa nu gezegd? Dat de jongens van dat de Adolfine ruw waren. Vindt u ze dan jonge meisjes? Nee. Nu dan, wat anders. Ik vind het niet goed, dat je met die oudere studenten loopt, Addy. Daar kan je dan rustig met hem over praten, maar dat is geen reden om zo te vechten. Ik kan nu niet meer eten. He Addy, en ik heb juist wat Appelpotting met wijnsaus. Nee, bewaar ik die dan maar vanmorgen. Toe, eet er nu een stukje van. Je houdt er juist van. Ja, maar ik kan niet eten als je zo bront. Het zippert tot hier. Hij wees op zijn keel. Eet nu een stukje, streeelde zij. Als je heel lief bent, geef me een zoen. Maar heel lief zijn. Ze lacht er tegen elkaar. Hij veegde zacht haar tranen af. Nu moet je eens zien hoe je eruit zag met die rode ogen, zei hij. Hij ging zitten. Hij zag de potting binnen, niet al te verwonderd dat men hier al weg was. En is er kaas voor papa? Vroeg hij. De meid bracht de kaas. Hij sneet een stuk creëer, legt er dat met boter en beschuit op een bord, schonkel glas wijn in. Addy. Even wachten, zei hij. En hij ging naar boven, met de kaas en de wijn. Van der welke, neidig, zat in de rookkamer. Hier is je dus zeer vaardig. Je houdt immers niet van Appelpotting. Ik heb geen lust. Nu niet bokoch doen, eet nu je de zeer. Ik kan niet eten als mama. Ze heeft alweer barrao, ze is zenuwachtig. Praat er nu maar niet meer over. Ik? Ik praat niet. Neem maar, zoe daar nu maar weer als dan de rui van haar zegt. Zal je nu je kaas eten? Straks gaan we fietsen. Hij ging. Ik zit hier net als stout kind, dacht van der welke, met mijn dessertje. Die gekke jongen. Hij had zijn stukje kaas en lachten. Beneden had Constance een stuk porring gelegd op Addie's bord. Hij had langzaam. Ze zag hem tevreden aan, omdat hij het lekker vond. Als je nu niet zo was uitgevallen, zei hij, dan had ik je wat verteld, van Henry. Wat dan? De jongen wordt ziek. Waarom? Hij is zo akelig, omdat in me li getrouwd is, dat hij er ziek van is. Kees hij ticht het boos en zei, ben je dan verliefd op je zuster? En Henry bijna huilen, student als hij is. Nee, verliefd was ze niet, zei hij, maar hij was altijd met Emily samen geweest, met Emily en met Marianne. Hij nu was getrouwd en hij werd zijn vreemde. Hij was zo akelig, dat hij hem naar huis hebben gebracht. En toen heeft hij zich op zijn kamer opgesloten, en Marianne wilde hij zelfs niet zien. Maar Addie, dat is toch zekerlijk? Dat kan wel, maar het is zo. Ik ga straks naar Tante Bertha. Breng je me? Laten we nu wat fietsen met papa. Die zit daar nu boven zielig, zijn kaas op te eten. Zeg nu een trouwtje, dat ze zijn koffie brengt. Maar Addie, wat moet de meid denken, dat papa boven eet? Wat ze wil, dat is uw schuld geweest. Wil ik vanavond een kwart vertienen, je komen halen bij Tante Bertha? Ze zag hem stranende aan. Verrukt, verrast. En soms helste hem. M'n kind, m'n kind, rips uit, hem drukkende tegen zich aan. Einde van hoofdstuk 18. Hoogstuk 19. Van De Kleine Zielen. Deze liebevoxt opname boven tot de publieke domein. Opdame door Anna Simon. De Kleine Zielen. De Louis Coupéres. Hoogstuk 19. Zenewachtig, als hij die gehele dag geweest was, haaste zich na de eten naar het Bezuidenhout. Neemden de tremmen van de Scheveningse weg en die van het plein. Bij de Van Nagels, toen ze belde, vond ze het vreemd dat de vestibule donker was. Terwijl zij, door Addie, toch wist, dat ze thuis waren die avond. De knech die open deed, zeiden dat hij niet wist of mevrouw wel ontvang kon, omdat mevrouw zich niet wel gevoelde. Ze wachten in de salon, waar de knech, haastig en licht ontstak, voor hij zeggen ging, dat ze er was. Overal in de grote kamer stonden vergeeld en verdroogd al de bloemenmanden en boeketten van E.B.Bruiloft. De heel terre bloemen bruin geschroeid van verwelking, terwijl de grote witte strikken er nog blank aanploiden. Klaar blijkelijk, na het déjeuné die na twaig, was er nog geen tijd of geen lust geweest de kamer te doen. Het stof lag dik op de meubels, en de stoelen stonden nog zo, als was de kamer juist verlaten door een menig te gasten. Constanzen wachten vrij lang, toen hoorden ze iemand komen. Marianne kwam binnen, bleek, slordig. Paardon tante, dat we u even lieten wachten. Mama is erg moe en heeft een vreselijke hoofdpijn en ligt wat in haar slaapkamer. Dan zal ik mama niet stoelen. Mama vraagt of u bovenkomt. Ze volgde Constanzen naar Berters slaapkamer. Constanzen verwonderden zich, over die bijna doodse kant in dat grote huis, dat zij, de drie vier keren, dat zij er geweest was. Niet anders gezien had, dan vol beweging, leven, allerlei klein belang, dat ze samen een drukke bestaan maakte. Het tochte er niet op de bovenverdieping bij Francis. Geen deuren sloegen. Ze zag meiden, nog babbel, nog kinderen. Alles was stil, doodstil. En toen ze in de kamer van Bertertrad was het in dat gedempte licht als de kamer van een zieke. Ik kom eens zien hoe je het maakt, zei Constanzen. Bertha strikte haar haar hand uit, zwijgend. Dat is lief van je. Ik ben erg moe en ik heb hoofdpijn. Ik zal niet lang blijven. Nee, blijf wat. Je hindert me niet. Bertha en Constanzen waren alleen. En het viel Constanzen op. Een troosteloze doefheid vervrong Bertha strekken. En ze leek heel oud, nu haar grijzend haar verwart was. Al die drukte heeft je overspannen. Ach, zei de Bertha vaag. Zo erg niet. Het is altijd zo druk. Het is toch goed dat je rust neemt. Ja. Ze zwegen en er was alleen het tikken van de klok. Toen boog Constanzen zich en gaf Bertha een kus op het voorhoofd. Ik had zo'n verlangen je vanavond te zien, zeiden ze. Adi had gewanderd met Henry. En hij vertelde me dat Henry zo was tenneer gedrukt. En daarom ben ik even aangekomen. Henry, zei Bertha vaag. Ik weet het niet. Hij maakt het heel goed. Maar Adi zei. Wat? Dat hij zo was tenneer gedrukt. Zo, daar heb ik niets van gemerkt. Nu, zei de Constans, zacht. Misschien dat Adi zich dan vergiste. Kom, ik heb je nu gezien, Bertha. En het is misschien beter dat ik maar ga. En dat je wat rust. En ze boogt het nog eens om Bertha te kussen tot afscheid. Maar Bertha hield haar hand vast. Blijf nog, zeiden ze aarzellend. Ik ben heus bang dat ik je stoor. Nee, blijf nog, zei Bertha. Ik vind het lief dat je gekomen bent. Vindt mij niet cool, maar wat geeft het te praten? Als mij niet praat, is alles veel rustiger. Worden, dat is dadelijk zoveel. Vindt mij niet cool, Constans. Ik ben nu zo eenmaal. Ik spreek nooit met niemand. Dat ik me dan maar liever terug als ik wat heb. Maar nu heb ik heus niets. Ik ben alleen wat moe. Natuurlijk, ik ben wel wat terug dat Emily weg is. Maar we zullen hopen dat ze gelukkig wordt. Hé, de wart is geen kware jongen. En waarom zou Emily hem anders genomen hebben, als hij niet van hem hield? Toe blijf nog en praat tot met mij. Vertel me van jezelf. Het is de eerste keer dat we vertrouwelijk spreken. Na jaren. Ja, na jaren. Er is veel gebeurd, Constans. Maar het behoort nu aan het verleden. Ja, maar het verleden blijft heel lang. Eigenlijk gaat het nooit weg. Is het altijd het verleden. Constans, is het twintig jaar geleden dat we elkaar niet meer hebben gezien? Twintig jaar. Papa is 14 jaar dood. Het is mijn schuld dat hij is gestorven. Nee, Constans. Ja, zeg het maar. Het is mijn schuld. Ik weet het, dat jullie alle denken. En ik voel het zelf. Het is mijn schuld. Dat vergeet ik nooit. Dat vergeef ik mezelf nooit. Stil, Constans. Heus, het is zo lang. Zo lang geleden. Maar het blijft altijd een moord. Er is nu de toekomst. Er is nu je kind. Ja, er is nu mijn kind. Maar het is zo geworden dat ik niet leef voor hem, maar hij voor mij. Dat is verkeerd. Dat is ook zo. En mijn hele leven is verkeerd. Alles in mijn leven verkeerd gegaan. Ho, Bertie, ik kan je niet zeggen hoe ik gesmacht heb naar Holland en naar jullie allen terug. Hoe ik gesmacht heb, niet maar alleen te zijn met mijn kind. Nu, nu misschien wordt het anders. Bij jullie allen voel ik mij weer terug. Terug, begrijp je dat woord? Was ik daar gebleven, dan was het nooit goed geworden. Nu heb ik misschien nog hoop. Ik weet het zelf niet. Alleen met je kind? Waarom spreek je niet van je man? Nee, hij niet. Waarom niet? Nee, nee. We verdragen elkaar alleen nog om Addy. Constans, vergeet niet. Wat? Wat hij voor je gedaan heeft. Wat zijn ouders hebben gedaan. Had ik nooit die opovering aangenomen. Nee, nee, was ik maar gegaan. Alleen en weg, ergens ver weg. En dan nooit meer teruggekomen bij jullie. Want nu kon dat naar 15 jaren. En dan was het onmogelijk geweest. Dankbaar zijn. Altijd dankbaar zijn. Terwijl ik altijd bitter ben. Ik kan het niet. Als ik bitter ben, kan ik niet dankbaar zijn. Maar Constans, nu ben je terug. En we zijn allemaal gelukkig dat je terug bent. Bertie, ik weet niet of je waar bent. Ik weet wel dat ik gelukkig ben omdat ik terug ben. In Holland. En bij jullie allen. Maar ik weet ook dat in 20 jaar Mijn eigenlijk geen heel van een kan er vervreemd. En misschien heb ik die een vreemde ben geworden. Niet goed gedaan, terug bij jullie alle te komen. En weer voor jullie een zuster te willen zijn. Misschien moeten wij weer aan elkaar