 Salam! Azərbaycan tarixinin ən şanlı və parlak səhvəsi olan Cumhuriyyət tariximize tarixcı alim Harun Yılmazın yalasıyla qısa bir nəzəs alacağı. Dinləyəş! 1918-in yıl, Mayeni 28-ində Azərbaycanın istiqlaviyyəti eğlana onlanda, bu halisədən bir gün əvvəl dağılmış Saqaf Qaziyyə Seyminin 44 nəfər müsəlmən numayəndəsi tifrisə toplanır və Azərbaycanın idarı olunmasını özlərini götürməş qərarını qələrəş, özlərini Azərbaycanın milli şurası elan edirlər. Məhəmməd əmin Resulunzada Azərbaycan milli şurasının sədris edilir. 1918-in yıl, 17-ində bir gün əvvəl tifrisdən gənzəyə küsmüş milli şura, öz qanun verizlik salihiyyətləri 6-ay müddətini, Fətəlil Khan Qoyuski'nin başsılı getdiyi müvəqqəti hücumətə həvalayətmək barədə qarar qəbul edir. Bu zür qararın verilməsə səbəb, ölkədə həmin dövrdə yaramış ağır, xisadi və siyasi şarayid və devam edən hər bir münaqişə olmuşdur. Yain Qalan aylar ərzində başın hazır Qoyuski və onun müvəqqəti hücuməti həm iziracı həm də qanun verizi orqanç mühəlil göstərim. 1918-in yıl, Centiyabru 15-ində Osmanlı, Türkiyə və Azərbaycanlı hərbislədən ibarat ordu Qafqaz-Islam ordusu. Bahçədə ahlı olur. İki gündən sonra isə müvəqqəti hücumət gənzədən bahçək özür. Bununla da paytaq ölkənin Qalan hissəsinə qovuşur. İbun ayında elan olmuş ilçim plana görə, Milliş Hura və hücumət yeni respublikanın yeni konstitusiyasını yazmalı və müəssislər məzisində sətskilərin kəsililməsini təşkil etməli idi. Lakin müvəqqəti hücumət bu yollatdımlamadı. Onların iça həyərzində yəcənə nəaliyyəti Milliş Hura'nın iç 44 üzvünü yığmaq oldu. Respublika, konstitusiyasız faaliyyət göstərmən oldu. Azərbaycan hücuməti müəssislər məzisini yaratmaq istəyirdi mi? Görünür ki, istiyirdi. Sətələxən xoüski qeyd edip ki, həla baki alınmadan iki gün əvvəl cənzədə kəmisi təşkil edildi ki, məzisi müəssisan dəvətinə hazırlı işlər görürsün. Lakin elə həmin xoüski bunu da yazın. Şəhər alnandan sonra da müəssislər məzisini dəvət etmək və hazırlaşmaq mümkün deyildi. Onda görəsən, xoüski hücuməti nəyə görə Centiyabrın onun üçün də cənzədə kəmisi formulaşdırır və baki azad olunduğudan iki ay sonra da gözləyər və belə mühün məsələ ilə bağlı hispirlətdim atımdır. Onun bir səbəbi həmin dövrün xaqoslu cündələ ilə bağlı ola bilər. Eyni zamanda mümkündür ki, müəssislər məzisinin sağrılması və kanistitusiyanın yazılması ziddi siyasi faktorlara qeyb adılır. Osmanlı-Türkənin dəsləyəyi hesabını Azərbaycan, Antan-Tayaq arsıdayanın mərkəzi dövlətlər ittifagının, dördlər ittifagı Avumanya, Avustriya-Mazaristan, Osmanlı impüryaları və Bulgaristan sağrılıdır. Üzü ölçələrinə daha yaxın edir. Elmərdan və Topsubarşub və Muhəmmədəmi Rasulada başlı olmaqla, Azərbaycan nümayəndə həyəti dördlər ittifagı ölçələri və zə Qafqaziya dələtlərinin qatıldığı BNL-Kangresti iştirak etmək üçün artıq İstanbul dayıdır. Azərbaycan nümayəndələr ümud edirdilər ki, Osmanlı-Türkənin müttəfirləri Avumanya və Avustriya-Mazaristan onların yeni dövlətini kəsirlən danışırlardan sonra tanıyacaq. Hoyski qeyd edirdi ki, məcisi müəhəsi saın əsas kanun qoymaq üçündür. Böylə bir məcisi məlişi qolmaq üçün qabacı Azərbaycan istiqlanının dövlətlər tərəfindən qəbul və təsdiq edilməsi lazım idi. Bələliklə onlar, yeni dövlətin tanınmasını gözləyərək, müəhəsislər məcisi lə bağlı işlər yubadırdılar. 