 Hoogstuk 1 van De Kleine Sielen. Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopnamen behoorden de publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. De Kleine Sielen. De Louis Coupéres. Hoogstuk 1. Het stortregende. En Dorene van Lowe was dood moe toen zij die middag voor het diner nog even bij Karel een kartoo aanwipte. Maar Dorene was tevreden over zichzelf. Ze was na het lunch dadelijk uitgegaan en dat geheel Den Haag door trippelt en door trampt. Zat veel bereikt, zo niet alles. En naar vermoeide gezicht stond heel blij en haar levendige zwarte ogen flonkerden. Meneer en mevrouw nog niet aan tafel zien je? voeg ze de meid, buiten adem, zenuwachtig en eensklaap schrikkende dat het te laat zou zijn. Nee, je vrouw, maar het is op slag van zessen, zij zien je streng. Dorene van Lowe wipte door de vestibule, holde de trap op, vergetende haar natte paraplu in het standaard te zetten. Ze hield die krampachtig in de ene hand, tegelijk met haar rok, die zij vergat los te laten. In haar arm drukte ze een pakje tegen ze aan, onder haar pellerien. In de andere hand had ze haar moff en haar oude zwartzatijner reticule. Met diezelfde hand zocht zij in een bovenmenselijke inspanning naar haar zakdoek en wist zich de neus te snuiten zonder iets te laten vallen. Alleen waiden vier, vijf trambolletjes rondom haar heen, terwijl ze de tijd. Oude Sintje volgde haar even met de blik, streng. Toen ging zijn de keuken, haalde een doek, veegde kalm langs vestibule en trap een spoortje van regen en wat natte trepels af, en plukte zich vuldig de trambolletjes weg van de lopen. Dorene trat in de zitkamer van haar broer, Karel van Lowe. Hij zat rustig bij een goed vuur en las, een man van veertig, zijn fris geschoren gelaad, glomroozig en jong, zijn dik glansend haar als netjes gekampd met een fikse kuif. Zijn snor verfde hij zwart en haar had als Dorene de zwarte ogen der van Lowe's. Zijn brede figuur had in zijn nette kleren iets degelijks en goed ter voet. Zijn vest ploidde dik om zijn maag, en de horlogieketting deinde op een rustige ademhaal. Zo had hij iets calms en gezond, van bedachtzaam overleg en ingeuiste bezadigdheid. Hij legte rustige tijdschrift waarin hij last terzijde, als wist hij dat hij nu, onvermijdelijk, een kwartier minstens naar zijn zuster zou moeten luisteren, maar hij beloofde zich hard dik als in de reden te zullen vallen. Hij vereef zich dus, zijn grote, dikke, roze handen, en zag Dorene bezadigd aan, en zijn blik beduidde haar, begin maar, ik luister naar je, want ik moet wel. Dorene bleef staan bij zijn schrijftafel, die stond in het midden van het nette vertrek, terwijl hij zit en bleef bij zijn vuur. Ik ben bij ze allen geweest, begon Dorene, zegervierend. Bij Berthe, bij Berthe, bij Gerrit, bij Gerrit, bij Adolfine, en bij Ernst en Paul. Ik ben bij ze allen geweest, zegervierde Dorene, en ze hebben me allemaal beloofd te zullen komen. Dorene, wil je alsjeblieft je paraplu buiten zetten? Hij is zo nat. Dorene zette de paraplu buiten de deur op de corridor, en ze liet nu ook haar rok los, die vanonderen een rand natte modder vertoonde, waarin haar broer, als gesugereerd, bleef turen. En wat zei Berthe, voeg hij, doende of hij belang stelde, maar kijkende naar de natte rand. Nu, Berthe was heel aardig. Ik moet zeggen, Berthe was heel aardig, zei Dorene, en de tranen, als altijd zo gauw bij haar, kwamen haar in de donkere ogen. Berthe was in een drukte, met de meisjes, om de lijst op te maken voor de invitees op de bruilis van Emilie, en morgenavond hebben ze een van een officiële dinees. Berthe zei dadelijk dat, als het mama's wens was, wij aan die wens moesten gevolggeven, en vanavond bij mama komen, om constant om moeten. En van Nagel, die even binnen kwam, beaande dat. Berthe was het niet met mama eens geweest, om constantens terugkomst in Holland aan te moedigen. Maar nu het helemaal zover was, zou zij constant ook helemaal als zuster weer aannemen. En wat zei van Nagel, voeg Carol van Lohe, niet dat het hem belang inboezende, wat zij zwagig, van Nagel van Voorde, de minister van Colonien, gezegd had, maar hij hield van regelmaat, en nu hadden opinie van Berthe wist. Wist hij ook Garnen, die van haar man, en van alle andere broers en zusters. In tussend bleef hij kijken naar de natte rand van Doreen's rok. En had hij haar Garnen verzocht, zijn vormes en zijn prespapier, waarmee zij, een beetje nerveus, speelde, te laten liggen. Maar hij deed dat nu maar niet, bij zichzelf ook berekenend, dat hij straks, als Doreen weg was, nog wel een ogenblik zou hebben voor het dineer, om die wanorder te herstellen. Nu, uit van Nagel's woorden meendijk op te maken, dat hij wel hoopte dat Constance veel takt zou hebben, en zich niet dadelijk veel pouseren zou, maar dat hij, als zwagig, van der welke en Constance, heel hartelijk zou ontvangen. Carol knikte bezadigd, als begreep hij de bedoeling, die achter van Nagel's woordendschool, en als beaande hij die ten volle. En wat zijden van Tsaatsama en Adolfine? Nu, met Adolfine heb ik natuurlijk het meeste last gehad, riep Doreen, en zwijde zegenvieren met het vauwmes, dat Carol angstig in haar hand bleef volgen. Ze zei eerst, dat ze geen lust had te komen, en dat mama geen moraal had, en zo meer van die dingen. Ik antwoorde, dat ik haar ideeën eerpiedigde, dat een ieder moest weten wat hij vond, en dacht, maar dat zij niet moest vergeten, dat mama een oude vrouw was, een heel oude vrouw, die wij allen een prettige oude dag moesten zien te bezorgen. Dat Constance toch even goed, als wij allen een kind van mama was. Dat mama het natuurlijk gierne had, dat wij allen Constance weer in onze familie zouden opnemen, als zuster, nu dat alles zo lang geleden gebeurd is, en zij met van der welke al vijftien jaren is getrouwd, en een jongen dertien jaar is. Doreen, toe, zou je de prespapier met rust willen laten, die papieren raken anders gedecideerd in de wacht. En wat antwoordde Adolfine toen? Nu, eerst wil de Adolfine precies niet komen, en was ze bang voor Constance slechte invloed op haar meisjes, en wilde ze de meisjes niet meenemen. Van ver bepaalt idiot, maar toen ik haar vertelde dat Van Nagel en Bertha kwamen, en er geen woord van hun meisjes gerept was, dus dat die wel kwamen, toen zij Adolfine dat ze dan ook maar komen zou, met de meisjes. En Gerrit en Ernst, Doreen opende Karo's possegeldoosje, maar sloot het weer dadelijk, verschikt toen zij de possegels netjes naar de waarde in de loketjes zag geschikt. Gerrit en Ernst heb ik ook gezien, en Adeline sprak heel lief, en Paul, een gongsloeg. Dat is voor het diner, zei Karo. Hier blijft zeker niet eten, Doreen. Ik geloof niet dat Cato veel heeft, we eten altijd heel eenvoudig. Ach, ik eet niet veel. Als ik blijven mag, heel garene, dan gaan we vanavond samen naar mama. Karo van Lowe kreeg nog eens naar het moderant. Hij herinnerde zich, dat de eetkamer pas gedaan was, en kon zich dus niet meer inhouden. Doreen, zei hij vanhopig, zou je je dan niet wat laten afborstelen door Marie? Nu zag Doreen eerst, dat zij ontoombaar was, na het gehele middag, door de regen getript en getrampt te hebben. Ze zag in de spiegel. Als haar natte matalo had afgezet, zou zij er nog ontoombaarder uitzien. Ze kwam dus demoedig op haar voornemen terug. Het is waar, Karo. Ik zie er niet netjes uit, en mijn laar zijn nat. Ik zal dus maar liever naar huis gaan, dan kan ik mij ook verkleden voor vanavond. Dus tot vanavond, Karo. Tot vanavond, Doreen. De gong sloeg nog eens. Doreen geef haar reticule, zocht de gehele kamer door naar de paraplu, tot ze zich bedacht dat-ie buiten stond, en haasten zich weg, terwijl Karo de wanoorden op zijn strijftafel herstelde, en prespapier en faumes rechtlegde. In de gang ontmoeten zij haar schoonzuster. In wie ronde gezicht, de grote eule ogen verschrikt keken, terwijl zij vroeg, met een langzame zeurstem, die nadruk legte onder drie, vier woorden. Zo, Doreen. Je blijft toch niet eten? Nee, Kato. Dankjewel. Het is heel lief van je, maar ik moet me nog verkleden. Ze komen allemaal vanavond bij mama. Zo. Komen ze allemaal? Ja, ik ben toch zo blij? Nu, laat mij je niet langer ophouden. Karo zal je wel alles vertellen. Adje, dus tot vanavond. Ze haasten zich weg, terwijl Sintje streng haar uitliet. Karo en Kato zetten zich aan tafel. Ze hadden geen kinderen. Ze wonen nu in Den Haag nadat Karo jarenlang burgemeester geweest was op een mooi dorp in Utrecht. Ze hadden nu een mooi, groot huis in de Oranjestraat. Ze hadden drie meiden. Ze eelden een rijtuig. Ze eten heel goed samen, en zagen nooit iemand, nog van de familie in team, nog van hun erkennissen ceremonieerder. Ze leefden volgens vaste wetten van degelijkheid en soliditeit. Hun grote huis was degelijk en solide ingericht, met zware, comfortabele meubelen, zonder overtollige wilde. Ze zagen er beiden, gezond en solide, en Hollands degelijk uit. Kato was een zware vrouw van in de veertig. De ronde ogen altijd verschrikt in hun rondgezicht, en ze doeg altijd een nette, gladden, goedzittende japon, bruin, zwart of blauw. Ze leefden volgens de klok. Karel maakte z'n morgens een wandeling, altijd dezelfde, door de bosjes. Kato deed z'n middags boodschappen. Eens in de week maakten zij samen visites, en dat is de enige maal dat zij samen uitgingen. Zavonds waren ze altijd thuis, behalve de zondagsavond. Dan gingen ze naar mama van Lohe. Ze waren niet tegenstaande hun solide leven, drie meiden en rijtuig, zuinig. Ze vonden geld uitgeven voor een comedie en ten doonstelling een boek. Zonder en jammer. Ze namen met voorjaar en najaar dat wat zij nodig hadden in hun huis en voor een garderobe, omdat alles solide en netjes te hebben, maar meer ook niet. Hun enige omdeugd was hun tafel. Ze aaten heel goed, maar voor de familie wilden ze dat niet weten, en ze zeiden altijd dat zij zo invoudig aaten dat zij nooit iemand onverwachts konden hebben. Daar zij nooit iemand inviteerden, bleef het geheim van hun lekkere tafel ongeschonden. Ze hadden een goede keukenmijd, en Kato reed haar goed na, zegende dat meneer zo moeilijk was. Maar beiden smulden zij, iedere dag. Aan tafel, beiden, hadden zij dan tegenover elkaar een blik van verstandhouding, dat het zo lekker was, als genoten zij samen een vleimende wellust. Ze dronken, zacht smakkende, een goed glas, goede rode wijn. Aan het dessert had Carol dan een vuurige kleur, en Kato knippte ze met de ogen, als gekiedeld tot in haar merk. Stilswijgend gingen zij beiden de handen op de schoot gevouwen, die gereren om hun ronde tafel in hun huiskamer. Carol legte voor het gezicht dan de portafuien van het leesgezelschop open. Nu en dan keken ze al kan eraan, met weldoening bedenkende dat Anna heel lekker gekookt had die middag. Daar zij echter vonden dat dit genot de zondig was, en vooral niet Holland, spaken ze nooit over hun genot, en genoten stilswijgend. Ze berekenden dat ze nog bij een goed uur konden digereren bij hun grote veelkachel, en omdat ze niet hielden van de thee bij mama, dronken ze eerst een kop thee thuis. Om acht uur kwam Sintje zeggen dat de coupé voorstond. Om de coupé niet noodeloos in de regen te laten staan en bederven, stonden ze dadelijk op, deden mantel en overjas aan, en gingen. Of het paard nat werd, interesseerde hun minder, want het paard was een maandpaard, maar de coupé was een eigendam. Einde van hoofdstuk één Hoogstuk twee van de kleine zielen. Deze liepevoxtopname bocht een republieke domijn, opname door Anna Simon. De kleine zielen door Louis Coupérez. Hoogstuk twee. Dorine van Lohe woonde alleen in een pension, terwijl de oude mevrouw van Lohe toch een groot huis had in de Alexanderstraat. Al hun kennissen vonden dat vreemd, en Dorine, een beetje verlegen, moest altijd de kennissen uitleggen. Ze had niet liever gewild dan bij mama wonen en voor mama het huishouden doen, en voor mama zorgen, mama bederven, maar nadat zij eens als meisje van 22, het huis was uitgegaan, als zieke op passerez, had mama niet gewild dat zij een huis terugkwam, toen zij zag, dat zij die roeping miste. En mama, die altijd zo garene al haar kinderen om zich heen verzamelde, vroegen dan de kennissen. Ja, dat was zo, antwoordde Dorine. Mama heel dol van haar kinderen, als een klok, en toch mama was in haar grote huis nu liefst alleen. Mama leed haar huishouding liefst alleen, en ze zag optegen logees en tegen iemand over de vloer te hebben. Nee, het was maar beter dat Dorine bleef in haar pension. Mama was nog zo flink, bemoeide zich met alles, was van alles op de hoogte. Dorine zou bij haar in huis nooit van enig nut zijn geweest. En trouwens, mama wilde er niet van horen, mama zij lachende, maar heel ernstig. Eens het huis uit, blijft het huis uit. En de kennissen van de van Loos vonden het vreemd, want de oude mevrouw was juist bekend om die moederlijke eigenschap, dat zij garene al haar kinderen om zich heen hield, in een nauwe familie kring, in een haag, of dicht in de buurt. De oude mevrouw zag er ook niets uit als een moeilijke oude dame, met haar zachte, fijne, oude, wasbleke