wennen. Constans, als zusters. Maar voor mama ben je altijd een kind gebleven. Voor mama ben ik heel gelukkig. Ja, dat voel ik. Dat je jullie alle met tolereren voor mama. Dat is lief van jullie. Maar het is nog niet dat wat ik zou wensen. Maar Constans, dat komt. Dat komt alles later. Ik ben overtuigd. Gouw voel je je geen vreemde meer. Maar wees niet ongeduldig. En laat ons weer wennen aan elkaar. Er is ook dit dat ieders een eigen belang heeft. En het is treurig. Maar het is niet altijd tijd om voor een ander te voelen. En aan een ander te denken. Het is heel vreemd. Maar dat is zo. Zie eens, je bent nu al twee maanden in Holland. En dit is de eerste keer, toevallig, dat we samen wat spreken. Ik ben pas een keer bij je geweest. In je huis. Dat is alles geen onhartelijkheid. Maar dat is omdat er geen tijd is. Ja, Berta, dat weet ik. En ik neem het niet kwalijk. Je hebt het druk gehad met de bruiloft. En als het geen bruiloft is, is het iets anders. Het gaat altijd zo voor, Constans. En soms vraag ik me af. Waarom? Waarom doen we het? Dat alles. Al die drukte en al die omslag. Er ligt aan die drukte en grondslag. Dat is het geluk van onze kinderen. We doen alles voor onze kinderen. Daar komt het op neer. Dat vandaag al minister is. Dat ik die nees geef. De grondslag is altijd, als je het soms ook verborgen, voor de kinderen. Om hun geluk. Maar dan, Constans, daar moeten wij ook een beetje beloond worden en onze kinderen gelukkig zien. Vooral onze moeite, drukte, omslag, vermoeienis, voor al het geld dat we uitgeven, willen we dan ook, onze kinderen wel eens gelukkig zien. En ach, als ik dan, de tranen vulde haar ogen. Als ik dan Otto en Francis zie, Otto ontvreden, Francis ziek, Louise trurig om Otto, van wie ze zoveel houdt. Emily nu getrouwd. Maar hoe? Maar in God. En waarom? Marianne nerveus en onvoldaan. En Henri, ook zo melancholiek, dan denk ik, waarom hebben we ze allen, onze kinderen, voor je leven, denken, rekenen. En was het maar niet beter ze niet te hebben. En is het maar niet beter zo min mogelijk te hebben in het leven. En dat leven zelf zo klein en invoudig en rustig mogelijk te maken, als we dan toch leven moeten. Ook Constans, al die doeloosheid en nutteloosheid, waarin mensen als wij, vrouwen van onze stand, onze milieus, onze kringen, draaien en draaien, als todden en gekken, is het soms maar niet om eruit te lopen en ergens stil te gaan zitten kijken op een berg en over de zee heen. Vrouwen zoals wij, wij trouwen als jonge meisjes die niets weten en maar onduidelijk het leven voorgevoelen, dat het zijn zal als het leven van onze moeders en al die nutteloosheid denkt ons heel gewichtig. Totdat we op een goede dag oud zijn geworden en moe en geleefd hebben voor niets, voor visites, japonnen, dinees, allemaal dingen die we dachten dat nodig waren, allerlei belang waarin we zijn geboren en opgevoed en oud geworden en waaruit we niet kunnen en dat niets, niets, niets waard is. En als we dan denken geleefd te hebben voor onze kinderen en voor ze getopt en gedacht en gereken te hebben, dan is het allemaal niets en niets en dan voelt niemand van hen zich gelukkig. Zie je, Constance? Nu heb ik met je gesproken maar nu vraag je waarvoor is dat nodig geweest? Waarvoor nu al die woorden gezicht te hebben? Nu ga je straks weg en dan denk je wat had Bert er een melancholieke bui? Er meren ze toch niet dan een melancholieke bui? Wat is ik een paar dagen wat heb uitgerust? Ach, dan gaat het leven weer zijn oude gangetje dan krijg ik twee schoonmaaksters tegelijk dan wordt mijn hele huis schoongemaakt na de Bruiloft en om de grote schoonmaak. Is het dus eigenlijk wel de moeite waard geweest zijn gedachte geuit te hebben tegen elkaar? Ach nee, peraten geeft zo weinig en het is maar altijd het beste je kleine plichtjes te doen dat dat vlak voor de hand ligt. Ik vind het toch lief Berten dat je je even hebt laten gaan. Ik wist niet dat je zo dacht. Ik heb ook wel eens zo gedacht al was mijn leven ook niet zo druk als jouw leven maar in Brussel heb ik ook wel eens gedacht nou ja, ik leef voor Ady maar als hij er niet was zou hij niet hebben zijn later leed en zou ik niet nodig hebben te leven en misschien denk ik naar honden er zo in onze milieus zou het niet in ieder milieuil hetzelfde zijn? Misschien is het leven voor ieder troosteloos en toch als ik uitgerust ben morgen of overmorgen als mijn hoofdpijn over is neem ik al die omslag weer op Ze zwegen, hand in hand ze handen elkaar in ogenblik teruggevonden als zusters en als ik hier zo lig met mijn zieke hoofd denk ik altijd aan mijn kinderen zei Berten ja, het is lief dat je gekomen bent, Connie had Ady met Henri gewandeld? is dat iets ziekerlijk van Henri zo terug te zijn maar mijn kinderen hangen zo aan elkaar bijna meerdere aan hun ouders Otto en Louise zijn altijd samen zodat Frans is, Jelous is de studenten zijn altijd samen en ook was Henri altijd met zijn zusters en Marianne ook mist Emilie en toch niet tegenstaande dat gevoel voor elkaar niet tegenstaande wij alles voor ze doen niet tegenstaande al onze gedachten zijn voor hen niet tegenstaande wij duizenden uitgeven voor hen zijn mijn kinderen niet gelukkig de kracht om gelukkig te zijn is geen van allen gegeven het is vreemd het is of het leven drukt op en allen neer en of ze te klein zijn te zwak om onder die last voor te kunnen gaan zeg me Constance hoe is je jongen ik geloof niet dat hij zo is maar hoe dan hij is toch oud voor zijn jaren ja, maar hij is heel flink ja, hij is een kleine man hij is sterk, ook een zijn geest ik zou bijna zeggen het is of hij niet klein is hij werkt zonder dat iemand hem aanzet en voor ons beiden is hij een troost hij is een vreemd kind hij is geen kind en wat moet hij worden hij zal wel gaan in het diplomatie ze zeiden het woord en zag in een flits voor zich rom, de stafelaag, al haar verleden eidelheid en in die half donkere kamer in dat uur van eenvoudige eerlijkheid voeg ze zich af of die werking zou zijn het geluk voor haar zoon heeft van der welke dat garen? ja, maar hij moet het later zelf weten wij zullen hem niet dwingen er werd geklopt en Harry stakt zijn hoofd onder deur mag ik binnenkomen mama? ja, wat is er? hier is Tante Constance dacht Tante, ik kom zien hoe het met u ging mama de student was een lange jongen van even in de 20 met een bleek, zacht gezicht en die overdreven schiek van kleding van een jong mens dat meedoet in leiden vrijwel mijn jongen ik ga morgen naar Leiden mama zo, ja en ik kom denkelijk niet gauw terug ik ga eens hard werken nu, dat is goed er was eigenlijk niets dan maar te werken het is saai Tante nu Emily weg is Otto, die heeft het gezellig met Louise ze heeft hem erg gemist toen hij in India was gekke broers en zusters zijn we, overdreven nu mama, dan neem ik afscheid ik ga morgen heel vroeg hij nam afscheid en ging, zich goed houdende gebroken, Berta begon zacht te schrijen de meid klopte mevrouw, daar is de jongen hier van de welke dat is Addy die mij komt halen laat de jongen hier boven zei Berta, het kind kwam binnen hij bleef bij de deur in de halfduistre kamer zond hij klein maar recht als een kleine man ik kom u halen mama de beide zusters, glimlachend, zagen hem aan Berta had op de lippen te zeggen dat het niet goed was dat Addy alleen zo laat liep over de straat maar ze zeiden niet toen het kind naar zijn moeder kwam het zag er uit of het haar en zichzelf wel voor alles zou kunnen beschermen al was het 13 jaar voor de duistige avond en voor het leven dat ophendrukte, kleine zielen en een wee moedige eiverezucht wilde in Berta terwijl Constance haar tot afscheid kusten wees niet de bitter Constance vruisteren zei en waardeer, waardeer dat kind einde van hoogstuk 19 hoogstuk 20 van de kleine zielen deze liep u voks opname boven tot de publieke domein opname door Anna Simon de kleine zielen, de Louis Coupéres hoogstuk 20 Constance na dit gesprek met Berta voelde dagen zich rustigig als vol van een onbeugste voldaanheid die zacht weldadig zou nawerken ja, ze hoopte, zo langzamerhand zou ze alles terugwinnen alle de haren die ze zet het jaren verloren had iedere dag zag zij mama en er was in dat geregelde zien iets zo liefst van moeder en kind die elkaar weer gevonden hebben na een nauwelijks onderbroken scheiding van jaren of er in schemerde een wee moed die vreugde was een zachte inigheid van samen schrijen en samen glimlachen het nu eindelijk alles zo lief was geworden ook Berta had Constance gevonden nu en al zagen zij elkaar niet eerder dan op de zondagavond bij mama er was toch tussen hen gekomen een grotere sympathie van zusterlijke vertrouwelijkheid terwijl Marianne ga ineens aanliep op de kerkoflaan bleef eten of eens ging fietsen met van der welke en adi zo werden hun lichte banden geknoopt wat Carol een kato aanging Constance betreurde het dat zijn Carol zich nog altijd herinnerde de behoer met wie zij gespeeld had op de grote stenen van de rivier en buitenzorg maar ze had dadelijk gevoeld dat ze en Carol weinig meer vinden zou wel behagelijk egewist als hij zich assimileerde aan zijn vrouw in hun leven van goed