 Paragraaf 1 en 2 van hoofdstuk 7 van de stillekracht. Dit is een LibriVox-opname, vrij van auteursrechten. Opgenomen door Carole Jansen, de stillekracht van Louis Copperus, zevende hoofdstuk Paragraaf 1. Ardie zat bij mevrouw van Douche in het kleine achtergallerijtje toen zij een rijtuig voorhoorde opratelen. Zij zag elkaar glimlachend aan, stonden op. Ik laat jullie alleen, zei mevrouw van Douche, en ze heeft het wein om in een doua dou de stad rond te rijden en bij kennissen zaken te doen. Leonie was binnengekomen. Waar is mevrouw van Douche, vroeg zij, want zij deed iedere keer of het de eerste maal was. Dat was haar grote bekooring. Hij wist dit en antwoorden. Ze is zo even uitgegaan. Het zal haar spijt u niet te treffen. Hij sprak zo omdat hij wist dat zij daarvan hield. Zij zei dat ze het ceremoniële begin om vooral de frisheid van hun liezon te onderhouden. Nu zetten zij zich in het kleine gesloten middengallerijtje op een divan. Hij naast haar. De divan was overtrokken met een kriton van bond te bloemen. Aan de witte meuringen wat goedkope wajers en kakamonos. En aan beersijden van een spiegeltje stonden op consoles twee imitatie bronzenbeeldjes. Onduidelijke ridders. Hij stond er vooruit in de hand een speer. Door de glazen deur schemerde het funse achtergallerijtje. De pilaren groengeel vochtig. De bloempotten groengeel ook met wat vergane roze struiken. Daarachter verwilde het vochtig tuintje met een paar mageren klapperbomen. De bladeren hangenden als geknak te veren. Hij trok haar nu in zijn armen, maar zij duurde hem zachtjes terug. Het is onuitstaanbaar, zeiden zij. Daar moet een eind aan komen. Hoe dat? Zij moet uit huis. Zij is zo prikkelbaar dat ik geen leven met haar heb. Je plaagt haar ook. Ze haalde de schouders op, ontstempt door een scène met haar stiefdochter. Vroeger plaagde ik haar niet. Vroeger hield ze van mij. Vroeger konden wij best met elkaar overweg. Nu vliegt ze om het minste op. Het is jouw schuld. Die eeuwige avondwandelingen die tot niets leiden, innerveren haar. Het is maar beter dat ze tot niets leiden, murmelde hij met zijn verleider lachje. Maar ik kan toch niet met haar breken, dat zou haar verdriet doen. En ik kan nooit een vrouw verdriet doen. Zij lacht hem minnachtend. Ja, je bent zo goedig. Uit luide goedigheid zou je je vabeurs overal verspreiden. Maar hoe dan ook? Zij gaat het huis uit. Waar naartoe? Vraag niet zulke domme vragen, riep ze uit, boos. Gerukt uit haar gewone onverschilligheid. Weg, weg, zo gaat weg. Het kan me niet schelen waar naartoe. Je weet als ik eenmaal iets zeg gebeurt het. En dit, dit gebeurt. Hij vat haar nu in zijn armen. Je bent zo boos. Je bent niet mooi zo. Ontstempt wilde zij zich eerst niet laten zoenen. Maar daar hij niet hield van zulke ontstemmingen en wel wist zijn macht van onwederstaanbare, mooi moorsse mannelijkheid overmeestelde hij als met glimlach een rieuwgeweld en pakt haar zo dicht aan zich dat zij zich niet verroeren kon. Je mag niet meer boos zijn. Je vel, ik haat tot ie. Het arme kind heeft je niets misdaan. Wel mogelijk. In tegendeel plaag jij haar. Ja, omdat ik haar haat. Waarom? Je bent toch niet je loers? Ze lacht de luid. Nee, dat is niet in mijn aard. Waarom dan? Wat kan het je schelen? Ik weet het zelf niet. Ik haat haar. Ik heb plezier