gezicht en haar gladde, grijze haren, als een bedrillige oude huisvrouw die onmogelijk met haar ongehoede dochter had kunnen samenwonen. Dorine was dan altijd een beetje verlegen als zij het uit moest leggen, vooral omdat zij hetzelfde ook vreemd van mama vond. Maar mama was die zij was, er was niets aan te doen. Dorine voelde zich niet zo moe meer toen zij wat gegeten had en zich had verkleed, en ze ging nu dadelijk overchoenen aan naar mama. De maartse avond drukte op de vereendaamde Java-straat met een koude, mistdruipende huivering neer. Het had de hele dag geregend en nu miste het nog na uit een zware, grouwe hemel, die niet was te zien door de dikke mist, als nattege masses van woligheid boven de bomen en boven de huizen. Een huilende wind woei uit het Noordwesten en streek over de straatplassen die kabelden. De bomen dropen uit, zo zwaar als regend het nog steeds en de bleke lichten geelden, bibberend in de beslagen lantaarens, neer over de straat. Zo kort na het middagmaal was bijna niemand buiten. Langs de huizen schuifelde een man met wijde, haastige benen, brengende een pakje uit een winkel. Dorine tripte in haar overchoenen over de plassen, dichtom zich houderne een ouderwetse, lange, bonte mantel. En ze praatten in zichzelf, en mopperde. Ze bronden op de regen, ze bronden op al de last die mama haar die dag had veroorzaakt. Haar zendende naar alle broers en zusters ter wille van Constance. En je zou zien, Constance zou niet eens haar dankbaar zijn. Constance zou alles heel gewoon vinden. Iedereen vond het altijd heel gewoon dat Dorine draafde voor de familie en eigenlijk was niemand dankbaar. Eigenlijk was iedereen ingewist, en mama ook. Nee, zij houdt ook eens proberen, ingewist te zijn, te blijven zitten bij haar vuurig, als Kaal eeuwig zat. Alleen voor zichzelf te leven, voor haar eigen plezier, en ze allemaal te laten waaien. Verbeeld je, als ze morgen in zij, en Bertha, en Adolfine, wie je meisjes spoedig zouden trouwen, dat ze geen tijd had, al die boodschappen af te doen. Het was altijd maar Dorine. Dorine was voor alles goed. Dorine gaf niet op de regen. Dorine moest toch even in de Venestraat zijn, en dus draven, draven, draven, altijd maar door, uit lauter, dwazig goedheid. En wie was haar dankbaar? Niemand. Nog mama, nog Bertha, nog Adolfine. Het sprak altijd vanzelf. Nee, ze zou wel eens hun gezichten willen zien, als ze morgen zij, ik heb geen tijd hoor, of ik blijf vanmiddag thuis, of ik ben wat moe. Ja Dorine, wat moe? Mopperen belde ze aan in de Alexanderstraat, bij mama. In de gang ondeten zich van haar plunje. En nu, uit haar lange mantel, kwam ze tevoorschijn als een klein, pittig, mager vrouwtje, 35, het gezicht wat tanig en maagig, de borst wat ingevallen in een pijnlijk nauwe ploes van donkere zij. Het grouwige, kleurloze haar, weggetrokken en weggestreken in een knotje van achteren. Heel maagig, zonder heupen, zonder enige lijn van ronding, met die donkere ogen van de van Lois, die bij haar waren verstandig en beweegelijk, maar met iets vreemds, van stilverwijt en heel inwendige ontevredenheid als broeiende onder haar blik. Tevens had zij iets behouden van heel jong meisje, iets onschuldigst en vrolijks en levendigst. Terwijl zij haar handschoenen uit trok, schert ze zij met een meid over het natte weer, een goede geaardigheid zegende. Ze voelde aan de haren of ze wel goed straks zaten, naar achteren getrokken en trippelde trap op met een schommelgang, de schouders op en neer, de benen wijd. In haar vrolijke levendigheid nu had zij iets jongs, een onbehoudens. Ze vond mama boven in de zwitte, terwijl klaartje de lichtende er gaskronen opstak. Mama, ze komen allemaal, riep Dorien dadelijk. Toen, schrikkende voor de meid, fluisterde zij. Ik ben vanmiddag bij ze allen geweest, eerst bij Carol, toen bij Berthe, toen bij Arolfien, nee, eerst bij Gerrit. Ze verwarden zich, lachte, deed mama naast zich zitten en vertelde wat al de boers en zisters gezegd hadden. Het gezicht van de oude vrouw straalde van vergenoegen. Ze kusten Dorien. Je bent een lieve meid Dorientje, zeiden ze met die stem van moedelijkheid die ze tegen al haar kinderen, zelfs tegen Berthe, die vijftig was, aandam, en die ze nooit zich had kunnen afleren. Je bent een lieve meid, zoveel moeite gedaan te hebben, en al de anderen zijn ook heel aardig, vanavond te komen, want ik weet dat het sommige van hen veel kost alles te vergeven en te vergeten en constant weer als hun zuster aan te nemen. Testen meer, waarder ik het in hen. Vraag van Lohen zeiden dat waarderend maar een beetje basisig, als kennen zij de kinderen wel een eigen denkwijze toe, maar als vond zij het toch ook heel natuurlijk dat zij de wens hun hermoedig erbiedigden. En met Dorien zag zij toe hoe de meiden de speeltafel die schikten, één in de huiskamer, één in de salon, en één in het kleine voorkaamertje. Het was de heilige zondag, de avond van het familietafereel, zoals de kleinkinderen het onder elkaar noemden in hun ondeugende slang. Dan verzamelde mama zoveel van Lois, Ruyvenaars, van Nagels, Saatsemaas, als ze maar verzamelen kon. Minder letten ze op de naam, dan wel of zij familie waren. Al was het maar familie van familie. Het was alles broer, zuster, oom, tante, neef, nicht? Jaren geleden hadden van Lois, papa, de oude gouverneur-generaal, en mama, die zondagavond ingesteld als samenkomst der in Den Haag aanwezige familieleden, en zoveel mogelijk had ieder zich de zondagsavonds vrijgehouden om te komen op het familietafereel. De instanthouding van die avond getuigde van de nauwe banden die de onderlingen familieleden samenhielden. Oom Ruyvenaar, behalve als zij eens naar Java overtripte, om te zien hoe het er op de suikerfabriek ging, met een retour van zes maanden, herinnerde zich niet één zondagavond gemist te hebben. De Ruyvenaars, als altijd, kwamen het eerst, heel vroeg, en vulden al dadelijk de kamers. Oom, huiverend, schoold op het Hollandse weeg. Hij was groot en dik, vermoeiend van jovialiteit en aardigheden, schijnbaar goedig, vol valse hulpvaardigheid. Hij zei de altijd dingen die neervielen als plompe bijlslagen. Hij vulde dadelijk de kamer met zijn jovialige gewichtigheid, beweegelijkheid, aardigdoenerij. Zijn zuster, met vrouw Van Loohe, zacht, heel waardig, was altijd bang dat hij iets brak. Tante was een rijke nonne die de suikerfabriek had aangebracht, ook zwaar, dik, als een Hindu-idol, met grote briljanten aan. Toch had zij wel iets liefs en vriendelijks, en ging er van haar uit als een belofte, lekkere rijstafel te geven, of lekkere kwee-kwee te zenden, iets mede deelzaams van materieel goed meelaten leven, iets pufferigs van al het laten eten en drinken, en had toch niet onvriendelijk, met zachte, donkere ogen. Ze brachten mee hun drie meisjes, en hun twee zonen, de twee oudste meisjes van de leeftijd van Dorine, luidruchtig, vrolijk, rond Indies, de zoon, 28, ook in de suiker, als hij op Java was. Nog een dochter, een paar jaren jonger, terwijl die jongste zoon, veel jonger, en heel klein, mager, bruin, ventje van vijftien, als nog naast geen gekomen, bij toeval. Alden van Lois, zeer Hollands, al was mama in Indië geboren, al had papa er tot de allerhoogste betrekking zijn carrière gemaakt, lachten altijd een beetje om de Rijvenaars, namen hun Parthian Bruyve, omtrend dat Indie-se, dat hij een beetje shockeerde, en een beetje verlegen maakte voor hun geheel Hollands-kennissen en aanverwandten. Alleen de oude mevrouw, zeer familie zwak, beweerde dat ze erbij hoorden, al was om Rijvenaar, maar haar halve broer, en al was Tante erg Indies, want mama van Loë, familie Trots, bereiden die Trots zo uit, dat zij beweerde, alles wat familie was, was goed. Familie te zijn van de van Lois, scheen in zekere zin te adelen, te verhogen, de origine te verbeteren. Zij kijk dan ook altijd streng als de kinderen, Gerrit, Adolfine, Paul, lachten om Tante Rijvenaar en om de Indie-se nichjes. Goeie kinderen, altijd verhoorlijk, altijd vriendelijk, blij en prettig. Oom was heel luidruchtig, liep de kamers wijd-peens op en neer om warm te worden. En we zien dus vanavond Constance ook. Nou, dat is lang geleden dat we haar niet hebben gezien. Hoe lang ook weer? Hoe lang ook weer, Marie? Twintig jaar? Wel ja, twintig jaar. Zeker dat ze met de staflaartrouder heb ik Constance niet meer gezien. God, wat was een lief kind? Wat was een mooi lief kind twintig jaar geleden? Het is een eeuw. Ze zal wel oud geworden zijn. Ja, dat kan niet anders. Ze moet wel oud geworden zijn. Hoe oud is ze nu? Ja, reken maar uit. 42 moet ze zijn. En van der welke zijn aardige keel, he? Toch netjes van hem. Toch netjes. Mama van Lohen werd heel bleek, Doreen en Kijk neidig, toen die Rijvenaar troppapaa bij de mouw. Allaa, die papa, vlusten zij goedig tegen haar zuster, dotje. Geen tact. Ja, begon Tante Rijvenaar te vragen, dik en langzaam. Haal zo lang geleden. Cassian, Constance, ik ben zo blij haar te zien. Papa dan, zei papa Rijvenaar, de jongste. Maar wat is er toch? Hoe kan u toch ook? Wat? U maakt Tante Marie beroerd, ziet u niet. Maar mijn god. Ach, zwijgt dan toch uw mond over Constance? Wat heb ik gezegd? Als u niet zwijgt, gaat Tante huilen. Begrijpt u dan niet? Oh, mag ik niet over Constance spreken? In onze familie is er altijd iets waarover je niet spreken mag. Ik geef er de bruin van, hoor. En oom, wijdbeend, liep weer de kamers door. Vrijmende zijn nog koude handen. Twee heel oude Tantes kwamen binnen. Dat waren de dames Rijvenaar, hele oude dames, in de tachtig, en nog ouder eruitziende. Ongetrouwde zusters van oom en van mevrouw van Lohen. Haar namen waren Doreen en Christine. Maar de jongen geslachten noemden haar Tante Rien en Tante Tien. Zo lief van jullie, zei mevrouw van Lohen. Zo lief. Wat, zei Tante Rien. Zo lief van je Doreen, schilden mevrouw aan haar oor. Marie zegt, schilden Tante Tien, dat het zo lief van je is. Vanavond er komen. Die Doreen is zo doven, Marie. Ik heb eigenlijk geen leven meer met haar. Tante Tien was de jongen, de vinnige, de scherpe. Tante Rien, de ouderen, de goedige, de oven. Uiterlijk leken de ouderdames op elkaar, zeer ouderwets als plaatjes, in Japanen van een bijzondere snit, zorter kanten mitches op de gerezen haren, die haar rimpelige, noten gezichtjes omleisten. De ouderdames ging een ver van elkaar zitten, en het was een vreemd gezicht ieder aan het einde van de salon te zien, stil, zonder veel woorden, aandachtig kijkende. Nu kwamen langzamerhand de anderen, de van Saatsenmaas, Adolfine, haar man, Floortje, Caroline en Marietje, en drie luidruchtige jongere jongens. Gerrit en zijn vrouw Adaline, hun kinderen waren nog heel jong. Op hen volgde Karel en Cato, nog digirreerende hun goed diner en fijne wijn. Ernst kwam binnen, altijd zomber, verlegen, vreemd, schuchtig. Paul volgde toen, de jongste zoon, 35, een knappe plonden jongen, overdrevenkeuren gekleed. Het laatst kwamen de Van Nagels, Bertha en haar man, de minister van Kolonien en hun kinderen. Drie meisjes, Louise, Emily, met haar aanstaande van Raven, Marianne. De jonge Karel en dan nog een Marietje, terwijl de twee studenten afwezig waren, bij uitzondering te leiden. Het grond ze door elkaar. De ooms, dentes, neven, nichten, begroeten elkaar. Velend had elkaar de gehele week niet gezien. Op m'n maas zondag ontmoeten ze echter elkaar geregeld. En vanavond was er een grotere emotie onder hen allen, zich inhoudende voor mama. Een onderling een fluistering en vraging van mening, omdat constans terug zou komen, in een haag, in hun familie, na twintig jaar afwezig te zijn geweest. Adolfine, fluisterend, maar heftig, overstelpte haar oudste zustig, Bertha van Nagel van Woorden, met een vloed van Woorden. Het is mama als wens, zei Bertha, lakoniek, knippende de ogen. Maar wat vind jij? Wat vindt van Nagel? Jullie kunnen het toch niet prettig vinden. Constans is onze zustig. Zuster, zuster, als mijn zuster zich niet goed gedraagt. Adolfine, constans is veertien jaar met van der welke getrouwd, en er komt een tijd dat mij vergeeft. Maar wat doe je? Ontvang je haar? Ja, natuurlijk. Adolfine, neidig, had op haar lippen te zeggen, en je vraagt haar ook zeker op je grote dienis, maar ze eelt zich in. Ook de jongeren neven en nichten praten druk. Is haar daar nog niet? Nee, ze komt wat later. Hij is al oud, tussen Omgert en Tante Adolfine in. Wat is gehoopt mama zenuwachtig? Nu ik vindt niet. Waarom komt er zo laat? Om er dan 3 triomfaal te maken. Triomfaal, zij vloortje, van Adolfine. Dat moest er nog bij komen. Daar is ze. Nee, ik hoor iemand op de trap. Oma gaat haar tegemoet. En Tante Doreen. Ik ben toch wel benieuwd. Ja, maar laten we niet zo kijken, zei Marianne van Nagel tegen de jongens. Waarom niet, als ik wil? Zij piet saat ze me. Omdat het onhebbelijk is, zei Marianne driftig. Zo, jij bent onhebbelijk. En jij een pummel, riet Marianne buiten zichzelf. Marianna, kamerde haar zuster Emily. Die ellendige jongens van Tante Adolfine, bromde Marianne, beledigd. Ben moe je dan niet met ze? Daar komt Tante Constance. Mevrouw van Lohen was