1918-ci il oktiyabın 7-sində Azərbaycan nümayəndə həyətini aydın oldu ki, mərkəzi dövlətləri ittifakı tərəfindən tanınma mümkün deyil. Bu nə səbəb, Avumanya'nın birinci dünya müharibəsində məlbubiyyəti oldu. Amma mümkündür ki, başıda ki, höcuməti Noyabrailin ortasında dək, heç bir attım Atma Muhəzbur edən başqa amillərdə olun. İş orasındadır ki, müəhəsislər məcisi yaratılanən Dərha Soğura qarşısını duran bir nümləl məsələ kanestutusiyanı yazmaktır. Başqa sözlə, yeni dövlətin quruluşu Suriydarət sileyi müəyyən olunmalı idi. O zaman isə Azərbaycanın siyaseli talarında sosialistlərdən tutmuş mühavvizi çağrılara dək, müxtəlif siyasi party-yə və ideologiyaların nümayəndə vərtəmsə olunmuşdu. Bunların hamsını höcuməli 70 Rusiya monarchiası bu yaxınlarda süqut etmişdi. 1917-ci ilin fəvravundan bəri Rusiya Respublikayı səvrilmişdi. Azərbaycanılar başda parlamenti olan Respublikayı müəyyəl göstəririndir. İstanbulda Əmbərpaşa hücuməti Azərbaycanın müstəqil və cüznü görmək istəyirdi. Azərbaycan onlar Azərbaycanın parlament resulüqasının səvrilməsini qəbul etməyə haxızır deyildi. Türklər o zaman hələ də kanestutusiyalıq monarchiyru suliydarəsi şəlaidində yaşayırdılar. Bu sistem ölkədə hakimiyyətin parlamentinə monarch arasında paylaşılmasını üzərə tutur. Bu mənə də İstanbulla müqaisədə başıdaki siyasi həyat daha inkişaf etmiş və mütərə qeydi. Böyük əhtimalıla cuman etmək olar ki, iki müttəfiq arasında ki, bu yanaşma fərgi müəssislər məzəsini yaradılmasını yobadım. Respublikayı quruluşu üzü nəzədə tutunmuş kanestutusiyalın yazılması iki hücumət arasında böhranın yaranmasını gətirip çıxara bilərdir. Xoyus ki, həmin dövdə ki, qeyd edilən bu sətinliqlərə işare edir. Əhval-i xariciyyəmiz eləydi ki, hücumə çox müşkilatə uğra iridi. Hücumə çox çarpaşırdı özgələrə daxil işlərimizdən uzaqlaşdırsın. Lakin özümüz qətirmiş olduğumuz adamlara, demək olmazdı ki, o vaxtsizi çağırmış edir ki, en ilə sizi istəmirək çıxınc edin. Qarşı durma yaratma qəvəzini isə, Xoyus ki, prosesiyubadır. Diya tərəbdən təziklə Xoyus ki, nə dediy ki, şarait də işdir. Birinci dünya müharibəsi, Antanteli-Osmanlı İmpriyyası daxil olmaqla, mərkəzi dövlətləri ittifagı arasında bir sıra sül müqavilələri ilə başəsətti. Osmanlı ordusu qısa bir zamanda öz qoşunların, İran, Azərbaycan və Qafqazın qalan istələrindən çıxardı. Nəticədə, Azərbaycan öz xarici siyasətini, sürətlə, Antanta müddəfiklərinin baxışlarını uyunlaşdırmalı idi. 1918-ci Nöyabrında müddəfiklər münaqışə vəziyyətində olan dövlətlərar arasında Sülk Konferansı'nın 1919-ci Niyan varında Parisdə keçiriləcəyini elan etti. Rusiya, Almanya ve Osmanlı İmpriyalarının suqut ürətcəsinin əmərəkənmiş müxtələt dövlətlərin müstəqilliyi məsələsi həmin konferansıda müzakir olunmalı idi. Foğuşadan tutmuş Finlandiya edək, yarından yeni dövlətləri müvəqqədə üçumətləri kanistitusiya yazmaqla məşğul idi. Yenildiğinə gürə sülh danışlıqları Vincent Prince vərasasında keçməl idi. Azərbaycan hücuməti