gevoelde bourgeois in een gesloten warme huis nee Carol dat voelde zij had zij verloren ook al waren zij gewoon vriendelijk tegen elkaar met Gerrit ging het beter Gerrit en Adeline kwamen sabers nog eens aan als de kinderen naar bed waren om thee te drinken het was alleen jammer dat Gerrit altijd iets voor de gekhoudend hakkerigs had op de Van Nagels en hun kennisen dat was, vond Constance, niet tactvol tegenover van der welke omdat al kwamen zij niet in de wereld van der welke toch juist oude kennisen had ontmoet in de sociëteit die in die aristocratische korterieën waren Gerrit was een uitruchtig vrolijke geel knap, breed, blond, gezond in zijn huzaren uniform maar zijn uitruchtigheid soms was wat opgezoefd, menen zij misschien wel druk alleen maar, wat lawaerig en ze vermoeden dat van der welke geen sympathie gevoelde voor Gerrit en hem niet gedistingeerd vond zoals dus altijd op haar kievieve onderpartij van Gerrit te nemen tegen haar man maar van der welke zijde niets dan was zelfs spraakzaam als Gerrit en Adeline er waren Adeline was een liefvrouwtje een blond poppenmoedertje met haar zeven kindertjes als een huishoudertje van vlasplonden poppetjes de oudste een meisje van zeven de jongste een baby van veertien maanden en Gerrit maakte altijd gekheid dat zij er nog niet mee uitscheiden en waarlijk in het najaar wacht Adeline de aller jongste het ging dus wel met Gerrit en Adeline maar toch voelde constanzen ook zich wel wat ver en vervreemd van die broer zelfs al kon Gerrit zo aardig de herinneringen ophalen van vroeger toen zij speelden in de rivier te buiten zorg ja toen was een aardig kind zei de Gerrit altijd wat had zij toen niet liefst ze was vol fantasietjes en er was zondeling die zware grote huizaarten hoeren dwepen over dat kleine zusje van vroeger een tenger toen blond meisje in haar witbaatje en ik was op haar mooie blote voetjes liep zij over de grote stenen vol van allerlei sprookjes en fabels die de een paar jaar oudere broers niet goed begrepen en toch maar mee moesten spelen goedmoedig als broers die veel hielden van dat lieve zusje ja zij de Gerrit altijd pas later altijd het begrepen hoeveel poëzie er toen was in constans toen zij droomde die sprookjes die fabels waarin zij dik was was een vee of een putrie uit Irwaanse legenden zij bekranste dan haar haar haren met een krans van grote bladeren als een orphedeer was zij daar in het water wel eens met tropische kelken getooid en de broers moesten maar volgen de blote voetjes en de fantasieën van het zusje dat daar wonerlijk bevallig liep over de grote blokken liep door het schuimende water liep in cristallige groene schaduwen die beefden over de rivier onder de zware tenten der lovers ja veel indruk had dat op Gerrit gemaakt en haar praten er dik was over constans herinner je wat was je toen een aardig kind wat was je een beetje vreemd tot constans schetsende voeg of zij daar nu niet meer aardig was nu zij niet meer op blote voetjes liep in een wit baatje en met purpere ken bangs patu aan haar slapen dan schudde Gerrit zijn hoofd en zij ja, ze was wel aardig, maar maar en in zijn herinneringen terug twee jaren later toen was zij ineens veranderd was een dame, een nuff met een sleepjapon en dansten zij met de algemene secretaris en als schater lag de constans omdat Gerrit die secretaris maar nooit kon vergeten ja, ze dansten alleen met de hoogste pieten ze was één eidoelheid een echt dochtertje van de toe aan beszaag en het was of Gerrit maar volstrekt terug wilde vinden dat jonge zusje dat veer verhaald is had bedacht in de rivier achter het paleis de buitenzorg wel was hij honderd maal een grote, zware, sterke keel en ritmeester van de usaren dan zag constans hem aan knap, breed, blond gezond, genietenen zijn goch of zijn goede sigaar en ze bedacht dat zij Gerrit niet kende en Gerrit niet begreep heel vaak voelde zij iets in Gerrit haar ontsnappen zo vaak dat het nauwelijk zijn gedachte was maar alleen een zweming door haar verwondering heen Adaline zat er heel invoudig bij Lievjes glimlachend om de verhalen uit die kinderjaren om die spelletjes van vroeger ja, wat kinderen al niet kunnen spelen zeiden ze dan invoudig en vertelden dan Lievjes van spelletjes van haar blondentroepje maar Gerrit schulde dan zijn hoofd nee, dat was Graf Wotten wat zijn jongens deden maar dat, dat spelen tot constans hem scherzende verzocht nu over iets anders te spreken dan over haar blote voetjes en dan liep het gesprek gewoon voort en het was of zij beide voelden Gerrit en constans dat al mochten ze elkaar nu wel ze elkaar toch nog niet hadden teruggevonden en het was een heel zachte weemoed nauwelijks zegbaar ernstig zag constans niet veel zat eens met van der Welke en Addy bij hem gelunscht op zijn kamer en toen was hij een allervriendelijkste gast hier geweest hij had haar getoond de oude familiepapieren die hij na de dood van papa had verzocht te mogen bewaren omdat hij er het meeste belang instelde en ze bij hem in goede handen waren hij zou ze naalaten aan de oudste zoon van Gerrit Gerrit van de vier broers was tot nog toe de enige die voor stamphouders zorgde en toen zijn oud porcellijn en haar op de verschillende kostbare merken opmerkzaam gemaakt toen had hij uitgespreid een oud stuk en heel ernstig gezegd dat dat nu een tablier was van een japon van koningin Elizabeth toen constans had gelachen en der verdwijfelen was hij een beetje ernstig en even boos geworden maar had toen wel willend over iets anders gesproken zoals ben dood tegen mensen die iets doms gezegd hebben niet onzezelfde ontwikkeling hebben een beetje neerbuigend hij had verzocht aan tafel te gaan en in zijn kamer, wel mooi antiek van kleur was de tafel met zorg gedekt bloemend smaakvol geschikt met de gratie van een vrouwenhand en zijn lunch was geweest zo keurig en fijn dat constans, verbaasd, hem een compliment had gemaakt uit een antiek glas, tronk hij toen met een paar vingers hoog champagne haar aan welkom toe in Holland er was in hem, in zijn omgeving in zijn manieren iets vijns en iets schruchters iets vrouwelijks en iets verlegends iets bemiddelijks en toch iets terghoudends als bang zich of een ander te kwetsen hij had klaarblijkelijk deze ontvangt zo bedacht om constans iets liefst te doen het gesprek vloeide niet ernst maakte zijn zinnen nooit af en zijn ogen dwelden telkend in zijn kamer om na tafel was hij wat spraakzamer geweest en toen had hij haar gevraagd over de gratie en het symbool van een vaas met belangstelling had zij toegehoord terwijl zij in van der welkes blik iets gezien had of hij dacht dat ernst gek was en Adi, heel ernstig gespannen, had geluisterd vol stille verbazing een vaas had ernst gezegd dat was als een ziel aan haar tot slanke japanse satsumavaas genomen in de hand ivoortintig porcelijn met de stijlvolle arabesken fijn golfend als vrouwen haar dat was als een ziel er waren voor ernst trurrige en vrolijke vaasen trotsen en nederige er waren verliefde vaasen en vaasen voor passie er waren vaasen van verlangen en er waren dode vaasen die alleen herleefden als hij er een bloem in zette hij had dit heel ernstig gezegd zonder een lach ook zonder de dweping van een artiest of een dichter bij een lakoniek had hij over zijn vaasen gesproken als ware een andere beschouwing onmogelijk geweest sedet had Constance hem niet meer gezien omdat hij de enige was die niet geregeld mamaas zonder avond kwam en zij beheelt een indruk van die middag bij haar broer Ernst als van iets exotisch en vreemd symbolisch iets wat wel sympathisch was geweest en exkies maar toch zonder dat familie gewone van boeren en zuster die elkaar naar jaren terugzien wat Adolfine en haar kinderen bedrof had Constance zich naar een eerste indruk van afstuiting bijna onbewust een gevoelsregel gesteld waarvan zij niet wilde afwijken hoewel ze misschien niet zo sterk dat voor haar gedachte omleind zag maar onbewust wilde zij Adolfine niet antipathiek vinden en wilde zij in tegendeel alles van Adolfine haar man, huis, kinderen en ideeën goed vinden aardig en lief zodra iemand, zelfs mama het allerminste van Adolfine zijde nam ze haar partij heftig door opstandigheden de inrichting van haar huis, de bruinlopt van Emilie was hij nog niet dik was bij de fanzatema's geweest maar ze beloofden zich dit voortaan niet na te laten en dan, met heel veel tact Adolfine in allerlei teraden dat werkte vreemd in Constance de afstuiting die er toch was een volstrekt willen handelen tegen die afstuiting in tegelijk met een stille wens een zachte manier om een Adolfine wat te vervormen ze had volstrekt willen hebben Ady, die jongens van Adolfine in zou vragen op een zondag om te komen lunchen en hoewel zij in haar zenuwen als doel was geworden door hun onhebbelijke manieren en grove stemmen, had ze zich ingehouden en de lieve tante gedaan opzettelijk Ady, zich opofferende voor mama had met de jongens gewandeld maar, zodra hij kans had gezien de lummels gelootst mama kennende in haar eigen aardigheden had hij thuis maar niet veel gezegd en beweerd dat het wel aardige jongens waren zijn vader hem