haar dochter tegemoet gegaan op de corridor, om helst haar daar. De deur stond open. De broers, zusters, neven, nichjes, zagen uit. Spraken toen druk onder elkaar, gedwongen. Nu kwam mijn ma binnen. Ze voerde Constance aan de hand. De oude vrouw glimlachte van een zacht geluk, maar ze trilde van zenuwachtigheid. Ze bleef even staan, kijkende door de volle kamer. Constance van der Welke, aan de hand haar moedig, stond ook stil. Een mooie vrouw nog. Ze was zeer pleek. Het haar grijste zacht om haar mooie jong gezicht, waarin de donkere ogen bijna groot angstig beefden. Ze had een figuur van jonge vrouw nog, en ze doog een zwarte satij in Japan. Er was daar aan de deur, als een wachting van enkele seconden. Iets nauwelijks zegbaar pijnlijks van een onwillige toestand dwingen tot het zachte plooibare van beschaafde manieren en vriendelijke woorden om de terugkomst van die zuster. Maar toen trat Bertha nadig, en ze glimlachte en vond het vriendelijke woord en de beschaafde manier. Zij kust haar jongere zuster, zei hij iets liefst. Mevrouw van Lohen straalde. De andere broers en zuster volgden. De neefjes, de nigjes. Langs haar me hand hadden ze allen gegoed. Constance had hen gekust of de hand gegeven, en ze was doodspleek, en haar zwarte ogen beefden, vochtig. Haar stembrak, haar handen trilden, ze voelden zich als zinken op haar knien. Ze voelden een heftige wening opstijgen naar haar ogen, en het was haar bijne ondoedelijk zich te beheersen. Als hun kind bleef ze de hand haar moeder vasthouden, ze hadden zich naast deze, poogte de glimlachen en gewon te doen. De bewoorden stikten haar bijne, haar adem woorgde haar. Haar zwarte ogen peulden, bevenden in haar doodspleek gezicht, en ze siddereden als in een koorts. Ze poogte haar best te doen, te praten als waren zij maar een jaar afwezen geweest. Maar het ging niet. In deze kamers was zij niet meer teruggekomen, siddered zij nu twintig jaar geleden, de stafelaar had getrouwd, de minister-resident TeRome. Siddered, TeRome, was er veel gebeurd. Oh, zo veel! Haar leven als er gebeurt, haar leven van fout op fout. Ze kon niet gewoon praten nu. Ze zag zich hier twintig jaar geleden, terugkomenen van de kerk, in haar witte japon. Ze zag haar vader gestorven nu. Ze zag de stafelaar. Ze zag zich verkleed in haar rijstsollet afscheid nemen, weggaan met de stafelaar. Siddered, Siddered was zij hier niet meer geweest. Siddered was haar vader gestorven. Siddered had haar lieve moedig, maar tweemaal gezien, even, te Brussel. Oh, Siddered. Siddered waren al haar broers en zusters vreemden voor haar geworden, en zij een vreemde zelfe, nooit in Holland, altijd ver, altijd vreemd. Nu, nu was ze terug. Was dat dan mogelijk? Was het een droom? Van Nagel begoette haar, de minister, haar zwaarig. Het doet ons veel genoeg om je in Den Haag te zien, Constans. Merci van Nagel. En zullen we gauw kennis maken van der welke? Er was in zijn woorden, als een dwingen van de toestand, ter wille van mama van Lohen. Hij heeft nog enige zaken in Brussel te doen. Hij komt over een week. Het was heel moeilijk door te praten. Hij zweeg dus. En één van je meisjes is geangageerd, voeg zij, met takt het gesprek afwendende van zichzelf. Ja, Emily. Emily, wenkte hij. Emily kwam, voegde Van Raven mee. Tante, mag ik mijn aanstaande presenteren? Van Raven, ze bood haar hand. Veel geluk, Emily. Dank u, Tante. En dan nog een bruiloftend verschiet, zei mama, vloortje met Dijkerhof. En zij wenkte vloortje, die Dijkerhof presenteerde. Intussen probeerde de leden der familie gewon te doen. Ze spraakten onder elkaar, als in conversatie. Omruy vanaag arrangerde de partijtjes en de speeltafels. Karol, Tootie, Luise, Gerrit, Bertha, Catoe, Van Satsama, Ernst. Zijn stem commanderen de troepen. Het jongen geslacht zou in de seren aan een lange tafel spelen in Angelgaag. Constantse lachte zacht. Wat zijn we velen op uw zondag, mama? Wat zijn wij velen? Het wordt een bijzondere bekoering voor haar. Intussen plaagde omruiven naar zijn beide oude zusters. Kom, rintje en tientje. Moet u ook niet wisten? Wat? Herman vraagt of hij niet wil wisten, schreeuwde Tante Tien aan het oor van Tante Rien. Wisten? Ja, of hij niet wil wisten? Ze is zo doof, Herman. Ze zullen me niet meer kennen, zei Constantse, doelende op de oude Tantes. In twintig jaar, ze moeten me vergeten hebben. Wat zijn ze oud geworden, mama? Wat zijn we allen oud geworden? Bertha, ze is grijs. Ik ook, ik word grijs. En al die nichtjes, die jonge neven, die ik nooit gezien heb. Komen ze altijd zondags? Ja, kind, iedere zondag. Eerst een grote sympathie, een warm gevoel tussen allemaal. Wat vind ik altijd zo heerlijk. We zijn een grote familie. Ik ben blijer nu bij te zijn. Maar toch zijn ze voor mij nog als vrienden. Met ons hoeveelen zijn we nu wel, mama? Oh, wel met ons dertigen. Laat eens zien. Mama van Lowe telde op haar vingers. Oh, met Tante Ruivenaar, met Tootie, Dot en Poppy, en met Piet en Herman Junior, dat maakt zeven. Dan Van Nagel en Betten, met de vier meisjes. En Carol, dat maakt ook zeven. Dus veertien. Constance hoorde naar de optelling, glimlachten. Twintig jaren. Twintig jaren. Ze voelde of ze in snikken had kunnen uitbarsten, maar ze hield zich in, glimlachten, streeelde mama's hand. Mama, lieve mama, ik ben zo blij bij u allen terug te zijn. Goed kind. Ze hebben me zo aardig ontvangen, allemaal, zo invoudig. Natuurlijk, Conny, je bent toch een zuster? Constance weeg. Dorine, met een paar van de jonge nichtjes, schonkte thee, wacht ze rond. Constance, jij een kopje? Suiker, melk? Wat klonkt dat gewoon en lief? Nu heustig, of ze erbij hoorden, altijd erbij behoort. Constance, jij een kopje? Alsof het niet het eerste kopje was, in jaren, na jaren. Dit goede Dorine, als een meisje van zeventien, herinnerde Constance zich haar, verlegen, nog niet uit, maar toch al zorgende, een zorgende ziel. Ze was niet mooi, zat zelfs iets onbehagelijks, iets onbehoudens, niet gracieus, slecht gekleed. Ja Dorine, ik wilde een kopje. Dorine, kom eens hier. Laat de meisjes nu voor de thee zorgen en praat eens wat met mij. Zet ook Dorine zacht op de kanapé, en zat nu tussen haar moeder en haar zuster, als nestelt het ze zich. Zeg Dorine, zorg je nog altijd zo goed voor de hele mensheid, schenk je nog altijd thee? Haar stem had een gebroken klank, vol weemood, in de eenvoudige woorden van scherz die zij zeiden. Dorine, antwoorden wat. Toen ik weging, zei Constance, was je nog geen zeventien jaar. Je maakte altijd de boterabem voor de kinderen van Betta. Otto en Luise waren toen zeven en vijf. Emily was toen een baby. Nu is ze geengageerd. Ze glimlachten, maar haar ogen stonden vol tranen. Haar borst heigde. Kind, zei de oude mevrouw. Het is lang geleden, Konnie, zei Dorine. Konnie, zo noemde niemand haar meer, gedurende twintig jaar. Nu ben je dus zes en dertig Dorine. Ja, Konnie, zes en dertig, zei Dorine, verlegen als men over haar zelfe sprak, en ze voelden aan haar gladde, platte haar of het wel strak naar achteren zat. Je bent weinig veranderd, Dorine. Vind je, Konnie? Ik ben haar heel blij om. Zal je een beetje van me houden, Dorine? Maar zeker, Konnie? Kind, zei de oude mevrouw, aangedaan. Ze zwegen alle drie even. Constante voelde zoveel dat ze geen woordmaat kunnen zeggen, vol van de verleden jaren. Maar waarom heb je Addy, die het meegebracht, volg mama. Ik dacht dat hij te jong was. De marietjes komen ook, en de jongens van Adolfien. Het wordt nooit laat voor de kinderen. Dan zal ik hem voortaan meebrengen, ja mama. Dorine gluwde steelsgewijs naar haar zuster op, en bedacht dat Constante nog mooi was voor een vrouw van 42. Wat een mooi, jong figuur, dacht Dorine. Maar het is ook een schieke japon, en ze daagt zeker een duurcorset. Regelmatig getrekken, ze leek op mama. Een zuiver profiel, de donkere ogen, nu toebel van weemood. Mooie witte handen, bedringen, en vooral het haar geïnteresseerde Dorine. Het was zacht staal kleurig, gelijkmatig aangrouwend, en het kroeste. Konnie, je haar, kult het vanzelf? Wel nee Dorine, ik friseer het. Wat een werk! Constance lachte, goedmoedig onverschillig. Constance heeft altijd aardig haar gehad, zijn mama trots. Ach, wel nee mamaatje, ik heb afschuwelijk stijl haar. Ze zwegen weer, en voelden alle drie, dat ze niet spraken over wat ze hadden in het hart. Constance, wat een mooie ringen heb je. Dorine, ik herinner me vroeger, bewonder je hem ook, als het na een bal ging, stond je me aan te gapen. Waar is niets meer te bewonderen, Dorine? Ik ben nu een oude toot. Kind, zijn mama verontwaardigd. Trek het u zich niet aan mama, u is altijd jong, een jonge groot mama. En zodruk de mama's hand met een roerende innigheid. Einde van hoofdstuk 2 Hoogstuk 3 van De Kleine Sielen. Deze liep je voxtopname boven het publieke domein, opname door Anna Simon, De Kleine Sielen, de Louis Coupéres, Hoogstuk 3. Dorine, zei Constance, waar hangt het portret van papa? In het kleine voorkaamertje. Oh mama heeft het verhaal aan, ik wil het weer eens zien. Ze ging met Dorine de salon door, langs de speeltafels. Ze merkte op, dat het gesprek aan het tafeltje van Adolfine en oom Rijvenaag, dadelijk ophield, en dat haar zuster, luid, riep. Dus ik maak trof, ruiten. Ze spaken over mij, dacht Constance. Ze ging met Dorine in het kamertje. Er stond een speeltafel, de kaarten, de viesjes lagen er, maar er was niemand. Krav en wijn, glazen, broodjes, taartjes stonden er klaar, voor straks. Papa, zei Constance, zacht. Ze keek op, naar het grote portret. Het was geen werk van kunst, gedaan in de onpersoonlijke officiële portrettenstijl van dertig veertig jaar geleden, en het trof Constance als een onaangename groet, donker, vlakkerig, niet tegenstaande al dat goud van het Goevenuur generaals kostuum, al de plakaten der ridderorden. Het portret was van een gebiedende, grote man, met een hard gezicht en donkere, zwart, strakke ogen. Vroeg, vond ik het portret veel mooier, zei Constance. Was papa zo hard? Ze staarde erheen. Ze was wel zijn lievelingsdochter geweest. Haar huwelijk, met de stafelaar, zijn vriend, zoveel ouder dan zij, het was hem wel goed geweest, omdat het zijn eerzucht gestreeld had. Maar toen? Hij was zieker geworden, hij was gestorven, kort na, wat gebeurd was. Haar huwelijk, met van der welke? Mijn god, was zij het geweest, die hem vermoord had? Ze trok Dorien naar zich toe. Dorien, zeg, papa is lang ziek geweest. Ja, konny, heel lang. Ze zwegen. Zij dacht aan haar vader, aan zijn eerzicht, aan zijn verlang aan haar grootheid, bereikt, aan zijn mens, ook zijn kinderen te zien, groot, hoog en machtig. Zeg, Dorien, hoe vreemd, dat toch geen van papa's zonen? Wat mein je, konny? Niets. Ik weet niet meer. Van Nagel, die had papa altijd geholpen, haar gedachten dwaalden. Dorien, is Karol nog burgemeester? Oh nee, konny, als ze het jaren wonen, Karol en Kato in Den Haag. En Gerrit is ritmeester? Van de Hussaren. Ik ben daar helemaal uit. En Ernst voert niets uit. Je weet, Ernst is altijd dat vreemd geweest, en eigenlijk mensenschuw, Ernst verzamelt van alles, parcelijn, boeken, oude kaarten. En Paul? Nee, Paul doet niets. Hoe vreemd toch? Wat? Dat ze geen van allen groot zijn, die zonen van papa. Maar konny, ze zijn toch allemaal heel nette mensen, riep Dorien een verontwaardigd. Nu ja, Ernst is wat vreemd, en dat Paul niet uitvoert, is zeker niet goed. Ik had het niet zo moeten zeggen, Dorien, maar papa had zijn kinderen graag groot gezien. Dorien was geergard en tevends verlegen. Groot, groot, en haar gedachten bronden in zichzelf terwijl Constance naar het portret zag. Groot, groot, het was wel aan Constance over te praten, over grootheid. Nu ja, een schiek huwelijk had zij in de tijd gedaan. De stafverlaag, mijn oude diplomaat, minister-resident de Rome, vriend van papa. Nu ja, maar het was mooi gelopen, mooi gelopen met Constance's grootheid. Groot, groot. Zou Constance heus nog eidel zijn? Misschien zelfs, omdat ze nu was, Baroness van der Welke? Mooi was het anders geweest, dat schandaal met van der Welke in de tijd. Groot, groot. Nu ja, ze waren geen van allen groot, maar niet iedereen werd Goeverneur-generaal. Het was toch eigenlijk altijd in Constance geweest, die eidelheid, die waan, maar velen dat Constance van haar broers die zij in jaren niet had gezien, iets minder aardig zijn, of dacht, dat kon Dorien niet, dat kon ze niet. Het waren de broers, het was de familie, het waren de van Lois. Dat kon ze niet. Ze had altijd Constance de hand gehouden boven het hoofd, want Constance was een zuster en ook een van Lohe, maar ze moest nu niet dadelijk zo hoogweer doen en zo neerzien met haar groot, haar groot. Nu ja, de broers waren niet groot, maar er was verder niets op hem te zeggen, en nooit geweest, en op Constance wel. En Dorien's stem was eensklapps heel cool, toen ze vroeg, winnen we weer naar de saloon gaan? Constance, in haar gedachte verdiept, lette echter de coole stem niet op, en ze nam Dorienes arm. Maar terwijl ze weer langs ze speeltafel van Adolfine ging, hoorde zij deze, plotseling