demokratik parlamentin formu başdırılmasını təhzil olaraq sürətləndirməl idi. Rusya uzadı İstanbul'dan baxı oktiyabrı yettisində, yəni xeylə əvvəl göndərdəyi telegramında faktiqə olaraq vəziyyətin dəyiştiğini izah etmiş idi. Siyasi durum tamamillə dəyişib Sül, Vincent Prince vərasasında təklif olunup. İstanbulda konferans olmayacaq, ermənlələr qara baxı istəyir. Biz təhzili olaraq milli məzisinin izlasını çalırıb, Avropada təbliğatə başlamalıyıq. Biz Azərbaycana qayıtmaq hazırıq. Elmardan bəyi Avrofa-ya səfərə çıxmağa hazırlaşır. Rusya uzadənin bu qeydləri həmin günlərin ap havasından xəbər verir. Ticər tərəfdən Sül konferansı çox qısa bir zamanda 1919 zilin yan varında başlamalı idi. Yəni, müəssislər məzisinin yaratılmasına və kan istitusiyanın yazılmasına çox vaqq qalmamışdı. Hoysqini izah etdiyi kimi, tazədən məzisi müəssisan dəvət üçün qanun hazırlamak və sahir işləri eşa çəkər idi. Azərbaycan həmin həmin vəziyyətdən qısa bir zamanda çıxış yoluqlatmalı idi. 1918-in zilin Noyabrunun alçısında həkumət nəhayət milli məzisinin qırtdör düzvünü başda ki, Azzayın Nalabdin Tayyivin Nikolayev indiki istilaliyyət küsəsində yerləşən, çəsmiş qız məktəbinin binasında toplayabildi. Bununla bilə, məzisdəki üzülərin sayı onun milli parlament olduğunu iddiyətmək üçün kifayət etmirdi. Həmin 44 nəfəl ilk olaraq Sankh-Petr-Bugdaza Qafqazi musəlmanların təmsid etmək üçün fəhli sistəmi üzə seçilmişdi. Eyni zamanda Azərbaycında yaşayan digər milliyyətlərdə parlamentdə təmsil olunmalı idi. Noyabrun 16-sində milli məzis toplaşanda bu məsələnin müzaikrəsi üç gün ərzən dəam etdi. Nəticədə, seçki təşkil etmək əvəzünə məzis üzülərinin sayını artırmaq yoluyla bu grumu parlamentə səlirmək qarara alındı. Məzis üzülərinin sayını artırmaq üçün ölkənə müsəlman və geri müsəlman izmalarından əlavə təmsisləri təyin etmək xaşa olundu. İndi isə milli şuranın nəyə cürə başqa gün yox. Məz Noyabrun 16-sində yəldədənə diqqət verəc. İş orasındadır ki, Britani ordusu Şimal Fars güvvələrinin kamağındanı general Thomson, baxçının məz nöybəti gün Noyabrun 17-sində tutmağa hazırlaşırdı. Noyabrun 16-sində o, son hağızızlıqlara parmaq üçün artıq ənzəli limanındaydı. Azərbaycan hökuməti isə təşəbbüsü ələk etirək, Britaniyalar baxçıya daxil olduğu an özünü ölkənə yecanı hakimat qurum olduğunu nümaha şəttirmək istəyirdi. Noyabrun 16-sində hökumət, milli məzisə toplama qalayanaşı, eləcə də ənzəliyə general Thomsonla görüşüdə anışlıqlara parmaq üçün nümayəndə həyəti gəndərir. Növbəti gün Noyabrun 17-sində Thomson başlı olmaqla 2.000 Britaniya hindəskəri və Rusya-Kazakərəbi dəstələri baxçıya daxil olur. Bir nəsə həftədən sonra 1918-ci il Dekabrun 7-sində Azərbaycanın iç parlamenti, milli Şuranın baxıda birinci islasının asılışı olur. Həmincün baş nazir xoizki ve onun hökuməti istəyəkə verir ki, yeni parlament yeni hökumət formalaşdırabilsin. Dekabrun 26-sində parlament ətələxan xoizki başlı olmaqla yeni hökumət nazirlərinin siyahısını təstikləyir. 2.000 ən sonra isə, Dekabrun 28-sində xoizki Paris-Tulq konfransında Azərbaycan restoralkasını təmsilərizək, nümayəndə həyətinin üzülərin təinidir.