echter gevraagd had of hij begreep waarom mama die ongelikte beren zo aanhaalde had Ady wijsgierig gemeend omdat ze neven waren zo in idee van mama, een familieswak Constance was in tussen zo moe van de drie jonge van Zatsamaas dat zij geen moed had het experimentair halen Doreen vond Constance grillig Doreen was nu eens heel aardig om boodschappen mee te doen om zelf boodschappen te doen voor Constance die het vroeg en niet Constance en dan had Doreen weer iets koels en nerveus prikkelbaars dat was omdat Doreen wel een koorts had om allerlei te doen voor een ander maar ook altijd gewaardeerd wilde worden en nooit vond dat zij gewaardeerd werd door wie ook van de familie voor wie zij draafde maar het was sterker dan zijzelfen en zij draafde toch voor mama voor Betta, voor Constance voor Adolfine en in zichzelf bronden zij altijd ja, Doreen had maar eens moeten zeggen dat ze moe was Doreen had maar eens moeten opperen dat regen nat maakte zo bronden zij altijd in zichzelfen ongedurig, ontevreden, onvoldaan en toch nooit voor zichzelfen in haar pension zich een gezellig hoekje kunnen maken altijd vliegenden over de straten van de ene zuster naar de andere het was zoals een koorts die haar deed eiden ze was ongelukkig als er een dag was dat zij geen boodschappen te doen had en ze naar Adolfine zeiden nu, als ik voor je nog eens kan gaan informeren naar die slopen van Floortje dan moet je het maar zeggen hoor ik ga toch de kant van Iserief uit en ging ze dan de kant van Iserief uit dan mopperden ze in zichzelfen natuurlijk, Doreen is er weer goed voor niemand anders dan Doreen kan weer naar Floortje slopen informeren hem gaat het kind niet zelf waarom zijn ze niet de oppassig Paul zag Constance het meest van alle zusters en broers hij kwam het vrij geduldige toehorster voor zijn eindeloze onboezemingen en filosofien daarbij was hij het meest sympathiek aan Van der Welke zelfen ging hij bijna zijn sigaretroken bij Van der Welke in dienst rookkamer en was in hun huis het meest van alle de broer de gewone broer hij kwam smorgens wel eens aan en liep naar Constance slaapkamer als er zich nog kleden en hij beweerde dat hij wel mocht binnenkomen als stond ze in haar onderrok een gezellig gesprek over zich dat Van der Welke ook waardeerde hij bezag Adi altijd met het oog van een wijsgeer en Adi mocht hem wel hem komisch vindende met zijn keurige pantalons en muropelante dassen Constance hield van hem en het was in Paul dat zij waarlijk het eerst had teruggevonden een broer in hem met wie ze in vroegere jaren zij en meisje van twintig hij en kind van dertien de minste aanraking hebben einde van hoogstuk twintig hoogstuk 21 van de kleine zielen deze liep u voks opname bijvoorbeeld op de publieke domein opname door Anna Simon de kleine zielen, de Louis Coupéres hoogstuk 21 en je denkt er aan de volgende winter je aan het hof te laten presenteren zij van Vreeswijk zijn clubgenoot nog uit Leiden nu Kamerheer in buitengewone dienst bij de koninginregentes ze samen uit de plas royaal kwamen van der welke kik op ik heb er nog geen moment aan gedacht zo ik had toch gehoord dat het je plan was of liever de intentie van je vrouw ik heb er nog niet de minste gedachtenwisseling over gehad met mijn vrouw van Vreeswijk nam van der welkes arm waarlijk niet nu om je de waarheid te zeggen ik begreep het ook niet goed waarom niet welke daadelijk beledigd Kerel, ik mag toch onthaat met je spreken niet waar als met een oud vriend maar als je zesentiebel bent laten we dan een intiem gesprek vermijden nee zeker niet, wat wil je zeggen ik wil je niet anders zeggen dan wat je zelf begrijpen zult als je een ogenblik nadenkt maar als de gehele kwestie van presentatie aan het hof niet bestaat bij jullie beiden laat mij er dan ook geen kwestie van maken nee nee hield van der welke voel, geïnteresseerd leut er nu niet, en zeg nu wat je zich wel ik begreep niet dat je het idee hebben zou of dat de idee van je vrouw zou zijn dat zeg ik eerlijk de stafelaar is geparanteerd aan de Eilenburgs en aan de Van Heuvelsteins het zou toch pijnlijk voor je vrouw en voor jou zijn niet waar dat is alles dat is kort gezegd zij van der welke nog steeds ontstemt maar in die enkele woorden ligt de hele kwestie je hebt gelijk, mopperd van der welke dof wilde misschien hier maar nooit moeten komen wilde dat nu voor onzin zij van vreesvijk zwakjes die oude kennissen zijn blij je hier terug te zien de kwestie van het hof bestaat zelfs niet bij je in huis nu dan is er immers niets om over te toppen wat mij betreft ik apprecier het bijzonder je hier terug te hebben ging hij voor het opgewektig, bijna verlucht ik heb vanaf de keren dat ik het voorrecht had je vrouwte ontmoeten in Brussel de aangenaamste souvenirs behouden wanneer konfiniëert het jullie dat ik je nu eens een visite maak op een avond dat is een gezellig idee wanneer dan? kom dan over morgen, zeven uur heel graag, intim dan zal ik morgen maar een kaartje brengen apropos zij van der welke de stafleug, waar is die niet op zijn buiten, bij Haarlem een krassen man nog hij is diep in de tachtig dat zal wel zijn namen afscheid van der welke, somber, ging naar huis het was vreemd, maar altijd als hij smiddags uit Witte of Plaats terugkwam, had hij die somberheid troubel in zich toen hij thuis achter Ali zag, verhelden zijn gezicht dadelijk, maar toen de jongen voor de eten wilde rafotten, bedacht of Constance het wel goed zou vinden dat hij van Vreeswijk de liniën had gevraagd voor overmorgen ze zetten zich aan tafel apropos, zij van der welke aardzaand, ik heb van Vreeswijk ontmoet hier een visite maken en vroeg wanneer het je zou conveniëren dat had hij al lang kunnen doen, zij Constance die van Vreeswijk in Brussel een paar keren bij zich aan huis had gehad hij excuseerde zich ook verdedigde van der welke zijn vriend hij wist niet of hij geheel op orde was ik zei, dat hij eens moest komen eten, en als het je niet te lastig is, heb ik hem nu maar voor overmorgen gevraagd ik vind wel, dat hij eerst een visite had kunnen maken hij zou morgen een kaartje brengen, maar als je die goed vindt schrijf ik hem af nee, het is goed, zij Constance zat van natuur een behoefte in zich om haar huis gastvrij te maken maar er was tot nog toe een huivering in haar geweest, om nog ooit iemand aan tafel te vragen, behalve het Gerrit en Adeline dood gewoon en een enkele keer Paul Paul kwam die avond juist aan heb je iets betegen, dat ik graag, voeg zij aan haar man nee, zeker niet, Paul is charmant Paul nam Garnen aan de avond van het dineetje kwam hij het eerst Adi eet bij Gerrit en Adeline zeiden zij, dat is gezellig voor hem maar het ziet er allerlist bij je uit, zei Paul enthousiast zat een aardige kleine salon intieme en gezellig verrolijk van veel bloemen in vazen en ze zag er allerlist uit, jong met haar mooi blank, rond gezicht van een rijpere vrouw, en glimlach in de keltjes van de buiging haar lippen, omdat ze van de turen had, een bemiddellijkheid om gastvrouw te zijn Paul, van alle zijn zusters, vond haar de mooiste in haar zwarte japon nu zwarte mocelline de zwa met zwarte kant geincrusteerd die jaffaan weemelend overwittend af er was in haar kamers, in haar zelfen een getistigeerde intimiteit van vrouw van de wereld die Paul nog niet bij haar had opgemerkt om het haar tot nog toe meer had gezien of geheel intim, in haar slaapkamer of op de zeer drukke familieavonden het was of zij nu kwam tot haar recht ja, zoals zij van Vreeswijk verwelkonden nu, met een paar zachte woorden van schert Paul vond haar invoudig aanbiddelijk ineens begreep hij dat ze een tien jaar geleden invoudig onwederstaanbaar had kunnen zijn nu nog had zij zo iets jongs liefs, innemens moois, gedistinkeerd dat zijn zuster voor hem een openbaring was zoals een exkieze vrouw ze had geen kerecht genomen de tweede meid zou bedienen ze trok zelf de portiere open zodat de eetkamer zichtbaar werd en zonder de arm van Val Vreeswijk te nemen vroeg zij haar heren aan tafel te komen een roze licht van kaarsen in schermpjes dommelde over de tafel waaroverheen slingerde een tak van druiven en roze rozen een cheveluur de venus tussen het cristal en het zilver maar het is allerliefst, dacht Paul want hij kon het nog niet aan zijn zus te zeggen, daar constant en van der welke met Van Vreeswijk spraken het is allerliefst, zo met je vieren te eten in zo'n keurig decor dat is nu juist wat ik gaande doe vergelijk daar nu eens bij al dat drukke gala van Bette die geeft nu nooit eens zulke intieme dienetjes dat is nu juist wat ik gaande doe op mijn leeftijd Paul was 35 dat is niet te druk en het is elegant lief, netjes keurig gehoordeuver die constant kan het hoor of er gelijk daar nu eens bij de wel gezellige maar huiselijke biefstuk die ik wel eens bij Gerrit en Annelien krijg of de rommel die ineens bij Adolfine nee, dit is het wat het zijn moet chic, eenvoudig en intiem Van Vreeswijk draagt heel netjes zijn smoking waarin houd ik niet van de snit van zijn vest te hoog vind ik, zijn vest hij heeft mooie knoopjes maar hij heeft een gemakten zwarte das aan hoe is dat