uitroepen, verschrik. Sonsatoe! Jui, jui, jui, ze is de oomruivener, die verloor. Wat een weinig! Constance, wil je strak niet eens invallen? Zoals overtuigde ze steeds over haar praten. Nee oom, dank u, ik zou heus niet kunnen vanavond. Haar stem klonk week, zonder dat zij wilde. Ze toefde even, maar toen niemand meer iets zijde, dwaalde ze verder, aan de arm van Dorine. Ze voelde zich tevreden, en toch vreemd, in die kamers, waarin zij zich nog altijd voor het laatst zag, aan het de jeunee, na haar huwelijk met de stafvelaar. Toen het afscheid, zeer het, was er nooit meer terugkomen. Zeer het, waren de haren vreemde geworden. Als een kind zocht zij weer haar moedig, die met tantarijfenaar zat te spreken, nam een stoel naast haar, nam mama's hand. Ja, Constance, toch zo gezellig, dat je weer hier bent, zei Tante energiek, met een stevige indie-senadruk. Voor mama ook zo gezellig. Cassian, waar woon jij nu? Nu nog in het hotel de zinde, Tante, zodra er van der welke uit Brussel komt, zullen we naar een huis zoeken. Ik ben zo benieuwd, kennis met jouw man te maken. Constance lacht de vraag. Gaat u dik was, naar Indeë, Tante? Ja, kind, bijna ieder jaar, wil oomgaan, voor de zaken, voor de ranginongun, voor de suiker, en dan weer terug met retour. Ach, zo gemakkelijk, met Franse mail, verdraag je een pikkom. En Alima, zij weet al, Parijs, Duane, ze doet alles, zich helpt home met de kaartjes. Je moet haar zien, net een dame kleedt, corset, goed, je lacht je slap. Hoe lang heb je in Brussel gewoond? We hebben acht jaar in Brussel gewoond. Klein, vind ik Brussel, bij Parijs vergelaken. Waarom toch Brussel, zeg? Ach, Tante, lacht de constans, we moesten ergens zitten, we reisden ook veel, we waren veel aan de rivieren, maar opeens kreeg ik een vreselijke heimwee naar Holland, naar Mamar, naar U allen. Toen spak ik er met Van der Welke over, om te verhuizen naar Den Haag, en hij ook, verlangde naar zijn land. Ook voor Adriaan, maar jongen, hij is nu dertien, en we willen hem toch een Hollands opvoeding geven. Spreek je ook in het Holland? Ja, zeker, Tante. Wat moet hij worden? Ze aarzelde. Hij zal denkelijk in de diplomatie gaan, zei de zesacht, van zelfs denken daarnaar Romeinse jaren, en de stafelaar, en alles wat haar gescheiden had van de haren. Zo, voeg mama geïnteresseerd. Ja, Van der Welke zou het gaarne zien? Ze hield steeds de hand haar moeder vast, en mevrouw Van Lohen zat heel recht blij te kijken, dat zij constans weer had. Marie, zei Tante, weet je wat ik zo gek van jou vind? Je bent dol op jouw kinderen, dol. Maar als jij een dochter na jaren terug ziet, laat jij haar slaap in een hotel eens indes. Hoe is dat zeg? Ik heb constans wel eens gezien te Brussel, zei mevrouw Van Lohen. Constanse lachte. Maar Tante, zo is mama nu. En Adriaan, Adi, zou te druk zijn. Hoewel hij heel kam is, mijn jongen. Mama zei er niets, glimlachter rustig. Ja, zo was hij nu eenmaal. Ik zag vanmiddag nog aan om, ging Tante voort. Als toch niet te gek, zou ik constans vragen bij ons te logeren. Die Marie ook. Ze heeft groot huis, en ze laat haar kind in hotel indes. Onbegrijpelijk van jou, Marie. Je komt rijst eten bij mij, jouw constans, met jouw man en jouw kind. Houd je van Nassie? Ja, Tante, heel graag. Constanse en Tante stonden op. Constanse wil naar de seren. De jonge neven en nichtjes zaten om de allegaar, maar speelde niet veel. En Constanse huiverde ineens om verder te gaan en wat met hen te spreken, want zijn namen plotseling de kaarten weer op, speelde door. En ze keerde zich om, en dacht, ze praten over mij. De meiden waren binnengekomen met presenteerbladen. Wie wil een boterhammetje? Oh, u een grochje? ging Doreen beweegelijk rond. Einde van Hoostuk 3 Hoostuk 4 van de Kleine Sielen Deze liep in vochtopname bood het publieke domein opname door Anna Simon. De Kleine Sielen, door Louis Coupéris, Hoostuk 4. Ja, ze had naar ze verlangt, naar al die de haren waren, naar haar land. Oh, hoe had ze niet verlangt uw laatste jaren, en altijd heviger. Oh, hoe eenzaam had ze zich gevoeld, en hoe had ze verlangt, altijd heftigig, verlangt naar Holland, gesmacht naar Den Haag, gesmacht terug te komen in haar familie, waaruit ze als uitgestoten, als verbannen geweest was. Al die lange, lange jaren van smachting. Twintig jaren was gewicht geweest. Vijf jaar was ze getrouwd met de stafelaar, vijf jaar in Rome, en toen, de fout van haar leven. Oh, hoe had ze gesmacht naar die fout, altijd. Gesmacht had zij, nadat haar kind geboren was, altijd. Ja, dertien jaren had ze gesmacht. In al die tijd had ze haar moeder, maar tweemaal gezien. Een paar dagen, omdat mama moeilijk reisde, onder zijzelfen, niet dors naar Den Haag. Zo dichtbij, zo dichtbij. De broers, de zusters, de gele familie, had haar genieerd, al die tijd. Haar nooit kunnen de vergeven het schandaal dat zij verwekt had, de smet die zij geworpen had op hun naam. Ze was een meisje van Twintig, toen ze trouwde met de stafelaar. Hij, de intieme vriend van papa, een club en studiegenoot nog uit Leiden, minister-resident TeRome, een mooie, oude, frisse man, niet al te ongeschikt voor zijn betrekking. Geen geniaal staatsman, zoals papa, meenden zij. Maar toch met veel kwaliteiten, als papa altijd zeiden. Ze was de lieveling van papa, en papa had het zo aardig gevonden, was er trots op, dat de stafelaar invoudig, als een jong mens, gecharmeerd op haar was. Niet uit de Alexanderstraat als weg te slaan, als hij met verlof, eens in het jaar, in Holland, in Den Haag was. Zij herinnerde zich nog, die glimlach van papa, als hij haar sprak over de stafelaar, toespelingen maakte, op wat wel mogelijk zou zijn. Zij woonden toen al vijf jaar in Den Haag, nadat papa vijf jaar gouverneur-generaal was geweest. Die gouverneur-generaalstijd, zij herinnerde zich, zij toen een meisje van twaalf tot zeventien, de grootheid ervan, de paleisen, de Batavia, de buitenzorg, hun buitenverblijf, de Chippanas, de Bals, waar zij ook kwam, de Rezes, de Atjudanten, de Grote Goude Pajong, al die tropische grootheid en halfvorsterlijkheid van het Vieterkoningschap over grote kolonien. In Den Haag daarna een rustiger tijd, maar toch hun volle recepties, grote dinees met Indische en Haagse autoriteiten, Bertha, terug met Van Nagel uit Indië, en zij gepredenteerd aan het Hof. Zij hield van dat leven, en van heel jong meisje, was het om haar geweest als een glans. Ook papa ademde in dat element van grootheid. Een man van grote staat kundige bekwaamheid, als zij meende. Nooit hebben ze ingezien dat papa alleen was hooggekomen door takt, door halfheid, door een vaarheid van gedistincheerd politieke overtuiging, die zich wende en zich tinten met al de halve wendingen en half tinten die op dat ogenblik het takt volst waren. Door wel opgevoedheid, een welsprekendheid van weinigzeggende, mooi vloeiende zinnen, vol gangbare, gewichtige banaliteit, door zijn glumlag, zijn neerbuigendheid, zijn minzaamheid, zijn prestige. Zij had haar vader al dit groot gezien, ze zag hem ook nu nog zo. En zijzelf, in die tijd, verlangen haar grootheid naar het al van de wereldse waan. Zij had dat in haar bloed. Zij hield als jong meisje van glans, van adel, van ruimen, verlichte kamers, mooie ruittuigen, van gedekoreerde heren en hofkostymes, van ter buigen heel diep voor de koning en de koning in. De kleine prinses als toen nog een baby. Door de stafelaar hadden zij op hun recepties wel in visites van leden van het korptieplomatiek en van die haagse korterie die zich zo garene aansluit bij de diplomaten. Het troepje, in den haag aangestaard en aangegaapt, waar zij komen, in de opera luidruchtig pratende, tronende in de pretentie van een laat dunkende chic, neerziende op wie en wat niet is van hun kleine korterietje en door het haagse publiek daarin gesterkt, waar het altijd met open mond heentuurt naar hun aanstellerigheid. Zij zag dat, als jong meisje vooral, zo niet in. Zij vond het heerlijk als een Spaanse marquise of een Duitse graaf, ledender legaties, genuwende tien minuten zich vertoond op de receptie van haar ouders en als mevrouw die of die en vreule die of die van het korterietje gekomen waren voor vijf minuten, stof de constans daar onverschillig doende nog drie maanden later op. De eidelheid vloeide haar in het bloed, was gekoestert de Batavia en buitenzorg, als gevierd heel jong dochtertje van de Goeverneur-generaal en street nu in de haag vooral om toegang te hebben tot de salons van het korterietje. Het was heel moeilijk, al waren Berta en zij zelf gepresenteerd aan het hof, al hadden haar ouders ook nog zoveel relaties. Ze stuidt de tuikens op onweel van het korterietje, op grove onbeleefdheden die zij slikken moest, maar ze had iets van de takt van papa en ze was doorblijven strijden. Zat bij m'n vrouw die of die kaartjes gepoeseerd in het oneindige met een laagheid waarover ze later gebloodstad. Zat vreule die of die liefgegoed en aangesproken in het oneindige en nooit iets anders dan een snout teruggekregen. Zat gevonden dat de haag niet meer Batavia was. Dat al was men geweest het hoogste de Batavia men nog maar niet dadelijk binnen had in dat heel hoge van de haag, het korterietje. Nu lachten ze er zachtjes om. Na die eerste familieavond nog zitten ze in haar hotelkamer terwijl haar jongen al sliep. Ja, papa had altijd gegrimlacht omdat de stafvelaag zo gecharmeerd op haar was. En zij ze had het alleraardigst gevonden uit hoofd te worden gemaakt door die diplomaat. Door een glimlachende hoffelijke gedekoreerde heer van 60 die er echter uitzag alsof zij vijftig. En toen haar en papa had ten huwelijk gevraagd had zij aangenomen. Heel gelukkig, heel blij, pralende in haar eidelheid de visites heerlijk vindende, nu door de stafvelaag gedecideerd in het korterietje. En daarbij het korterietje niet meer zo heel erg nodig hebnde. Nu zij ging naar Rome, nu zij haar leven zou slijten in kringen als die van het cuirinaal en de witte Romeinse wereld. Zat bereikt waarin zij gestreeft had. Zat een charmante man, niet jong, maar die haar op de handen dog. Trots, eidel, hij ook, op zijn jongen, mooie vrouw. Zij had een titel. Zat geld genoeg, ook al waren de stafvelaars financiën in de wacht. Zij vond Rome de hofbals glansender dan de rowous in den Haag. Zij maakte kennis met allerlei grote namen. De Italiaanse aristocratie was wel nog geslotener dan de Haagse, maar ze was in een schitterende club van diplomaten en cosmopolitische elementen. Alleen trof het haar dat in het buitenland de leden van het core diplomatiek niet zo aangegraapt werden als in de opera van den Haag of op het terras de scheveningen. Hij het hinderde haar pijnen. Zij was garene, ook zo op haar beurt aangegraapt. Maar in de grootstijdse maatschappij van Rome was de vrouw van de Nederlandse minister-resident. Al was zij jong, mooi en al kleden ze zich goed. Nu niet zo in gewichtigheid als de marquisin die van de Spaanse legatie in den Haag of m'n vrouw die en vreule die van het korterietje. Men gapte haar niet aan in Rome, aan het als haar bijne een teleurstelling. Daarbij, haar eidelheid, zich ontwikkelend, dik was gekrenkt, liet ook nog een leegte in haar, een verveling. De staflaag, altijd hoffelijk, aardig, verliefd, als een oude man tegen zijn jonge vrouw en bang haar spoedig niet meer te boeien, ergerde haar, maakte haar zenuwachtig. Maar dat was toen niet meer en niet ernstiger dan verveling en vage onvoldaanheid. Sedert was het leven over constans hingegaan, aan het had haar zichzelf doen ontdekken. Dik was had zij nu, vrouw van 42, een wee moet om de pijn zijn over dat leven. Lid zij dat vrouwenleven weer glijden voor haar starre blik. Begon ze bij de kinderjaren in Indië. Zag zij weer de glans en de grootheid van buitenzorg. Kritiserde haar eigen eidelheid, gedeelde haar haagse jonge meisjes tijd. Zag als de fout van haar leven haar huwelijk. Zag als het tweede, onherroepelijke fout van haar leven, al wat gebeurd was met van haar welke. Langs twee onuitwisbare vergissingen was haar leven gegaan, van eidelheid op wuftheid, van moedwillig comedie spelen met het noodlot grote leven, dat zij eerst alleen had ingezien als verblinding van eidels gelde weerschein, weerschein van spiegels, van bougies, satijn, juwelen, titels, decoraties, de mise-en-scene waarin de comedie speelde, wat flirt, wat spelen en lachen, en ineens altijd geestig, met schieke mannen van de wereld, elegant in hun rok, die gijm zinnig gewichtig delen omtrend de grote dingen der landen en vorsten, dingen die alleen twee, drie, heel grote mannen beheersten in Barlijn, Londen of Sint-Petersburg, terwijl de meesten der anderen, de elegansten, zich overgewichtig maakten omtrend een ceremonie, een visite, een kaartje met of zonder vrouw, een etikettetje, prutsigheden, waarom hun gehele bestaan en dat hun ervrouwen draaide. Zij was ook in dat alles overgewichtig geweest, een rauw van twee weken voor die vorstelijkheid, een rauw van acht dagen, hé, licht met wat wit, voor een andere vorstelijkheid. En haar leven was in al die omslag voor niets zo gevuld geweest dat zij nauwelijks