nu mogelijk ineens zie je bij iemand zo'n aberratie wie draagt daar nu een gemakten das in plaats van zelf je das te schrikken maar anders netjes een lekkere soepdiverouté wat ziet die constant er dodderig uit zou je nu zeggen dat dat een vrouw was van 42 zo lijkt het mama die heeft ook wat zachte gedistingeerde die zelf de glim lag mama heeft zelfs die koudjes nog in de hoeken van de mond nee, niemand van mijn zisters zou dat zo kunnen doen met dat aardige gebaar zelf die portiere opentrekken zo natuurlijk vragen om aan tafel te komen je zal zien zo kan constant haar huis alle gezelligst maken ook al zijn ze niet rijk en al zullen ze niet officieel gaan in de wereld zo ook intieme dinetjes, dat is juist het ware hij moest zich mengen in het gesprek nu met van Vreeswijk en van der welke prettig gestemd, liet ze gaan in een spontane oprichtheid zeg eens Vreeswijk, wie vertelt toch dat wij ons aan het hof willen laten presenteren van Vreeswijk aarzelden vond dat nu een gevaarlijk onderwerp van gesprek maar constant lag de zacht ja, beaande zij het gerucht schijnt te varen dat wij dat plan hebben en dat plan staat helemaal niet van Vreeswijk herademde verlucht ach mevrouw, hoe komen de mensen aan hun volgende bestellingen de een op art zouden ze zich laten presenteren, de ander hoort verkeerd en zegt ze zullen zich laten presenteren en er is een illon aan de praatjes gegeven ik zou er helemaal niet naar verlangen zij constant ik ben de laatste jaren zo gewend aan een heel kalm leven dat ik veel visiet is over en weer heel vervelend zou vinden ik ben blij in Den Haag te zijn omdat ik weer bij mijn familie ben en ook de familie is heel blij zij pal, broederlijk geland en heeft zijn glas op zij bedankt hem met haar lachje maar verder verlang ik voor mij niet en ik geloof niet dat Henry oh nee, helemaal niet, zij van der welke alleen begrijp ik niet dat de mensen dadelijk behoeft ze hebben over een ander te praten en in minimum van tijd een anders wensen beter weten dan hijzelf ik praat nooit, over niemand ik moet bekennen, lacht de constans ik ben het wel eens onder eens met mijn man, maar daarin eerst bij ons de grootste overeenstemming ik praat ook nooit, over niemand maar dat de mensen over ons praten ach, dat is eigenlijk heel natuurlijk zij van der welke en hij sloeg zijn jong blauwe ogen op, bijna naiv ze hadden ons vergeten sinds het jaren en nu zien ze ons terug dat had hij zo niet moeten zeggen, dacht pal hij is soms net een jong veuren en hij kon zich begrijpen dat constans wel eens kribber werd zulke heel lichte toespelingen moesten haar toch kwetsen, dacht hij van der welke, als hij zich gaan liet kon toch taktloze dingen zeggen meestal hield hij zich in maar als hij zich niet inhield, met hij te spontaan en met van Vreeswijk bracht hij het gesprek op iets anders pal voelde voor zijn zuster zo'n verleden bleef altijd ging altijd aan ze zaten hier niet toch zo gezellig van Vreeswijk was een charmant, kauzeur en touwkens waren er toch kleine klippen, wel op het gesprek constoten constans, vond pal, hield zich goed hij had haar wel eens anders gezien dadelijk horen uitvaren maar zij was de vrouw van de wereld voor een vreemde, vaarde zij niet uit nu echter weer, het gesprek kwam even op de oude manier en mevrouw van der welke daar was het weer hij voelde een aarzeling in van Vreeswijk invoudig te informeren naar de oude lui en nu constans zelf zeiden dat ze ze beide zo krass vond dors van Vreeswijk eerst doorpraten over die schoonouders die hun zoon hadden opgeofferd die hun schoondochter en zelfs hun klein kind jaren niet hadden willen zien het beste was maar te praten over algemene dingen maar constans had zeer zeker niet alleen haar de avond, als gastvrouw hoe intiem ook, kwam ze tot haar recht en was hij als een andere vrouw veelzachtig, zonder bitterheid nam ze het aan dat nu en dan een clip om zeil moest worden haar glimlach gaf een ronding aan haar wangen die haar verjeugdigde hoe jammer dacht Paul dat ze niet altijd zomaar is, zo tactvol en altijd gastvrouw in haar eigen huis gastvrouw ook tegen haar man vreemd toch die vrouwen, dacht hij als ik alleen hier had, eenvoudig weg diezelfde clippen waren geweest in ons gesprek constans was 3-mal al uitgevaren en van de welke had de wind van voren gekregen en nu er een gast is, nu we onze smokings aan hebben een constanse gekleden japon nu er bloemen en drijven op tafel zijn en een gecompliceerder menu dan anders nu vaart ze niet uit en nu zal ze niet uitvaren welke clippen er ook om gezeld moet worden ik geloof al hadden we het nu over echt broek en scheiding over oude mannen trouwen en over liezons om altijd zo rustig blijven en lief lachend met die keltjes aan haar lippen als er op haar niet toepasselijk was vreemd is een vrouw toch en dik was vol van geheimen krachtjes die ze heel sterk maken in het leven en als van vreswijk nu weg is dan zal ze misschien raze opvannen welke eenvoudig onder tijd zijn neus snuit en al haar geheimen krachtjes zijn weg en ze blijft achter zonder enige zelfbeheersing en toch, hoe ze dan ook is is aller liefst en ik heb lekker gegeten er werd gebeld en omdat de deur van een vestibule open stond horen Constance en Paul stemmen toen de meid had opengedaan dat is de stem van Adolfine zei Constance van een vuikgarolintje, zei Paul oh, dan zal ik maar weg gaan horen ze Adolfine zeggen luid, schel Constance stond op ze vond het vervelend dat Adolfine juist nu kwam maar ze wilde vooral tegen Adolfine nooit laten blijken dat ze niet welkom was meneer van Vreeswijk, permeteert u even ik hoor daar in mijn zuster ze gingen de vestibule dag Adolfine dag Constance, ze Adolfine ze wist dat Constance die avond in die neetje had en ze wat opzettelijk komen neuzen maar ze deed of ze niets wist we kwamen even bij je aan, zeiden ze ik wandelde met Paul lintje voorbij en ik zag licht en dacht dat je thuis was maar je meid zegt dat je een diner hebt ze Adolfine, bits en verwijtend als mocht Constance geen diner geven geen diner, van Vreeswijk en Paul eten bij ons van Vreeswijk oh, ze Adolfine die van het hof hij is kamer heer van de regantes zij Constance eenvoudig oh, hij is een oud vriend van van de welke vond schuldig de Constance zich bijne oh, nu, maar dan zal ik je niet stoelen de deur van de eetkamer stond open Adolfine gluurde naar binnen en ze zag de drie heren praten aan het te zeggen ze zag de kaarsen, de bloemen hun smokings ze letten op de Japon van Constance toen kwam binnen Adolfine zij Constance met een grote overwinning op zichzelf en met haar liefste stem nee, dank je als je diner hebt, kom ik niet binnen aan het te zeggen wat is het warm bij jou Constance stok je nog altijd, het is op de stik in je huis en zo donker met die kaarsen wat zie je bleek, voel je je niet wel bleek? nee, ik voel me heel goed oh, dacht dat je moe was, of ziek zie je het zo verschrikkelijk bleek? die ziet er niet goed uit, misschien heb je je te veel gepoeerd hoe vindt het je Japon die je bleek maakt heb rustel die Japon? ik vind het niet, die je flatteert die grijzen zelfs meer, die staat je veel beter ja Adolfine, maar dat is een straattoilet oh, ja, natuurlijk op een diner kan je die niet aandoen ik hou toch meer van dat straattoilet kom je niet even binnen nee, ik ben maar in straattoilet beste Constance en daarbij, ik zal je niet toeran je heren diner het spijt, Madolfine, dat je juist vanavond komt als je niet binnen wil komen kom dan ga op een andere avond teedrinken wil je? nee, maar het komt niet, ik was hier voorbij je woont zover van alles af, in die kerkoflaan ik word hier altijd luchubig hoe ben je toch hier komen wonen, zeg dus er twee kerkoven in het is ongezond, weet je, hier te wonen maar wegen de miasma's ach, we ruiken nooit iets ja, dat is omdat je je vensters altijd dichthoudt je moet meer luchten, huis, in Holland geloof me, ik zou stikken in deze atmosfeer toe, Adolfine, kom even binnen nee, nee, huis niet ik ga weg, ik maak je wel mijn excuses adieu Constance kom, Karolintje en met haar dochtertje nu, als kreeg ze het waarlijk benoud haasten ze zich naar de voordeur nog even omkijkende door de open deur de eetkamer oplettende de grote drijven de roze rozen knijpen naar haar ogen om te lezen de panjefles waar het paal juist de keelke bij vulde toen doelden ze Karolintje buiten en ging hard achter zich de voordeur dicht slaande Constance ging binnen ze was geschut in haar zenuwen maar ze hield zich goed het was Adolfine niet waar, vroeg paal ja, maar ze wou niet binnenkomen zei Constance, zo jammer ze is zo gezellig ze meen dat niet, maar ze wilde het menen, dat ze het zijde was geen valsheid, op een andere avond was ze na de kritiek van Adolfine, in vijf minuten op haar huis, haar straat haar licht, haar verwarming, haar japon en haar tuin, lang uit op haar schezelong gaan liggen, om te bekomen maar nu was gastvrouw en hij was niets van ontstemming aan haar te merken toen ze haar heren vroeg zich waarlijk niet voor haar te generen en hun sigaag aan tafel te blijven naroken zelf, op haar kokest service van ver mij schonk zij de koffie en het glaasje liqueur en toen paal haar vroeg of zij ging sigaret rookten antwoorden zij, met haar lieve blik en het lachje in de buiging van haar lippen dat haar vanavond zo jong maakte en er zo alle liefst deed uitzien nee, ik heb aan eens vroeger geroogd in mijn dartele jaren maar dat doe ik heus nu niet meer einde van het eerste deel van de kleine zielen van Louis Coupérez hoogstuk 1 van deel 2 van de kleine zielen deze Liepevox opname boter de publieke domein, opname door Anna Simon de kleine zielen door Louis Coupérez deel 2, hoogstuk 1 Marietje van Saatzema stond aan het raam en keek in de straat ze keek de gehele straat in omdat het huis, een hoekhuis niet de lengte ter huizenrij stond, maar in de breedte en de straat half afsloot als een hoofdje van grote huizen de straat strekte zich vrij lang uit en ook aan haar andere einde sloot een huis zet een delen af en maakte waarlijk van ze een hoofdje van Gagoudelij gevelrijen liepen weg met een gewilde grilligheid van schoorstenen spitsjes van gegote ijzig en puntdakjes van zinc windvlagjes van koper en balkonnetjes en erkers alsof de architecten en aannemers eens artistiek hadden willen doen en niet hadden willen trekken een lange, intonige gevelijn maar de nieuwe straat, ongeveer 20 jaar oud houd toch behouden de Hollandse netterigheid van fatsoenlijke stand de tradwaarsliepen schoon geschopt zich versmallende in de verte weg met het grouwe lint van de rollaag met de regelmatige planten lantaarens het midden der straat was gevuld door een plantsoen ovale gazons met raster omgeven waarin kastanjebomen rondgesnoeid en er onder een perk met regelmatige planten spaartjes de gevels, na de grote schoonmaak glommen van knapheid de netgemetselde bakstenkjes tekende duidelijk tot ver toe hun langwerpige vierkantjes de raamposten blonken van frisse verf glansend lichtbruin of botengeel de stoerers voor de glinsterspiegelglazen netjes neergelaten hangen de half hoog uit hun heel correcte kappen waarna ieder huis opgetrokken tot éénzelfde lijn als met een passer gemeten en de huizen verborgen hun leven heel stil achter de rechten, gelijken regelmatige vitrages van venster guipuur en heel bijzonder was dat iedere gevel uitstak een vlaggestok met ijzeren bouten schuin gezet de stok rood, wit en blauw heel duidelijk die kleuren der natie als lint om de stok geslinger schildert een vers vergoelde knop van boven al die vlaggestokken een mastbos van stokken eeuwig daar schuin gezet aan de gevels met de ijzeren bouten wachten af om twee mal in het jaar een doek te heisen een vlaggot laten waien voor de koningin en haar moedig maar riet je keek uit het was mij en de kastanjebomen in de gazon wilde strekken ontplooien hun zachte, frisschoenen wajers toegevouwen en aan de stelen gebogen maar een dolle wind woeide de straat die was als een hofje van gegroede mensen en de wind geeselde de nog dichte kastanjewajers het meisje meenleidende keek naar ze hoe ze werden heen en weer door de wind geeseld de inneke jonge blaren die voorjaars vierig en vol lente leven wilde ontplooien de tedere blaren waren vol hoop om dat gisteren de zon had geschenen na regen aan een schoon gewassen lucht en ze dachten dat open ging hun leven van blad van aantakken en twijgen uitbladeren blad ze wisten niet dat altijd de wind ranzelde als met neidige gezesels met bijtende zwepen ze wisten niet dat hun bladere ouders in een jaar waren geranzeld als zij nu en hoewel zij beminden de wind op wie zij droomden te wuiven en waaien en vrolijk te zijn en gelukkig hadden ze dit nooit gedacht nog voor ze open geplooid hadden al hun innigste groen geranzeld te worden met zwepen de wind was zonder medeleiden de wind ranzelde door de lucht als een dolle, als een onzinige die niet zag, die niet voelde machtig omdat hij sterk was en het medelij van het meisje ging toe naar de innige blaren de jonge blaren van hoop die zij zag schuddenen, trekken en striemen en verslensd twarrelen over de straat de dommen, al machtige wind uit het Noord-Oosten, voelde de straat de windvlaggetjes wappel en dol de ijzere bouten der vlaggestokken kermden jichtig en moeilijk stokken zelfen zwiepten, als waren zij masten van huizen schepen, vastgemeerd het linkerweg het meisje keek in de straat het was een morgen in mei voor een huis, als matrozen waarlijk bij een schip, richten witte zeemanachtige mannen ladders op en gingen de spiegelglasensponsen ze torsten mee op de ladders emmers volwater en ze waren tussen het mastbos de rood-en-wit-en-blauwe stokken als zeelui die tuigden een schip op in de straat reden net geschilderde wagens van een was-eenrichting een roodbootervabriek daartussen serieelden vruchtenverkoopers die doelden een karg met zinesappels en eventjes purpig de allereerste aardpijen en geheel het huishouden van eten en drinken dienette huizen wie een levenschool achter de kanten gordijntjes, vulden de morgensstraat de slagersjoens overheersten ieder huis had een andere slager ze liepen de jongens breed, stevig in een frisse witte morgenskidden de rietenmanden vol lillen zijn vlezen hun vuist aan het hengsel straf getast op schouder of heup een beetje schuin om de zwarte en ze belden aan soms fietsen er nog een paar snel de straat door aan alle huizen gaven zij af grote hoeveelheden vlees lappen en lapjes biefstukken en ripstukken gekneden frikadel die aan de deuren de meiden aannamen met een woord van schert en dan een dichtkwakker van de deur slagersjoens overheersten maar ook de warmoziers de openwagens vol frisse groen te geschikt waan zeer veden de melk-inrichting met haar wagen van gepoed de kopere kannen belden overal aan en op vallend van gezochte netheid was een wagen met bier in kannen de kutsier die telkens afsprong en belde in een soort bruin sportpak met hoge laarzen en een automobiel pet op de wagen verseert met aarde kannen en relief, de panelen bomberend een draaiorgelssnerpte aan met een heel melancholieke wijze de vent dreide een stukje melancholie park het af, douden weer voort zijn wijf belde aan iedere deur stak haar centen natuurlijk weg op telkens aan de deuren verschenen de paarse meiden of uit de open ramen der slaapkamers helden ze uit en keken of riepen en smeten haar paar rijke luiscenten neer het huishouden vulde de straat terwijl de wind dom en machtig waaide een heer, een portafijen onder zijn arm ging naar zijn bureau twee jonge meisjes fietsten weg een dame, heel vlug ging een boodschap doen maar verder was het het huishouden van eten en drinken het vulde de straat, het belde en belde en belde tot alle huizen chingelden van het gebel en de huizen porgen de voorraad binnen, de straat werd stil alleen de wind waaide de jonge kastanje blarenstuk en de vlaggestokken dreunden en kermen de jicht gebouwten maritje wenden zich af er was een bleekplond meisje van 16 jaren, met flauwe blauwe ogen en een wit velletje zonder bloed haar haar, weggestreken van haar voorhoofd was achter al opgestoken in een dotje ze had een boezelaartje voor en nu zetten ze zich voor een piano en tickelde gammes af de kamer waar maritje piano studeerde was de salon het was een vrij ruim vertrek op de belletage maar het was zoveel met meubels die gewild los door kander stonden pritentieus bevallig dat men er nauwelijks doorgaan kon of zich zetten over alle stoelen hing een gehandwerk ter lapjes plat gedrukt door het leunen met verkreukelde verschoten strikjes op allerlei kleine tafeltjes stonden naamloze bibeloos steenhondjes en aardervlakonnetjes die als een etalage van een guldenspazaar vormeerden het behang vertoonde grote bloemen op de gordijnen de lujden nog in zijn derde soort van bloemen en de kleuren van al die bloemen jammerden tegen elkaar in als met het gesnerp van papagaien in de hoeken der kamer verhiven zich stoffige makkaarpoketten die hoeken als sierende, jaar en dag in de salon speelde maritje de gammes terwijl de wind lujde door de schoorsteen die na het winter stoken rookte van roed gewetensvol speelde maritje de gammes met de onwillige vingertjes en telkensmakende dezelfde fout die ze niet hoorde en dus niet verbeterde denkende dat het zo goed was nu en dan keek maritje op en naar buiten arme bomen dacht maritje arme blaren kijk hoe de wind ze vernieuwd en nauwelijks zijn ze nog open ze speelde door, gewetensvol maar zat zo gaarne de wind willen doen ophouden om de blaren, de jonge kastanje blaren te redden ze herinnerden zich voor verleden voorjaar was het even zo geweest voor verleden voorjaar was het ook al zo geweest en als de kastanje blaren zich al eindelijk konden openplooien een rustig ogenblik zonder wind dan waren ze versgroeid en versrompeld voor de gehele zomer voor haar gehele plaader aan leven lang arme bomen arme blaren de onwillige vingertjes, gewetensvol tikkelden voort en telkens weer de verkeerde toontikkende met een bijna komische hardnekkigheid ding de bel van de voordeur ging telkens ding ding ding al het geluid de wind de gamas ta ta ta ta ta de huispel ding ding ding ding de draaiorgens op straat tegen elkaar in en de kleuren binnen de behangsel en