tijd had gehad na te denken. In Rome, als vrouw van de Nederlandse minister-resident, die de pretentie had in de cosmopolitische kring, die toch ook wel eens cirkelde door die der gesloten Romeinse aristokatie, ook een toon aan te geven. Had zij het zo druk gehad tussen haar kappig en haar terreur? Smorgens boodschappen, smiddagsses visite zijn een liefdadigheidsmatinee, z'avonds een hofbal en daarna een intiem soepé, zo druk dat ze er dik was ziek van was, moe, bleek, maar ze had haar alles verover gehad om ook haar naam in het verslag de coranten vermeld te zien. En toen zij tussen al die eidelen weerschein, tussen al die eidelen drukte, van der welke had ontmoet, de nieuwe jongste secretaris der Nederlandse legatie, en hem natuurlijk bijna iedere dag zag. Had zij, onder de paar vriendinnen beweerden dat hij haar het hof maakte, zich ook door hem het hof laten maken, omdat er dat zo bij hoorde, een ernstige flirtation, een passie. Toen had zij, heel elegant, van der welke geklaagd over de leegheid van haar leven en allerlei mooie dingen meer van spleen en levensmoeheid, zonder iets te weten van spleen en levensmoeheid, en bedenkende dat zij de middag naar haar neistig en haar twee recepties moest, en s'avonds haar eigen receptie had. Uit een Franse roman praat zij dan wat na, deed zij dan wat na, vindende dat er toch wat literatuur in haar leven moest zijn. Hij, een mooie jongen, klein, stevig, fijn breed, met jong blauwe ogen, een aardige ronde schedel, met evenkoezig pruim, kort haag, als een hermerskop, heel jong nog, had gemeent dat het hem goed zou staan, de vrouw van zijn chef een beetje het hof te maken, zonder verder te gaan. Maar zo straffeloos met het vuur te spelen, ging er niet goed af in een atmosfeer als die hun romantiek gingen. Ze zagen zoveel Franse romannetjes spelen rondom en heen, dat zij, als zonder het te winnen, zich niet alleen voelden moderne romanhelden of fashionable acteurs, maar ook een jonge man en een jonge vrouw. Zij, de echtgenoten van een man die haar vader kon zijn. Wat begonnen was met een flirt en een aardigheid, omdat de vriendinnen het zijde, geleiden tot een inner handruk, thuikens, thuikensweer, een bezwijmelende wals, een zoen, en het overige. Zij gleden beiden zo geleidelijk tot de misdaad als had het niet anders gekund. Ze was eerst zeer verbaasd over zichzelf en geergerd, en voor het eerst in het leven voelden zij dat het gevaarlijk is met het leven te spelen. Vooral toen zij, die nog nooit had liefgehad, lief kreeg de man met wie zij het leven gespeeld had, als een salonstuk dat ernst wordt. In haar ziel vol valse weerschijn en opgeproppt van eidelheid bloeide hoog op één waar gevoel. Ze kreeg van haar welke lief. Ze had haar niet lief om enige kwaliteit van ziel of hart of gemoet, maar ze had hem toch lief als een jonge vrouw lief heeft een jonge man met het drang haar natuur. Haar gevoel was primitief en invoudig, maar haar gevoel was er een en was waar. Tot nog toe had zij om niets gegeven dan om mevrouw die en vrouwel die van het kootteritje, om de ceremoniële pracht van een hof, om die nees, japonen, decoraties en allerlei gewichtigheid van visites en visitekaartjes. Nu gaf zij om een mens en een man, niet ter wille van het ceremonie, decoratie of visite, maar invoudigweg om hem te hebben in haar armen. Ze voelde een waarheid in zich bloeien en de waarheid was haar zo vreemd dat ze haar onrustig maakte en ongelukkig. Hun liefde was onrustig, hun liefde werd ongelukkig, als voorgevoelde hun liefde al hun nog verborgen noodlot. Ze hoorden het beiden, het noodlot van hun leven, aankomen met zware tred. Het was of zij in hun samenkomsten, in het innerste van hun omhelzing, luisterden naar buiten, naar een stap van wie hem bespiede kwam, en dat is ware tred van hun noodlot. En hun liefde werd van het Franse romannetje waarvan ze gedacht hadden dat pikante intrigen hun goed stond, de werkelijk tragédie van hun leven. Ze had nij de gevaar aan dinnen, Jaloers, omdat zij een mooie diner had gegeven dan zij, Jaloers zo'n mooier in Japan. Anonieme brieven hadden de stafelaar eerst gewaarschuwd. Toen had een brutale knecht wien hij een opmerking maakte, en met het gezicht gegooid dat mevrouw het hield met meneer de secretaris. Hij was een randifu op het spoor gekomen. Hij had van der welke daar gevonden, terwijl constans de nauwenoot tijd had gehad langs een tweede trap te vluchten. In die zichtbare verwarring was van der welkes ontkenning een bekentenis geweest. Het schandaal was natuurlijk ogenblikkelijk bekend, ook in Holland. Een scheiding volgde. Constans stond als het ware op straat door haar familie veroordeeld en uitgeworpen. Ze had zich altijd verbeeld dat het schandaal de dood van papa was geweest. Hij was een jaar na het schandaal langzaam weggeziekt, langzaam weggestorven aan de gevolgen ene beroerte, ramsalig over de smet die zijn lievelingsdochter gebracht had op al zijn netheid en onberispelijkheid van aristocraat en staatsman. Ze stond als het ware op straat met een kleine toe lager van de stafelaag die zij zo spoudig mogelijk geweigerd had. Toen had zij van der welke naar zich toezien komen, daar waar zij als het ware gevlucht was in Florence. Maar hij kwam niet tot haar naar het eigen beweging. Hij kwam tot haar, gezonden, gedwonen door zijn vader. Want zijn vader had niet gewild dat hij deze vrouw in haar ongeluk zou storten, om haar in te laten en zijn zweeg te gaan. Zijn vader had hem voorgeschreven nu aan deze vrouw die ze gaan hem mad gegeven, op zijn beurt alles te geven en het offeren, zijn naam en zijn carrière. Henry van der Welke was van kindervaang geweest, de geheel gehoorzame zoon van strenge ouders. Vader en moedig beide stammende uit die gestrenge, vroom, degelijke, Hollandse aristocratische geslachten aan wie het haagste korterietje een ergonus is. En ze hadden het zo ingezien, onveranderlijk en nauwgezet rechtvaardig, als een plicht voor God en de mensen. Hun kind was hun ook op dit uiterste ogenblik van zijn leven, de altijd gehoorzame zoon gebleven, zoals zij hem hadden grootgebracht en opgevoed. Hij had bevel zijn er ouders gevolgd, hij had zijn ontslag gevraagd, hij had zijn pasbeginnende loop aan gebroken. Hij was tot constans gegaan, haar zegende dat zijn ouders hem zonden, maar in hun beide ellende schenen zij in wat resten van hun eerste passie nog iets over te vinden van liefde voor elkaar. Ze was te wanhopig op lang na te denken en zijn redding niet aan te nemen. Daar zij voor de Hollandse wet nog niet dadelijk konden trouwen, trouwden zij in London, zodra hun dit mogelijk was. Constans schreef haar dankbaarheid aan de ouders van Henry, maar ze hadden haar niet geantwoord. Ze wilde haar niet kennen, ze wilde haar niet zien. Ze hadden hun zoon aan haar geofferd, omdat zij menen dat verplichte zijn voor God, en zij hadden het zware offer gebracht omdat zij vrouwme mensen waren, rechtschapen en rechtvaardig, maar hun hart bleef vrocken. Ze zouden Constans nooit vergeven, het offer dat hun rechtschapen en rechtvaardigheid van hen, ouders, geëist had. Henry en Constans hadden gewoond in Engeland, hadden gereist in Italië, hadden zich gevestigd in Brussel. Hun zoon was geboren, de jaren waren voorbij gegaan. Ze hadden in Brussel langzamerhand kennissen gemaakt, vrienden gekregen, en in de loop daar jaren waren die kennissen en vrienden weer uit één gegaan. Tweemaal, in een hevige onderroering, hadden zij mama van Loewen een paar dagen de Brussel gezien, de andere familieleden nooit. Eenzame jaren hadden zich voortgesleept, beiden hadden zij wel hun leven in moeten zien als één grote fout. Constans als eidelheid vrockten daarbij nog tegen het duistere leven dat zij leiden. Henry, vier jaar jonger dan zijn vrouw, had telkens en telkens betreurt hoe hij zijn gehele leven zijn loopbaan opgeofferd had aan deze vrouw, op het bevel zijn er ouders. Zij waren als aan elkaar gekluisterd in een nauwe gevangenis van het huwelijk. De passie voorbij, de wanhoops illusie der liefde voorbij, hadden zij zich nooit na elkaar kunnen voegen. Dat, wat het enige huwelijkse geluk maakt, wat op zij zeiden of dachten of delen, had er alles tot disharmonie. Hun levens geleden geen ogenblik in gelijkmatigheid naast elkaar. Hun levens stoten en stuikten en strompelden voort. Het woord van de één was een ergonis voor de ander. Zij konden okaars bewegingen niet verdragen. In de laatste jaren spraken zij niet meer over een gesprek als een strijd. Tussen hen was het kind, het kind nog van hun liefde. Maar het kind verenigde hen niet. Het was hun reden tot ijverzucht op elkaar. Zij misgunnen elkaar geen jongen. Hij kon niet zien in haar armen. Zij kon het niet zien op zijn knie. Hij werd bleek als zij het kustde. Zij schrijden van afgunst als hij het eens meenaam voor een wandeling. Toch dachten zij niet aan scheiding, omdat zij die gezachte, nauwelijks voor de wereld, maar vooral voor zichzelf belachelijk vonden. Ze zouden hun kluisters samen dragen tot hun dood, in haat. De ondraagelijkheid van hun leven geleidde vanzelfen tot hun heimweenkonstansen naar Holland. De laatste jaren in Brussel, hun kennissen verstrooid, waren zo eenzaam, zo doefgeestig, zo verlaten, zo bitter, zo vol strijd, haat, neid tegen Henry geweest, dat zij smachten naar een troost, naar iets van liefde, dat tot haar komen zou met open armen en haar begrijpen zou en beklagen. Er waren dagen dat zij geen woord sprak na een scene met Henry. Tot dat Adriaan zijn armen om haar heensloeg en zijn snikkenuitbaar staan zijn kinderluif. Het kind, anders een stevige jongen, werd door die niet te verbergend strijd zijn haar ouders zo geschokt in zijn zenuwen dat haar het dik wel ziek van was. Dan, Beiden, Henry, Constance, verschrikt, wilden zich scheiden van Adriaan, voor zijn welzijn, om hem geen getuigen te doen zijn van hun onvermijdelijke strijd. Maar Beiden waren zij te zwak. In hun ondraagelijke leven was het kind de enige genade en geef van Beiden hadden zij ooit kunnen besluiten tot die scheiding, zich alleen belovende zich in te houden op dat de kind niet leiden zou. Constance, langzamerhand, was telkens weer van Holland gaan spreken. Houdt bekend dat zij verlangde naar allen die zij er eens had verlaten. Zij smachten zich terug naar haar grote familie Darginst, haar moeder, haar broers, haar zusters. Ze smachten naar liefde, naar liefde van familie, naar de koesterende warmte en genegenheid en sympathie van een groot huisgezin dat wel dadig om haar heen zou wezen, zoals zij het gekend had, de buitenzorg, in Den Haag. En van der welke begon het ook te voelen, het vreemde heimwee dat terug wil naar het land van geboorte, van taal en van verwanten. Moe van den vreemde gaf hij Constance toe, eigenlijk op een loswoord van Ady, wie de laatste tijd ook dik was die naam van Holland op de lippen kwam. De varen denken er nu ook aan de toekomst van zijn kind. Maar moesten zij niet eerst weten hoe de familie hen ontvangen zou. Toen had van der welke geschreven aan zijn ouders, Constance, aan mama van Lohe. Met al de nederigheid van ballingen hadden zij geschreven, als het waren, naar veertien jaren, nog eens vergeving gesmeekt en gezegd dat zij smachten naar een land, naar ouders, broers en zusters, naar weer te kennen, het zoete gelukte leven daar waar zij thuis behoorden. Zalde beiden al de oude onverbreekbare banden gevoeld, hen voelen trekken naar Holland toe, alsof er daar in de grond, in de lucht, vereemde de atmosfeer iets was, geheimzinnig en bijnemistiek, waar aan zij behoefte hadden, om ouder en oud te worden, en ouders te zijn voor hun zoon. De ouders van Henry schreven nog niet, antwoorden nog maar niet op zijn vraag of zij nu niet vergeven konden, na zoveel lange, lange jaren, of zij nu niet ontvangen willen, zijn vrouw, hun schoondochter toch, de moeder toch van zijn zoon en hun klein kind. Maar mama van Lohe had Constance geschreven, oh zo'n innige, lieve brief, hun brief die Constance gezoend had, en waarover zijn van geluk had liggen snicken. Mama had gezegd, kom mijn kind, alles is vergeven, alles is vergeten, de broers en zusters ontvangen je met open armen. En moedig had zij zelf haar geluk gezegd, zij, de oude vrouw, die zich moeilijk verplaatste, die opzacht tegen reizen, al was het maar een paar uur sporen naar Prussel, en die leed zover van haar kind dat, trots alles, altijd haar kind was gebleven. Toen had Constance zich niet meer kunnen inhouden, en zonder de brief af te wachten van de ouders van Henry, was zij met Adriaan veruit gegaan. Henry bleef nog, om enige zaken te regenen, hij zou haar volgen over een week. En Holland, Darginz, zo dichtbij, en toch zo lange tijd onbereikbaar, was hun als een land van belofte, een land van vrede, van laad na geluk, waar zij alles zouden vinden, voor zich en hun zoon, wat zij jaren en jaren gemist hadden. Ouders en familie, oude vrienden en kennissen, en dan nog, als een bijzonder element, een essence van Hollandse atmosferen en luchten, iets onzichtbaars bijne, dat zij beiden, nu werden zij het bewust zich, gemist hadden, als iets nodig voor de honger en het dorst hun erzielen. Bijden, vereenzaamd, hadden zij eens klaps, goed is harmonisch ook met elkaar, toch ieder voor zich, en voor hun zoon zij bijden, als zeker geweten, dat om oud te worden en de zijn ouders voor hun kind, zij terug moesten naar hun land, waar aan zij verknocht waren, met die geheimzinnigen, vreemde en lang onbewuste banden, de jaren te logenen zijn, tot ze zich eenmaal weer gelden laten, onontknopbaar, altijd. Einde van Hoogstuk 4 Hoogstuk 5 van De Kleine Sielen Deze liepevoxtopname behoort het publieke domein, opname er Anna Simon, De Kleine Sielen De Louis Coperas, Hoogstuk 5. Het was zondagmiddag. We moeten huis vanmiddag een paar visites maken, Karel, zij kato van Lohen. Karel beaande dat, het was de visite dag. Bij wie, voeg hij. Ze noemden de namen op van een paar kennissen. En dan moeten we ook nog naar Om en naar Tante Ruivenaar. Die zijn aan de beurt. En dan naar je zistig, Karel. Constance. Zullen we niet liever wachten tot van der welke er is? Anders moeten we er toch weer naartoe. Ik vind het nu niet hartelijk te wachten tot van der welke er is. Mama heeft ons wel het voorbeeld gegeven om hartelijk te zijn. Karel? Is het dan niet beter dat jij alleen eerst gaat, kato? Daar maak ik later een visite aan van der welke. Of moet ik wachten tot van der welke bij mij is geweest, vind je? We zullen het nu zomaar niet uitrekenen, zei kato, goedmoedig. Het lijkt zo onhartelijk. Het is wel beter als je vanmiddag meegaat. Karel. Het was dus beslist dat zij die middag samen naar Constance zouden gaan. Maar op het punt te gaan werd er gebeld. Kam Adolfine van Satsama binnen. Zo vervelend, dacht kato. Nu moet de coupé wachten. Het regende, en dan werd de coupé nat. Het paard als een maandpaard. De kutsier telde helemaal niet mee. Een man. Zo Adolfine. Wel, dat is nu toch zo aardig van je. Ik zie jullie rijtuig voor. Ga je uit? Ja, straks. Een paar visites. Ik ook. Maar laat mij je niet ophouden. Ik moet naar Constance vanmiddag. Wij ook. Oh, jullie ook. Ik had eigenlijk wel willen wachten tot ze eens bij mij is geweest. Ach, zei kato. Het lijkt zo onhartelijk het zo uit te reken. Vind jij het ook niet, Adolfine? Waar ga je even zitten? Adolfine. Adolfine zette zich, want zij maakte Karel en kato een visite. En als ze zich niet zou hebben gezet, was de visite niet gemaakt. Telde ze ze niet als sordanig. Misschien dat daarom Karel en kato het dan ook maar uitlockten, even te zitten. Anders was Adolfine gedwongen een volgende dag terug te komen. Ze zaten. De broer, de zuster, de schoonzuster. Buiten regende het, en de coupé gelomen nat. De uilen ogen van kato bespieden iedere droppel door de gordijning. Een visitegesprek begon. Wat een vreselijk weer, hè, Adolfine? Vreselijk. Adolfine was maagig, hoekig, neidig, slecht gekleed. Bij de solide, kopieuze degelijkheid van Karel en kato, goed door voet, zwaar van comfort, blakende van geld en essence. Karel in zijn dikke duffelse overjas, kato in een degelijke zijde Japan, een degelijke mantel met bond, een kapotje op haar rond, blank, roozig, volle maands gezicht. Scheen Adolfine armelijk, kribbig, pretentieus. De stof van haar kleren kon geen vergelijking doorstaan met de degelijkheid van kato, waarop het geld, dik en solide zat. En toch had Adolfine een zeker pretentie op mode en elegance. Het magre, geplukte boa, konkelde eil om Adolfines hals. Haar vriezuur, door het natte weer uit de krul, hing een pikjes van onder een vervunstigd hoetje, waarom een slappe voale drapeerde. Het was of Adolfine het voelde, want ze zeiden neidig, ik heb hem maar niet mooi gemaakt met die vieze regen. Kato zeiden niets, maar blikten naar buiten, al als ze zeggen wilde, ik heb een rijtuig. Dus je gaat ook, naar Constance. Ja, maar wanneer komt van de welke? Zatsema wacht met zijn visite, tot van de welke er is. Zie je nu wel, zei Carol dat kato. Ach, voeg kato, erg goedmoedig. Wacht, Zatsema, tot van de welke er is. Ach, ik heb Carol maar gezegd mee te gaan, omdat het misschien niet hartelijk scheen. Hoe vind je Constance geworden, Adolfine? Carol vindt zijn zuster zo veranderd, zo veranderd. Ja, veranderd, het is oud geworden, heel oud, ze Adolfine, die via je jongen, dan Constance, er beslist ouder uitzag. Ach, kom, wilde Carol verdedigen, je zou haar toch nooit 42 geven. Ach, is ze 42, temde kato. Weet je wat ik vindt, ze Adolfine, if in Constance zo niets gedistingeerd. Als Adolfine neidig en jaloers was, en dat was zijn meestal, zij ze juist tegenover gestelden, van wat ze heel diep in zich dacht. Niets gedistingeerd, herhaalde zij, met overtuiging. Er is iets in haar haar opmaken, in die ringen, ik weet niet wat, iets niet fatsoenlijks. Ja, meer iets van het buitenland, vergoel ik de Carol, zwakjes. Ik vind, zij kato, in Constance zo niets degelijks. Nee, maar, ze Adolfine, degelijkheid is dan ook niet haar voor. Nooit geweest, ging ik de Carol nu. Was ze maar gebleven, in Brussel, neidast de Adolfine. Ach, zij kato, grote uilen ogen. Vind jij dat ook? Ja, jullie? Wij, ook? Eigenlijk. Theem de kato, opgewekter, de coupé in het natte weer vergetende. Ja, ze Adolfine, met overtuiging. Wat moeten we hier nu, met zo'n zustig? Waar je niet meer voor de dag kunt komen, woonde Carol Anceldine. Ach, Theem de kato, tegen Adolfine. Vind jij dat ook? En, ze Adolfine, let op mijn woorden. Je zal zien, ze heeft pretenties ook. Zo, met een neidige zwier van haar hand, van de grote wereld, zich puzzeren. Misschien wel aan het Hof. Nee, Theem de kato, daar zou Constance nu toch wel te veel takt, voor hebben. Nou, dat weet je niet, bron de Carol. Ik heb nooit van al die drukte en van het Hof gehouden, verzekerde Adolfine. Zij was in tegenstelling van Bertha en Constance, niet gepresenteerd aan het Hof, omdat papa en mama van Lohe, na Constance's huwelijk, wat oud en wat moe, rustiger hadden geleefd. Zij kon dat de haren nooit vergeven. Nee, zeer de kato, maar jij bent nu ook zo een degelijke, Hollandse huisvrouw en moeder, Adolfine. Dat zeg ik, altijd tegen Carol. Adolfine keek gevleid. Ja, maar vergoed ik de Carol. Je moet in Constance ook niet zoeken wat ze nooit is geweest. Zij is na haar eerste huwelijk dadelijk naar Rome gegaan. Die Hofkringen zijn altijd gemeen, betuigt Adolfine. En dan in Rome, riep uit kato, de dikke handen in elkaar. Daar gebeuren dingen. Adolfine was opgestaan, de visite was gemaakt. Zou het wel nog heel veel te praten, onder andere over de manier waarop Bertha, haar dochter Emily, als het ware had gedwongen in de armen van Raven, haar aanstaande nu, maar het werd te laat, ze vertrok. Dadelijk ging er Carol en Kato naar de coupé. Ach, schrik de kato, wat ze het reentuig nu nat geworden. Zij reden hun visites, eerst reden ze aan bij de Rijvenaars. Carol belde aan, maar gelukkig waren oom en tante uit. Kaartjes bij oom en tante. Toen, Kato raadplichte het lijstje, bij mijn vrouw van Vrieseth zijn, een oude kennis van mijn vrouw van Lolen, een oude dame, klein, spits, versrompelt, altijd op de hore uit naar nieuws. Heel aardig, Kato, zet je van Lolen, en ik hoor Constance is terug. Ja, rikt de kato, erg pijnlijk, voor ons. En hoe is Constance? O, heel goed, ontweekt Carol. Nu me vrouw, zeerde Kato, ze is de zuster van Carol, niet waar? Dus jullie ontvangen haar nu alle? Ja, voor mama, weet u? En Bertha ook? Ja, Bertha ook. En gaat ze weer aan het hoofd, denk je? Nu Adolfine zei, dat ze weer aan het hoofd zou gaan. Toch verkeerd van Constance, vond de oude dame scherp, nieuwsgierig, belust op een beetje schandaal. En Emily, van Bertha, gaat goud trouwen. Ja, en Floortje van Adolfine ook. Ik hoor, Emily, krijgt een prachtig uitzet, zei de oude dame, Floortje zeker veel minder. Niet zo mooi, deemde Kato, maar toch wel tegelijk. Wat een weerhemme vrouw. Kom, Carol, we moeten verder. In de coupé, tweede visite bij meneer en mevrouw Eikstra, neven en nigt van Kato, die in Eikstra is van zichzelf. Dag, Piet, dag Anna. Dag, Carol, dag Kato. En Constance is terug? Ja, nee, maar, wat zeg je ervan? En ze zeggen overal, ze gaat uit Hof. Ach, nee. Ja, Adolfine, zei het, en mevrouw van Vriesenstein. Hoe dol van die mevrouw van daar welke, met het verleden dat zij heeft. Het zal haar man zijn, die wil. Ja, zeker, het is haar man. En hoe ziet ze uit? Nu, zo, ze is de zuster van Karel, niet waar, maar ik vind haar nu niet zo gedistingeerd. Nou, ik vind haar nogal schiek, om de Karel een beetje boos. Hé, Karel, nu ja, schiek, maar zo niet degelijk. Zo meer van het buitenland, vroeg Anna Eikstra. Ja, en zoveel gingen, daar houd ik niet van. En haar haren, zo gefriseerd en geholft weet je, weet uit, zo gek, omdat ze al erg grijs is. Ach, ja, wat een weer, hè, Anna. Wij moeten eigenlijk verder, Karel. Bij wie, bron de Karel? Bij de Van Gravens. Ach nee, mopper de Karel, het regent zo, de hele tijd moet ik uitstappen en aanbellen. Maar heb je dan geen palfrenier, vroeg Anna, onbegrijpelijk. Zeg, ben jij dol, mopper de Karel, een palfrenier? Maar Karel, laten we dan even naar Constance gaan. Zo, ga je naar mevrouw van naar welke? Ja, we moeten haar zeker vandaag nog een fusite maken. Nou, kom dan, bron de Karel, zenuwachtig. Waarom wist hij niet? En ze reden naar het hotel de zin, de congerger verzocht hen even te wachten, liet hen toen binnen. Hoe aardig dat jullie komen, zei Constance, en zoals waardelijk verheugd, en met dat vreselijke weer. Maar je ziet, ik kan je alleen ontvangen in mijn slaapkamer. Ik heb geen saloon, en de gemeenschappelijke saloon is vervelend. Heus, allerliefst dat jullie komen. En met die regen nog wel, herhaalde zij. Arian! Mama? Hier zijn on Karel en Tante Cato. Ze wenkte haar jongen te komen uit zijn kamer. Zat een glimlach van opgewektheid, blij te zien de gezichten van haar broer en haar schoonzestig, hoeveel ze Cato niet kende van vroeger, verlangende als met een heimwee naar het sympathieken van familiegenegenheid. Zo, is dat Keon jongen, Constance. Nu, hij is al groot. Dag, Tante, dag om, zei het kind, een beetje koel en hoog. Lijkt hij op zijn vader, vroeg Karel? Ja, zei Constance, onwillig. Karel en Cato keken naar Arian. Het kind stond kaarsrecht voor hen, een treffend mooi kind. Zeer zeker, geleken hij op zijn vader. Hij had van haar welkes regelmatig getrekken. Zijn rondeschedel, zijn kort, zacht koeshaar. Hij was, op een leeftijd, dertien jaar, dat andere jongens in hun groei zijn en onhandig doen, niet groot, maar even redig en vrij breed gebouwd, met twee vierkante schouders in zijn blauw jasje, met iets in zijn gebaar en beweging dat al mannelijkheid was en zekerheid, vreemd in zo'n jongen kind. Hij wilde beleefd zijn, maar een zeker van trouwen was duidelijk in hem, tegen die vreemde oom en die Tante. Zijn kleine mond was precies gesloten, zijn ogen staardend strak, donkerblauw, ernstig en koud. Constans leed haar behoer en schoonzust voorzitten. Vergeef al die rommel, zeiden ze, lachend. Ik profideerde juist van een regenachtige dag om mijn koffers wat over te pakken. Kato keek scherp rond. Japanen hingen over de stoeden, aan de kapstok, een paar hoeden lagen op tafel. Oh, Constans, zei Kato, en ze vond zich een beetje brutaal, zomaar Constansen te zeggen, want ze zag haar schoonzustig voor de tweede maal, getrouwd met Karel na Constanses huwelijk met de stafelaar, en zat op de lippen om te zeggen, mevrouw. Oh, Constans, wat heb jij een boel kleren? Vind je, in de koffers verkreukt alles zo. Ik heb zoveel Japanen niet, niet waar, Karel, maar wat ik heb is degelijk. Maar jij bent ook degelijk, Constans? Ik houd van solide kleren, alleen zoveel kanten, ze zouden mij kriebelig maken. Ja, Bertha, die kleed zich ook goed. Maar Adolfine, wat ziet die er altijd uit? Ach ja, vroeg Constans, maar zo moet ook nogal rekenen niet waar. Ik heb maar een paar Japanen in het jaar, maar die zijn solide. En komt van haar welke gauw, vroeg Karel? Overmorgen schrijft hij, dan gaan we een huis zoeken, ik vind het toch zo prettig weer in Den Haag te zijn bij jullie allemaal, maar ma zie ik iedere dag. Gisteren ben ik bij Bertha geweest, en druk huishouden niet waar, ik viel in allerlei repetities voor de bruiloft. Gisteren ben ik bij Gerrit geweest, Adolfine is een dotje, en ik heb gelachen, gelachen, wat een boel kinderen, ik ken ze nog niet allemaal uit elkaar. Maar lief, aardig, dat blonde vrouwtje en dat blonde troepje, en van de zomer verwacht ze weer een baby. En Doreen is ook lief. Oh, je weet het niet, je weet het niet, ik ben blij jullie allemaal te zien. We zijn een grote familie, en het leven in Den Haag is druk, bijvoorbeeld in de kringen van Bertha. Gerrit en Adolfine hebben het weer druk met hun troepje, maar ik hoop toch ook mijn plaats weer bij jullie allen in te nemen. Zo lang is het geleden dat ik niemand van jullie gezien heb. Haag, ik heb het niet willen dwingen, mijn ma is nog een paar keer in Brussel bij mij geweest, maar mijn broers en mijn zisters? Nee, lief was het niet van jullie. Maag, het kon misschien niet anders, het was nu eenmaal zo. Jullie konden