gordijn en tapijtkleuren sneerpend als papagaien de keden der verkopers buiten mooie aardbeen mooie aardbeen het rammelen van de warmoesierwagens davrenden over de hel klinkende straatkeien het snaterde door elkaar en het was of de wind elk geluid op zichzelf zo verhelderde en verelde als woei ervan elk geluid een omneveling weg om alleen te laten snetteren de rullen klinkende kern ervan langs de blinkende spiegelraamen de jichtig kraakende vlaggestokken tot in die kamer waar de papagaikleuren kakelden woei zo, dat snaterde en snetterde zo door en het meisje telkens met ding de verkeerde toon hoorde het niet maar dacht alleen, ach arme bomen ach arme blaren en haar zacht zielt je van overgevoel maar gewend als zij was aan de wind de geluiden en de kleuren zag zij niets anders dan de bomen hoorde zij niets anders dan het ruizen van blaren en ook haar eigen hardnekkig fals toontje hoorde zij niet ding ding ding ding ding ging de huisbel en de wind raaste zeker de voordeur binnen en de trap op, want de salondeur blies open, zo luchtig als zou die gehele deur opwaaien als een veletje postpapier de meid stampte de trap op de trap kraakte, nog een andere deursloeg de meid aan die deur kruiste iets luid in het huis, luid in de wind luid in alle geluiden en kleuren een hogere stem bitste terug weer stampte de meid de trappen treden kraakten en boom ging de deur kom maar boven, mevrouw kom maar boven, kato maar stoor ik je heus niet a do fin nee, kom maar boven wat een wind niet waar finen ja het waait zo da da da da da da da da da da da da da da da ging er Maritjes Gamas toen mama binnenkwam met tante kato vuur brieze de wind ging de vlaggestok aan het raam buiten dag Maritje en zegt nu eens finen was het dan een dine ja, het was een formeel dine ach ziet ze dan mensen en ik dacht dat ze zo huisselijk leefden wij zijn er nog nooit gevraagd jij wel a do fin nee, wij nooit ik vind toch wel dat ze de broers en zusters ook eens een beleefdheid bewijzen kan wij zien nooit mensen dat weet je niet waar a do fin ach die houdt maar van stilletjes leven ik zou het nog wel aardig vinden maar het is kaal die houdt er niet van en wie waren er dus a do fin ja, ze hebben geen kennis dus ik vond het de mislukte partij niemand van die vreeswijk zeker hadden we een paar bedankt want ze had Paul no te been erbij gevraagd Paul zeker hadden we een paar bedankt ja, natuurlijk ja ach, die constanse maar dan vind ik het toch geen geslaagd die nee jij wel a do fin nee ik vond het ridicule met je vieren de heren in rock ja, in rock constanse laag nee, niet laag, maar poes mooi en champagne ach, champagne ook ja, een goedkoopmerk zo donker de kamers ik vond het geen fatsoenlijk licht net een gemeenhuis met haar drie heren fluit ze de aardolfien ze hoort niet ze speelt ach, en verder nu, ik vind als constanse op die manier mensen wil zien kon ze net zo goed in Brussel doen het heet dat ze hier komt voor de familie maar de familie vraagt ze niet ach, je moet ons niet rekenen fin wij leven altijd heel stil het is carol, zie je maar ik ben nu zeker dat ze zich aan het hoffen laten presenteren ja, door vreeswijk zeker presenteert die haar aan de koningen voeg kato met de uilenogen heel rond ach, wel nee, ze aardolfien geergerd maar door hem poeseren ze zich oh, gaat het zo ja, zie je wij weten er niets van van het hof carol, zou je niet aan het hof krijgen voor geen geld maar nu is het dan toch zeker ja, nu ben ik er van overtuigd van het hof ja ach, ik had toch altijd gedacht dat constanse daar nu te veel takt voor zou hebben en mag ik nu eens het uitzet van vloortje zien aardolfien ja, die trouwt nu al gauw over een week ja, en ik vind het lief om in mei te trouwen jij ook niet aardolfien de stemmen, zeerden en bitsten, de trap kraakte de duren sloegen da, da, da, da, da, da, da gingen de gamma's ging de wind en loeien door de roedrookere geschoorsteen kraakte de jichtige vlaggestok aarbeen mooi aarbeen de vruchten jood buiten ching, klonk marietjes, hardnekkige toon het meisje zag op en er buiten arme bomen dan toch, dacht marietje ach, arme blaren einde van het eerste hoofdstuk van deel 2 deel 2, hoofdstuk 2 van de kleine zielen deze liep in volksopname boven tot publieke domein opname door Anna Simon de kleine zielen, de Louis Coperas deel 2, hoofdstuk 2 Adolfine genoot ervan kathode toonen, de stapelslinnegoed van het uitzet van Floortje het meest van alle dingen ter wereld stelde Adolfine belang in haar eigen huis in haar eigen kinderen, haar eigen meubels in haar eigen zaken, aan gelegenheden en dingen ze was altijd onvermoeid aan een zustig of vriendin die er eens kwam opzoeken de toonen en te de bewonderen de dikten van haar tapijt de zwaarten van haar gordijnen de sierlijkheid waarmee ze haar ornamenten geschikt en ze preest al haar eigen hoog vijzelde het op als voor een verkoping ontlockende waardering aan de zuster of de vriendin ze was in haar hart altijd bang de mindere te zijn en om die vrees te verbergen voor het oog van een ander stopte zij en pochten zij altijd op wat van haar was dat zij wel een van loen was uit zich hierin dat zij haar man en haar kinderen mee opvijzelden in haar algemene zelfverheerlijking heel licht was er dan in al haar poggerijen een schade van verwijt tegen de familie de kennisen, den haag dat zij niet gewaardeerd werd haar man niet, haar kinderen niet haar huis niet, haar meubels niet haar ideeën niet en haar straat niet en zij legte breed voerig vriendin of zuster uit hoe zij dacht hoe zij rekende, hoe zij beschouden hoe zij opvoede, hoe zij meubeleerden hoe zij die nees gaf hoe zij een japon bestelde als was dat alles voor de vriendin of de zuster van een belang zo hoog dat er geen hoger boven te denken was zo de vriendin of de zuster ter conversatie willen dan vertelde hoe zij beschouden, rekenen of een die neegaf kon Adolfine daar onmogelijk naar luisteren en toenden ze heel duidelijk dat de zaken van zuster of vriendin haar totaal niet interesseerden en dat, bijvoorbeeld de degelijkheid van het bekleedsel van haren Adolfine stoelen of de frisse lucht van de straat waarin zij Adolfine woonden de kruweel van de kraag van de overjas van Van Saatsema Adolfines man van veel hoger belang was toch vooral wilden ze doen uitkomen aan de zuster of de vriendin dat in haar Adolfines leven alles van het eerst en het beste was zowat het levende als het niet levende het roerende als het onroerende Adolfines keukenmeid koakten voor de zuster en de vriendin het beste van alle keukenmeiden vooral beter dan die van Bertha Adolfines hondje, een puk straks de pukje van alle pukjes ter wereld terwijl zij zo pochten veristen ze, heel diep bijna onbewust in zichzelf zou mijn keukenmeid wel wat kunnen koken en mijn pukje is het eigenlijk niet een neidig beest maar dat waren diep verborgen twijfelingen en voor de familie en de kennissen gaf Adolfine hoog op van al de haren en al het haren en dong voor kinderen en meubels een schatting van bewondering af het was in haar natuur hoogte willen zijn als kind haar zwaarders rijk te willen zijn alles mooi en voornaam en een aanzien om zich te hebben en het was of van haar kinderen jaren af een noodlot haar had gedwongen alles, iets, een tikje, minder te hebben dan haar familie en kennissen werkelijk was ze nooit te vreden hoe zij ook pochten werkelijk verweed zij het leven zijn groeelijke onrechtvaardigheid als kind was een lelijk, onbehagelijk meisje geweest terwijl Bertha te minst de passabel dat Dorine nu ook niet mooi was troost haar niet, lette zij zelfs niet op Bertha en Constance waren de ene als jonge vrouw de andere als jonge meisje gepresenteerd aan het hof na Constance's huwelijk was er echt er als een moeheid voor wereldsheid geweest bij haar vader en haar moeder en als mama wel eens ter sprake had gebracht dat ook zij, Adolfine, gepresenteerd nu moest worden, had papa gezegd aag, de andere meisjes hebben er zo weinig aan gehad en was er niet gekomen aan het hof dan had zij haar ouders en haar zusters nooit vergeven maar ze had altijd gezegd dat zij niet gaf niets om al die drukte van het hof ze was vroeg getrouwd, 20 jaar ze had Van Saatsenma aangenomen bijna uit angst dat zo zij weigerde dat leven weer onrechtvaardig zou zijn en Van Saatsenma had haar gevraagd zoals honderden mannen, honderden vrouwend en huwelijk vragen om van die heel kleine redentjes van kleine mensen die als minimen karetjes diep in de kleine zillen voortwerken en die anderen weer niet begrijpen zodat zij zich verbaasd afvragen waarom dan toch waarom heeft hij dat en dat gedaan waarom is er bij die dat en dat gebeurd waarom heeft die die en die getrouwd Van Saatsenma had een goede naam was meester in de rechten, had iets van voortuin Adolfine had het maar geprobeerd maar terwijl van Nagel na advocaat in India te zijn geweest door tactvolle relaties door politieke handigheid door papa van Lowe, wie Nagel sympathiek was carrière maakte gekozen werd in allerlei commissies die hem telkens weer een sport hoger voerden in de Haagse bureauwereld tot hij, eerst gekozen in de Tweede Kamer zich eindelijk de portefeuille van kolonien zag aangeboden was Van Saatsenma aan de departement van Justitie rustigjes weg blijven voortschokken zonder een enkele keer een bijzondere promotie te maken zonder ooit een bijzondere kans te hebben zonder ooit door papa van Lowe heel veel vooruit te worden gebracht alsof papa dit even minder moeite waard had gevonden in een soort van stiefvadelijke minachting als om Adolfine te presenteren aan het Hof Van Saatsenma, nu hoofdcommiss was wel een geacht-antenaar die nauw genzet zijn werk deed die zelfs geapprecieerd werd door de secretaris generaal maar meer ook niet en dit was juist de wanhoop van Adolfine die Celert van Nagel minister was haar man ook minister wilde hebben waarop nooit het minst uit zich bestaan zou Adolfine met ledenogen moest dus al de grootheid van Van Nagel en Bertha aan zien en hoe zij ook pocht op alles wat van haar Adolfine was die grootheid die zij nooit bereikend zou was haar marteling haar eidelheid het was zo vanzelf gekomen in de lijn van het leven van Van Nagel en Bertha door papa's protectie door Van Nagel's eigen relaties en overijsselse familie die hun rol had gespeeld in de politieke geschiedenis van het land dat Van Nagel niet alleen had bereikt een hoogpunt van carrière maar dat zijn huis ook geworden was een politieke en daarbij aristocratische salon in Den Haag alsof door hun wederzijdse relaties Van Nagel en Bertha, na papa van Lois dood had er vervolgd de traditie die na de gouverneur generaalstijd geheerst had in de Alexanderstraat waar mama stil rustig achterbleef in dat naanleven van oude vrouw en wedewen terwijl wat Adolfine ook had gewenst en gepoogd haar huis nooit anders was geweest dan een rommel ze miste takt en wist niet te onderscheiden ze dacht dat ook een druk huis te hebben iets zou zwemen naar de vernaamheid van Bertha en nu maakten zij verzietes, links en rechts en had de menigde kennissen zo disparaat mogelijk uit verschillende korterien de orthodoxen, de indische het officiële bureau-wereld de militaire echter niet uit de hofkoterie en uit de aristocratische elementen die na papa's dood nog wel eens in het jaar hadden een kaartje gebracht maar haar langzamerhand hadden overgeslagen en zo was het vanzelf gekomen in de lijn van hun leven van wat zaten ze maar in Adolfine dat hun huis steeds was geworden een grotere rommel wel een druk huis waar men mensen zag maar een huis zonder kleur waar men nooit wist wie men om moeten kon en wat de gast wel eigenlijk wilde het warrelijks in Adolfines manier om haar huis te maken, een druk huis waar veel mensen kwamen ze maakten bijvoorbeeld het plan een intiem diner te geven over vijf dagen ze voeg acht mensen maar bedacht twee dagen voor het diner dat ze er nog wel enige bij kon vragen ze zonden nog enkele geheel officiële invitaties rond waarvan de termen niet in overeensteming waren met de tussenruimte van invitatie en datum met dit resultaat dat zij op haar diners ten eerste de kokkende war stuurde wel in zijn fleschampagne te weinig had en dat haar gasten geregeld in alle mogelijke scharkeringen vanavond toilet verschenen of ze dachten geven een groot diner kerk vele bedanktjes wist niet wie er in de plaats voor te vragen voeg toch maar intiem zelfs mondeling en zat voor een stuk of zes mensen veel te veel schotels en weinen en haar heren waren alweer de een in rock en witte das, de ander in zijn huisjasje haar dames alweer de een laag verschil dat hun telkens over en weer een schok van ontsteltenis gaf het was altijd een rommel en zoals zij de takt miste een goed diner te geven zal ze altijd missen de takt tot de grootheid te komen waarin ze verlangden elkaar man zelf werkte haar tegen een eenvoudige man, wat boers de iedere dag draaft er naar zijn bureau en terug nou gezet op zijn werk als maakte hij, schoonjoen, thema's af zonder enige bijzondere bekwaamheid of politieke handigheid hij vond goed wat Adolfine deed maar begreep niet in haar dat verlangen die levensbehoefte naar grootheid wel had hij overgenomen van zijn vrouw het uitbundig te vreden zijn hij ook, met zijn vrouw zijn huis, zijn kinderen zijn meubels en zijn kennisen ook hij kon pochend spreken over zijn jas, zijn bureau zelfs zijn minister en zijn secretaris generaal al had Adolfine met de zweep achter hem gestaan ze zou hem niet hebben kunnen opbranselen naar de toppen van aardse en haagse grootheid hij was zwaar, nevelig in zijn hersenen een sleur mens, die als trek os zijn gangetje ging, jarenlang met dezelfde zware tred van Holland rund door zware hollandse luchten hij had geheel in zich het element een minder te zijn een onderschikte op een achtergrond te blijven en daar nou gezet een klein zielig degelijkjes te blijven arpijnen in het kringetje waarin er was aangevangen te arbeiden ze hadden drie jongens en drie meisjes en ze waren geen kwadeouders ze hielden beide van hun kinderen en ze dachten aan hun welzijn waar een systeem van opvoeding kenden ze even min als een systeem om die nees te geven en wat er nog van opvoeding was in hun huis was even rommelig als hun kennisen hun kamers, hun tafels vooral voor haar kinderen was een Adolfine die neiging alles voornaam te hebben en te doen minstens zo voornaam als Berta had en deed voor de haren die Adolfine echter de enige van de van Loos was die uitzondering zuinig was streed haar zuinigheid dikwijls zware strijd met haar zucht tot voornaamheid en wat dus in het huis en de opvoeding der kinderen van Van Nagel en Berta als vanzelfig ging volgens zeer kostbare principes die ze beiden wel als kostbaar inzagen maar onmachtig waren door hun neigingen en de lijnen langs welke zij leefden voor minder kostbare te herwisselen ging bij Adolfine alles op een goedkoopje waren dus Louise en Emily en Marianne geweest op heel dure kostscholen bij London en Parijs grote villas van gerafineerd rijke meisjesonderwijs de danslessen in baljaponnetjes de teken en schilder en muzieklessen gegeven door beroemde artiesten Adolfine, hoewel verteerd van Nijt vond die kostscholen eenvoudig absurd en onbereikbaar voor haar beurs en had er voor Floortje en Caroline destijds ingevonden bij Kleef maar waar dochters kwamen van Duitse winkeliers en waren dus een geheel andere toonheerste dan in de villa's bij Parijs en bij London wat echt er niet verhinderte dat Adolfine haar kostschol hoog ophimmelde boven die mallen en wuften inrichtingen waar Bertha haar kinderen aanheen had gezonden en wat de jongens betrof Adolfine verheef haar jongens Piet, Chris en Jaap de oudste zou oost-indies ambtenaar worden de twee anderen waren voor Préda en Willems oord hoog boven die twee geldstukslaande studenten van Leiden die nu weer voor hun aanstaande maskeraden en kunnen duizenden nodig hadden hoog boven die slungen van een carol ook de Sahar-Maritje een zacht blond witvelig meisje wat onderdrukt in de roze moest er anderen en de Sebertas-Maritje maakte Adolfine altijd vergelijkingen die ten gunst er waren van haar kind maar vooral vergelijk zijn u na het huwelijk van Emilie met Van Raven dier huwelijkst toebereid zijn voor Floortje en Dijkerhof en ze had mooi ophemer en een pochen zij die uitzondering bij de Van Loos zij de zuinige ieder dubbeltje berekenende Adolfine van wie had zij toch die economie voeg mama Van Loos zich wel eens af ze kon haar eenvoudig niet bij bij al wat Van Nagel en Bertha en de Van Ravens en hun wederzijdse vrienden hadden gedaan ze vond het absurd, ze vond het geld weggooien ze bromde in zich dat alles zo ontzettend werd opgevoerd en een geheim met degelijkheid eigenschap atavistisch de oorsprong geheim kun je er in haar af die luxe van feesten van uitzet, van cadeau, van bloemen maar van Emilie's bruilofstagen als hadden geschitterd ze vond het belachelijk ze wilde alles zuiniger doen en toch vond ze het niet prettig alles zo zuinig te doen en het was dus een eeuwen gestreid zowel met haarzelf als met Floortje die ook niet onder wilde doen voor Emilie maar toch met een bijzondere gaven van zelfverheerlijking wist Adolfine nu Floortjes uitzet tegenover cadeau te verheffen boven al die kanten flabbeldingen van Emilie veel degelijkig vind ik Adolfine zeer de cadeau ja, en kijk eens die hemden kijk eens die tafelaken ze servetten dat is van haar kwaliteit, daar is niets boven ze Adolfine, de stables in de kast stredende zeer de cadeau die Emilie heeft gekregen al het zilver dat ze toch niet gebruikt want wat hebben we jongen Luij die natuurlijk in de eerste jaren geen mensen zien nu zoveel zilver nodig ik ben weer blij dat onze kennissen Floortje pakkissen hebben bedacht ik zou het niet prettig hebben gevonden als Floortje zo in haar zilverkast werd gezet door kennissen, maar toch eigenlijk verëenden ja, zeer de cadeau op de receptie van Emilie leek het wel een enkel van van Kampen ik vond het zo parvenuachtig jij ook niet, Adolfine het woord was voor Van Nagel en Berta niet bepaald tekenend gekozen en zelfs Adolfine voelde dat maar ze bewonderen te veel haar eigen inkopen en de cadeau van haar kennissen om haar cadeau opmerksam op te maken einde van deel 2, hoogstuk 2