mij niet achten, jullie moesten mij wel verwerpen. Ik heb vreselijk geleden, al die jaren, en ik heb nooit iemand gehad met wie ik spreken kon, dan met hem, mijn kleine kerel. Maar het was niet goed, niet waar, Addy, dat mama altijd zoveel met je sprak. Maar met Henry, met van de welke, kon ik me niet uitspreken. Haag, we zijn heel goed met elkaar, heel goed. Dan kan je niet zeggen hoe ik opeens verlangde uit Den Haag, naar de familie, de kennissen, naar jullie allen, allemaal. Ik schreef mama altijd geregeld, mama hielp van alles op de hoogte, zonder de protretten van de neefjes en nichtjes. Toch, dwart het me nu, dat ik jullie alle zie. We zijn ook zoveel, ik geloof niet dat er veel zo grote familie's zijn als wij. Bertha's huis is op zichzelf een druk huis. Bertha, al groeit mama. Het is ontzettend, want we worden we oud. Ik ben 42. Oh, ik kon niet langer zo in Brussel wonen, we hadden niemand meer, onze kennissen verstrooid, weg. Van de welke verlangde ook naar Holland, ook voor Addy. Hij spreekt toch heel goed Holland. Ik heb het altijd aangehouden. Misschien een beetje Vlaams, hè Addy? We hadden een Vlaamse meid. Oh, wat heb ik jullie veel te vertellen? Lachten ze gelukkig. Niets interessant, hè? Maar ik heb behoefte mijn hart uitgestorten, te praten, te praten, te praten met jullie, jullie allemaal, mijn broers, mijn zusters. Ze stond eensklapps op. Karel, weet je nog, in Indië, hoe we in de rivier speelden, achter het paleis, op de grote steenblokken liepen, met Gerrit. Wij drieën speelden altijd samen. Ja, Bertha, was toen al een paar jaar gedrouwd, toen wij nog kinderen waren. Is ze nu al vijftig, Bertha? Ze is helemaal grijs. Ik ook, ik word grijs. Lieve Bertha en Louis en Gertru gestorven in buitenzorg. Herinner je, Karel, wij met ons drieën altijd samen. Je droeg me op je rug over het water. Wat waren we ondeugend? Ik was toen wel een meisje van 13, 14. En, zo gek in Indië. Het volgende jaar doe ik langer rocken en kwam ik al op de bals. Ik vond het heerlijk die grandeur, de adjudanten, het wie Nederlands bloed, dat gespeeld werd als wij binnenkwamen. Ik verbeelde me, dat ze ook voor mij speelden. Het dochtertje van de gouverneur-generaal. Ja, van Nagel was toen advocaat in Simerang. Bertha maakte die grootheid niet mee. Oh, nu is ze voorbij. Mijn eidelheid, zoals een mens veranderd. Jij ook, Karel, je bent veranderd. Je bent zo geposeerd geworden, zo deftig. Jammer dat je geen burgemeester meer bent. Je bent er als voor geknipt, Karel. Ze poogt het te scherzen. Ineens voelende dat ze te veel sprak over zichzelfen. Ze gaanliet, terwijl Karel en Kato haar zaten aan te staren. Toch voelden ze voor hen. Was Karel niet haar broer, die met Gerrit altijd gemengd was geweest in haar kinderherinneringen. En was Kato niet zijn vrouw, al had ze geen sympathiek gezicht, met die grote, ronde ogen. Waren zij niet leden van de familie, naar welke zij zo verlangd had. Ze poogte te scherzen, naar haar al te spontane ontboezaming. Maar ze voelde eens klaps dat ook die scherz nog niet de toon was, die harmonisch zou hun gesprek doen klinken. Ze voelde dat ze in twintig jaren haar broer niet gezien had. Niet meer na de dag van haar huwelijk met de stafelaar. En dat zij als geheel vreemd van elkaar waren. Ze voelde dat ze Kato in het geheel niet kende. En al waren Karel en Kato dus haar broer en haar zuster. Ze waren ook vreemden, maar juist dit wilden ze niet. Ze wilden hen alle winnen, haar familie, om hen alle te hebben warm om haar, sympathisch om haar. En ze sprak over mama, over de zondagavond, over mama's familieswak, dat zij ook nu zo sterk in zich voelde, ontwikkeld als het zich had in de smachting die het tristige jaren in Brussel. Ze voeg een raad omtrend huizen in den Haag. Het beste is dat je een woninggids raadplicht, zei Karel. Er woont er hierin vlakbij. Zo een man weet alle huizen die open staan. Het zal moeilijk zijn niet te vinden, zei Constance. We hadden in Brussel een heel lief appartement. En ik hou eigenlijk meer van een appartement dan van een heel huis. Maar in Holland is zoiets niet te vinden. Ach, Constance, zei Kato, grote ogen. Vind jij zo een appartement, niet benauwd? Oh nee, en ik vind het heerlijk zo alles op één etage. Ik hou niets van meiden die op de trappen draven. Ja maar, er moet toch schoon gemaakt worden. Nu, dat gebeurden we mij ook. Alleen bij een buitenlands appartement wordt niet zoveel aan de bel gehangen als aan een Hollandse voordeur. De keukenmeet gaat smorgens naar de markt. En dan koopt ze maar van alles? Dan koopt ze voor een paar dagen, groenten en eieren en wat ze nodig heeft. Laat je dat dan over aan de keukenmeet? Oh ja, verbeeld, als je het niet aan haar overliet, lacht de Constance. Ze zou er niet van begrijpen. Ik geef haar alleen enige aanwijzingen. Maar dat vind ik nu toch helemaal geen degelijke manier van huishouding. Vind jij wel, Karol? Slanswijs, bomde Karol, Ansoudien. Dacht je een huis te zoeken in de nieuwe buurten? Duinoord bijvoorbeeld? Liever niet zo heel ver van je allemaal af. Die Constance lacht de kato rond gezicht. Maar we wonen allemaal nogal uit elkaar. Er werd geklopt. De portier liet Adolfine binnen. Zo Adolfine, maar hoe lief van je ook eens te komen. En dat als we vanavond toch al samenkomen bij mama. Je bent een hartelijke zus. En ze kust Adolfine. Dat is mijn jongen. Ik ben alleen eens met hem bij je geweest, maar je was niet thuis. Dag, tante, zei Addis Tijf. Vergeef de rommel, Adolfine. Ik pakte juist mijn koffers uit. Wij moeten eigenlijk verder, Karol. Gaan jullie al? Ja, het regent zo, en de coopé wordt zo nat. Constance, zei Karol, van daar welke komt overmorgen, zei je? Denkelijk wel. Nu dan, doe hem dan wel mijn groeten, en wil je hem dan mijn kaartje geven. Dan is dat in orde. Hij nam zijn kaartje uit zijn portefeuille en legde het op een hoek van de spiegelconsole. Constance zag hem aan, even een verwart. Ze kon een ogenblik niet spreken, begreep niet. Ze was zelf opgevoed en had zelfige leefte voor ons zeer minutieuze regelen van kaartjespouseren. Maar toch begreep ze niet goed dat een zwagig bij een andere zwagig, zelfs voordat hij in de stad was, en tijdens een bezoek in de slaapkamer zijn er zuster, tussen de intimiteit van haar uitgepakte koffers, een kaartje voor hem terzijde legde. Maar ze was zo lang uit Holland en uit Den Haag weg geweest. Ze wilde niet laten blijken dat zij niet begreep. En als vrouw van de wereld wilde zij ook vooral niet laten blijken, dat zij kaartje niet alleen stijf, maar zelfs intents burgerlijk vond. En ze zeiden met een zachte glimlach. Heel goed, Carol. Van naar welke zal je visite zeer apprecieren? Haar stem klonk vriendelijk, invoudig, zusterlijk gewoon. En nog Carol, nog Cato, merkten iets dat Constance zich zo bedwoongen had, als er zich in Rome wel eens had moeten bedwingen. In een diplomatieke salon, vol intrigue en beleefde neidigheid. In de coupé, zei Cato. Dat heb je slim gedaan, Carol, met dat kaartje. Ja, het leek me zo het beste, zei Carol, burgermeesterlijk. Einde van Hoogstuk 5. Hoogstuk 6 van De Kleine Siewen. Deze Liepevoxtopname behoort tot het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Siewen, de Louis Coupéres. Hoogstuk 6. Adolfine keek neidig om zich rond. Wat moest die Constance aan haar toilet verdoen? En zoveel geld hadden ze toch niet, want ze leefden van een toelagen van papa en mama van naar welke. Van Constance's vaderlijk erfdeel, en van wat van naar welke schaalde in Brussel, met wijnen en assurances. Alles te zamen niet vet stoppen, dat wist Adolfine zeker. Ze vond vooral een bonte bolero prachtig, en verwonderde zich wat dat toch voor twee soorten bont was, maar ze zeiden er niet van. Ze prijzen een ander nooit iets, nog zijn mantel, nog zijn kwaliteit van gemoet of hart. Al had ze er nu een lief ding mee kunnen winnen, ze had toch niet kunnen zeggen, Constance, wat is dat een aardige bolero? Maar telkens zag ze, neidig, bleek van afgunst naar het bonte kledingstuk, dat over een stoel hing, en haar bijna pijn deed, omdat zij het niet bezat, en niet wist hoe zij er ooit één zou kunnen bezitten. Constance, als dat moe, zat eerst met Ady koffers uitgepakt, Carol en Cato waren gekomen, en zat druk gebraat, blij en te zien. Maar dat kaartje van Carol had haar stil gemaakt, en ze sprak matjes. En je meisje, Adolfine, trouwt al gauw? In mij. Ik heb je meisjes na verleden zondag niet meer gezien. Een paar dagen geleden vond ik wel hun kaartjes, en dat van Dijkerhoff. Wat gaat een week toch gauw voorbij? Ik heb jullie ook niet thuis gevonden. Het is zo druk. Allerlei boodschappen altijd, om het uitzet. Is Dijkerhoff een aardige jongen? Ja, en ze zijn van een hele goede familie. De Dijkerhoffs waren nu juist niet van de korterie van de Van Loos, en mama van Lohe had het engagement, maar sowieso gevonden. Constance zweeg, ze was moe, zat hoofdpijn, en ze dacht dat Adolfine maar het gesprek gaande moest houden. Maar Adolfine was te afgeleid door de Bolero om erg op dreef te komen. Ze zocht naar een onderwerp. Toch waren er velen, want ze verging van nieuwsgierigheid om allerlei te weten. Bijvoorbeeld, hoe Constance wel dacht over Berthe en over Cato. Als die ellendige Bolero nu daar maar niet hing, eindelijk begon ze. En je zoekt naar een huis? Constance antwoordde. Vaag. En omdat ze hoofdpijn had, kreeg haar blik iets tarends, uit de hoogte en trok aan haar lippen dun. Adolfine vond haar aanmatigend, menende dat Constance toch altijd pedant was geweest na haar huwelijk met de stafelaag, na al die schieke Rome. Adolfine vermoedde dat Constance op haar neer zag, en Constance had alleen maar hoofdpijn. En denk je veel visites te maken? Nee, Constance dacht het niet. Ga je niet uit Hof? Nee, daar had Constance helemaal niet aan gedacht. Gaat je jong op de burgerschool? Nee, hij zou zijn examen doen voor het gymnasium. Hij moest studeren, wilde van haar welke. Wat zijn dat voor portretten? Kennen ze, waren het, uit Brussel. Had je er veel kennissen? De laatste tijd niet meer. Eens klaps ontmoeten Constance's ogen die van Adolfine. En Constance zag niet de haat van Adolfine. Constance zag alleen haar zuster, vier jaren jonger dan zij, maar afgetoppt door een druk, moeilijk leven, vol geldbeslammering, vol last van veel eisende, onaardige kinderen, zonder hulp bij haar man, van Satsama, hoofdcommis aan de departement van Justitie. Constance zag haar zuster maagig, geel, opgevreed van zorg en bitterheid, in die bijna armoedige en toch pritentieuze rok, mantel, hoed, boa. En ze voelde niet tegenstaande haar meer en meer opkomende hoofdpijn en diep medeleiden, omdat Adolfine haar zuster was. Ze stond op en naden de Adolfine. Fien, zeiden ze, ronduit. Wees niet boos als ik niet spraksamer ben, maar ik heb zo'n hoofdpijn. Toch vind ik het allerliefst dat je me eens opzoekt. Doe het veel, laat wel elkaar veel zien. Ik ben alleen in de Den Haag gekomen om veel van jullie te zien. Ik heb een smacht naar jullie allen. Ik heb lange, lange, trurrige jaren doorleefd. Ik heb niemand in mijn leven, dan mijn jongen. En hij is nog zo jong, en ik zeg hem al veel te veel. Ik heb veel geleden Adolfine. Fienne, wees wat lief tegen me. Hou een beetje van jullie constant. Ze heeft niet altijd goed gehandeld. Ze heeft niet altijd goed gehandeld. Ze heeft niet altijd goed gehandeld. Maar vergeef het haar. Vergeef haar dat verleden. Vluisterde zij zachtig, op het adia niet zou horen nu. Vergeef haar dat verleden. Dat altijd, altijd blijft. Dat nooit is het verleden voorgoed geworden. Vergeef het haar. En heb haar een beetje lief. Ze barste eensklapps in de zenuwsnik uit. En in een impulsie knielden ze bij Adolfine. En legde haar hoofd tegen Adolfine's borst. En voelde je haar armen, Adolfine, heel maagig aan. En ellendig. Een natte reuk van regen stoomde uit haar bemordelde rok. Westen constant, ze Adolfine, wel geroerd. Zeker. Ik hou van je. En dat verleden, dat is al zo lang geleden. Daar denken we geen van alle meer aan. Maar Constance snikte, snikte. Mama, zei Ady. Ze trok hem ook naar zich toe. Hield haar zestig en haar kind dichtbij zich. Toek Constance. Mama, huil zo niet. Je hebt altijd zo een hoofdpijn moestje na die buin. Ze bedwoong zich nu, stond op. En Adolfine vond enige hartelijke woorden. Adolfine was wel aangedaan, maar had het land over die Polero. En daarbij vond ze Ady mooier, beter bijna, dan een van haar drie, lelijke, onhebbelijke jongens. Toch kusten ze Constance, en spakt ze af, dat Constance morgenavond zou komen teedrinken. Naar dat Constance wat calmer was en wat lachte door haar tranen, nam Adolfine afscheid met een hartelijke zoen. En dan zal ik maar een kaartje van Vansatsema hier leggen, bij dat van Karel. Niet waar Constance, maar van de welke, als zij overmorgen komt. Ze legde het kaartje neer. En zich plotseling niet meer kunnen de bedwingen, ging ze even als voorbij lopende naar de Polero. Kijk haar naar en zijde met een stem die heel anders klonk dan de gedachte, die stil neidigde in haar. Maar Constance, daag jij nog zulke korte manteltjes? Oh, dat is al zo lang mode, antwoordde Constance, nog denken aan de kaartjes. Nu maar, het zou mij tekort zijn, voor mijn leeftijd, hoor. En, jonger zij dan Constance, was de kritiek scherp en verborgs uit de gelijke tijd Adolfines waren gedachte. En de zuster, voldaanu, ging. Constance tuurde op de twee kaartjes, en ineens snikten zij wel los. Adi nam maar in zijn armen. Hij was al bijna zo groot als zij. Mama, zij reizacht, met zijn ferme stemmen van jongen man. Heel niet zo, en ga wat liggen op bed. U moet vanavond naar groep, mama. En nu zal te moe zijn, als u niet wilt gaan liggen. En hij hielp haar zich wat uitkleden, en schikte haar kussers op. Ze lag nu op bed, zacht, zenuwsnikkend. Eigenlijk wist zij niet meer waarom. Hij zette zich neer bij het raam, bij de spiegelconsole, en nam zijn boek, en krijgs verhaal van transvaal. Een beweging van zijn arm deed de beide kaartjes vallen op het tapijt. Hij zag haar even heen, naar de twee stukjes kartonnen formaliteit. Liet ze liggen, en last door. Einde van Hoogstuk 6 Hoogstuk 7 van De Kleine Sieden Deze lievervoxtopname behoort al het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Sieden, de Louis Coperas, Hoogstuk 7. Die avond speelde Constance mee, wist, hoe wel zij nog een erg gehoofd bijna had. Ze had op verzoek van mama van Louwen, Ady meegebracht, en hij had zich gevoegd, bij de neven en nichjes, om de allegaar. Constance speelde met Berta, met Gerrit en Omruyvenaag. Constance, zei Berta, je moet het niet onlief van me vinden, dat ik pas één keer bij je ben geweest. Je was niet thuis, maar het is zo druk. Ik heb je vandaag de invitaties gezonden voor de partijen van de Bruiloft. Je komt natuurlijk, niet waar? Berta was de oudste dochter, mevrouw van Nagel van Voorde, haar man, minister van Colonien. In hun huis had Constance dadelijk gevoeld iets als van het ouderlijk huis, vroegig, een grote familie. Een kring, even kolonialistisch getint, met de hoogste koloniale autoriteiten, terug uit Indië. Van Nagel had zijn carrière gemaakt door protectie van zijn schoonvaardig, de oud-governeur-generaal. Hun kennissen zenenden ook even de kring van het core diplomatiek aan, en mentelden natuurlijk ook onder ze de elementen uit de hogere Haagse bureaucratie. Hoewel Constance toch maar eens bij hen een huis was geweest, te midden van een drukte van repetities voor Bruilofts voorstellingen, had ze er dadelijk iets zeer sympathisch en bekend gevoeld, iets van haar vroegig, thuis, een atmosfeer van grootheid, gewichtigheid, die zij wel zeer het jaren ontwent was, maar tot welke zij zich toch aangetrokken voelde, uit het aangeboren instinct ene idelheid die zij dood nu in zich waande. Constance voelde zich tevreden, al had ze nog hoofdpijn. Omruifenaar was druk, maar vrolijk, omdat hij won, met Gerrit. Bertha en Constance, geen van beide bij de kaarten, spraken door, speelden slecht. Bertha was al bijna geheel grijs, grijs er zelfs dan mama van Lohe. Ze had een beetje een plechte gezicht, ze leek op haar vader, de harde, strakke trekken, de harde, donkere ogen, de dunne lippen. Haar oogleden knipten altijd of zij moeilijk zag, en ze hadden haar wijze van praten iets verstrooids, als of ze altijd aan iets anders dacht, zoals goed gekleed, invoudig, met smaak. Ik vind het zo aardig dat jullie huis zo in erhaling is van ons geouderlijk huis, van vroeg, zei Constance. Ja, zei Bertha, wat is troef? Je hebt het zelf eruit te gemaakt, zei Gerrit, de ritmeester, flink, breed en blond, zes je oppassen. En je hebt zeker een heel druk huis, Bertha. Ja, zei Bertha, heel druk. En ze speelde een verkeerde kaart. Ik heb het ook zo gekend, die drukte, zei Constance. Dat was in Rome ook zo, verschrikkelijk druk. Op één dag altijd vier, vijf dingen waar je je onmogelijk aan kon onttrekken. Bertha glimlachde vaag, en Constance voelde eens klaps dat zij niet over Rome spreken kon. Ze schrikte. Zij kon de naam van de stafelaar niet uiten. Zij moest geheel die tijd van grootheid niëren. Het maakte haar insklaps zenuwachtig, want ze had niet gedacht dat zij, te midden van haar broers en zusters, zich ook bedwingen moest, takt moest tonen. Ze was juist tot hen gekomen om, spontaan, zich te kunnen ontspannen. Maar ze voelde in Bertha zeer sterke afkeuring dat zij over Rome dorspraten. Zat over Rome willen praten, een beetje uit eidelheid, om haar zuster, de vrouw van een minister, die meedeed te herinneren dat ook zij die grootheid gekend en geleefd had. Maar ze voelde dat ze nederig moest zijn, dat ze niets meer was dan mevrouw van der welke, de zuster die een misstap had gedaan, getrouwd was met haar amor, en na jaren ingenade door de familie aangenomen. Dit sprak duidelijk uit Bertha's plechtig van loa hard gezicht met de knipende ogen, ook al zij de Bertha geen woord. Constance zweeg, speelde, omruiven haar gedruk, tapte moppen. Daar valt de vrouw, zei hij, dik. Dat is één gevolle vrouwtje meer, juigde hij luidruchtig, en uitspillende zijn aas streek hij met een brede zwijf van zijn hand de zet op. Constance was bleek, en Bertha knipte de ogen helemaal dicht. Maar Bertha was te veel gewend aan ooms vulgere onhandigheden om haar zeer getroffen door te worden, en zij kwam correct uit in de inviet van haar partner. Constance hield zich strak, speelde na. Zelt in één van haar zenuwbuien kunnen uitsnikken, maar ze bedwoeng zich, wetende dat oom onhandig, druk, vulgere was, maar toch niet met opzet had willen kwetsen. En ze was geredankbaar toen die haar als de hulp bekwam. Wat een aardige jongen is die boy van jou, Constance? Mijn Addy, ja. Addy een beetje deftig voor zijn jaren, maar anders een flink ventje. Hij is altijd heel lief voor mij. We zijn beide doel op hem. Je moet de bedikkels bij ons laten komen. Ons huis is één kinderkamer, en in mijn troep zal hij jong blijven. Goed, Gerrit, heel graag. Het is aardig van je dat te zeggen. Wat moet hij worden? Van haar welke wil, dat hij eerst studeert, en dan later in de diplomatie. Zou hij daar geschikt voor zijn? Ik weet het niet. Hij is misschien een beetje te strak, maar hij is nog zo jong. Laat hem woensdag komen koffie drinken, en dan wandelen met mijn bende. Goed, ik zal het hem zeggen. Ja, zei Berthe, hartelijkig, als ontwakende uit een droom. Hij is een allerliebste jongen, alleen een beetje strak. Hij is hier nog zo vreemd. Hij is heel beleefd, zei Berthe, maar op een afstand. Hij groet heel beleefd, maar als hij dag tante zegt, klinkt dat als tegen een vreemde. Ach Berthe, hij zit ineens zoveel nieuwe oms en tantes. Hij is een hele lieve jongen, een mooi keeltje. Hij lijkt op zijn vader? Ja, zei Constance, onwillig. Ze voelde weer dat er weer was, het verleden. Ze voelde dat Berthe dacht, van naar welke, zat zijn portret wel eens gezien bij me, maar is een zeer knap mens. En daarom ben je toen op hem verliefd geworden, Constance. Maar Gerrit lachte. Waarom zeg je dat zo bedenkelijk, zusje? Bedenkelijk? Maar het is, alsof je het niet goed vindt, dat je zo'n op zijn vader lijkt. Constance was dankbaar. Gerrit was zo gewoon, zo natuurlijk. Ze lachte. Ach, wel nee. En denk je dat ik het niet hoor? Lijkt dat op zijn vader? Ja. Ze werd één klaps heel oprecht, tegen Gerrit. Zijk dat zo? Ja, het is zo dwaas. Ik ben een beetje jaloers op van naar welke, wat Addy aangaat. Zo dwaas van me, niet waar? Bertha keek strak, knipt u de ogen. Omstreek zet na zet op. De robber is uit. Gerrit en ik winnen. We reken er maar niet af, hè? De boterhammetjes gingen rond, de glazen wijn, de gokjes. Gerrit, ook zei Constance, terwijl ze naast hem zitten ging. Je bent gelukkig niet waar, in je huis, met je vrouwtje, je kinderen. Gerrit schrikte. Waarom vraag je dat? Ik kreeg die indruk. Maar waarom vraag je het? Is het dan niet zo? Ja, zeker. Zeker. Natuurlijk. Adeline. Hij wenkte zijn vrouw, een balon dik popje, een zacht lief vrouwtje van 28. Ze had al zeven kinderen. Omdat Gerrit, wat oud getrouwd, zei dat hij zijn tijdverlies wilde inhalen om een heel troepje bij elkaar te krijgen. Constance vraagt of we gelukkig zijn. Die Constance. Natuurlijk, zei Adeline. Je hebt een aardig troepje. Je jongen is ook een dot. Ze glimlachte allen, gelukkig om de kinderen. Gerrit, onrustig, bewoog bijna woest zijn grote ledematen. Kinderen, dat is alles. Jaagd Gerrit, wat luid. We scheiden niet uit tot we twaalf hebben, niet Warlin. Maar Gerrit, je bent dool. Ja, zeg Constance, waarom die keren van jou zo alleen te laten? Dat is niet goed voor een kind. Nee, Gerrit, zo is het goed. Zou niet ons geluk zijn, veel kinderen te hebben. Zeg, jij bent zo indiscreet geweest te vragen of we gelukkig zijn. Nu ik ook op mijn beurt. Ik geloof niet dat het erg potert tussen jou en je man. Ach, beschikken ons naar elkaar. En misschien dat zelfs niet eens. Ah, die houdt ons samen. We zijn beide dol op hem. Van der welke is dol op zijn jongen? Ik ook. Ik ook. Hij is alles, zowel voor hem als voor mij. Haar ogen vulden vol tranen. Voor elkaar zijn we niets meer. Ze zat tussen Gerrit en Adeline. Ik verlangde zo naar jullie allen, zeiden ze, beide neemenden bij de hand. Wees lief tegen me, wil je. Ik smacht naar sympathie. Mijn kind is mijn alles. Maar hij is zo jong, en ik zeg hem al te veel. Oh, God, wat een leven, die laatste, laatste jaren. Nee, jullie zijn niet lief geweest. Waarom mij nooit, nooit eens opgezocht, in Brussel? Beste Constance, zegt Gerrit. Als we ooit geweten hadden dat je het winste, maar ook jij liet nooit van je horen. Alleen haar mama schreef je. Die heeft je nu een ander eens opgezocht. Zeg zelf, we waren vervreend van elkaar. Laat we elkaar dan nu weer terugvinden. Wees lief tegen me. Je vrouwtje. Ik ken haar niet. Maar je bent ook mijn zuster, niet waar, Adeline. Hou een beetje van me. Jazeker Constance. Laat we elkaar dan ook veel zien. Hoe is Bertha geworden, Gerrit? Zeg me. Bertha is heel lief. Bertha is een voorbeelde, gemoedig, een uitstekende vrouw. Bertha heeft een druk leven. Ze doen veel goed. Ze leven voor hun kinderen. Ze zien veel mensen. Ze zijn in de upper ten, of liever in de upper two and three, van Den Haag. Wij niet, hoor. We komen ook nooit op hun grote dienis. We zijn helemaal niet in een coterie. Ik kom zelfs nooit op Bertha haar joers, ze Adeline. En toch zijn we heel wel met elkaar. En Bertha is heel lief. En als Adeline een baby wacht, gewone toestand bij ons, is Bertha net een moedig. Maar de mensen leven nu eenmaal in hun kring. En die is erg groot, druk, gewichtig, chic en alles wat je nog meer wilt. Dus Adolfine en Van Saatsenmen. Ja, dat kan je nagaan. Die komen ook nooit op hun dienis en joers en balzen, etc. En dat maakt Adolfine razend. Maar het kan ons totaal niet schelen. En oom en tandderrijven haar? Komen op de joers, lacht Adeline, maar niet op de dienis. En die hebben weer een indiesclubje, dat heel verholijk is. Maar natuurlijk weer helemaal apart. Ja, pijnste constans. Zo een heel grote familie als de onze, heeft noodzakelijk allerlei afschijdingen. En daarom houdt mama altijd zeer vast aan haar familie tafereel, waarop al de elementen samen vloeien. Soms zien we elkaar in weken, in maanden nooit anders dan op die zondig avonden. En zeg me, Karel en Kathol? Karel en Kathol, deed Gerrit Kathona. Die leven lekkertjes en eten heel goed met hun bijtjes. Niet waar, Adeline? Ze lachten. Ach, ik heb altijd van Karel gehouden, zij constans. Van Karel en van jou, Gerrit. Herinner je, in de rivier, achter het paleis de buitenzorg? Hij keek haar lang aan, zoekende in haar ogen het verleden van hun kinderjaan. Ja, toen was je een aardig kind. Je speelde altijd met ons sprookjes, tussen die grote blaren, van een prinses, een veeën en ridders, en weet ik al wat meer. Je was toen een dot van een kind. Zo'n klein, fijn, leek, fantastisch meisje, en je witte baatje, en je broers waren verliefd op je. Maar twee jaar daarna, ik was toen een jongen van zestien, en jij was vijftien. Toen was je ineens een nuff, in een lange baljapon, en dan ded je alleen met oude generaals en de algemene secretaris. En waar ben ik nu, voeg zij, glimlachend, maar haar ziel van ween moet vol. De verloren zestig, weer gevonden. Ja, wel de verloren zestig. Kom, zestje, niet zo droever. Mijn leven is zwaar geweest. Maar jij hebt nu je jongen, je kind, kinderen zijn alles. Mijn leven is fout geweest op fout, en ik ben zo bang dat ik mijn jongen niet goed zal opvoeden. Laat dat dan over aan je man, zei Gert, mannelijk. Zo, riep Adeline, moet ze dat overlaat aan haar man? Ja, Adeline, net als bij ons, ik de jongens, jij de meisjes. Zo. Maar Gert, als ik Addy overlaat aan van der welke, heb ik niets, niets. Meest aan flinke, en niet bang. O, het leven is soms zo moeilijk. Dus, Adeline, Gert, jullie zullen een beetje houden van je verloren en weer gevonden zestig? Adeline kust de constans. Mama van Lohet had nadig, glanzende, als altijd op het familie Tafereel, als ze ze allen verzamelde. Mama, ik ben zo blij, zo gelukkig bij u allen te zijn, mummelde constans. De meiden brachten mantels en jassen binnen. Einde van Hoogstuk 7