haar te plagen. Ben je even slecht als je mooi bent? Wat is slecht, weet ik het. Ik zou je ook willen plagen als ik ben wist hoe. En ik zou jou een pak slaag willen geven. Ze lachten weer hard op. Misschien dat het me nu wel goed zou doen, gaf zij toe. Ik ben zelde uit mijn humeur, maar door die? Zij krampte haar vingers en ineens calmer vleiden ze zich tegen hem aan en sloot haar armen om zijn lichaam. Vroeger was ik erg onverschillig, bekende zij. Ik ben de laatste tijd veel zenuwachtiger nadat ik zo geschrokken ben in die badkamer. Nadat ze me zo gespogen hadden met Siri. Geloof je dat het spoken was? Van geesten? Ik geloof het niet. Het was plagerij van de regent, die ellendige javane weten allerlei dingen. Maar ze heeft op die tijd ben ik, om zo te zeggen, uit mijn vroeger geslagen. Begrijp je die uitdrukking? Het was heerlijk vroeger, ik liet alles langs mijn koude kleren gegaan. Nadat ik zo ziek ben geweest ben ik als veranderd, zenuwachtiger. Theo, toen hij eens boos op me was, heeft gezegd dat ik na die tijd hysterisch ben. Wat ik vroeger niet was, ik weet het niet. Misschien heeft hij wel gelijk, maar veranderd ben ik wel. Ik geef minder om de mensen. Ik geloof dat ik erg brutaal word. Ze kletsen ook neidiger dan vroeger. Van oudijk crispeert me als zij zo rondloopt. Hij begint wat te merken. En doodie? Doodie? Ik ben niet je loers, maar die avontwandelingen met jou kan ik niet uitstaan. Je moet dat niet meer doen hoor, wandelen met haar. Ik wil het niet meer hebben. Ik wil het niet meer. En dan alles verveelt me hier in Labuwangi. Wat een ellendig en tonig leven. Surabaya vind ik ook vervelend. Patavia ook. Het is alles zo tuff. De mensen vinden niets nieuws uit. Ik zou naar Parijs willen. Ik geloof wel dat ik het element in me heb, me in Parijs te amuseren. Verveel ik je ook? Jij? Ze streelde hem met haar handen over zijn gezicht, over zijn borst, tot langs zijn benen. Wil ik eens wat zeggen? Je bent een mooie jongen, maar je bent zo goedig. Dat crispeert me ook. Je zoent maar iedereen die door je gezond wil worden. Op Pajaram, je oude moeder, je zusters, alles lik je maar. Dat vind ik ellendig van je. Hij lacht. Je wordt ja loers, riep hij uit. Ja loers? Word ik heusje? Ja loers? Het is ellendig als ik het word. Ik weet het niet. Ik geloof toch van niet. Ik wil het niet worden. Ik geloof toch dat er iets is dat mij altijd zal beschermen. Een duivel. Misschien. Een brondiap. Beren in Frans te spreken. Ja, met het ogen mijn ga naar Parijs. Iets dat me beschermt. Ik geloof vast dat het leven geen vat op mij heeft. Dat ik onkwetsbaar ben voor alles. Je wordt bijgeloverd. O, dat was ik al. Ik ben er misschien erger geworden. Zeg, ben ik veranderd in de laatste tijd? Je bent nerveuser. Niet zo onverschillig meer. Je bent vrolijker, amusanter. Was ik vroeger vervelend? Je was wat stil. Je was altijd mooi, heerlijk, goddelijk, maar wat stil. Ik gaf misschien toen meer om de mensen. Nu niet meer? Nee, niet meer. Ze kletsen toch. Maar zeg, ben ik niet meer veranderd? Jawel, je loerzer, ben geloviger, nerveuser. Wat wil je nog meer? Fysiek, ben ik fysiek niet veranderd? Nee. Ben ik niet ouder geworden? Krijg ik geen rimpels? Jij? Nooit. Zeg, ik geloof dat ik nog een hele toekomst voor mij heb. Iets heel anders. In Parijs. Misschien. Zeg, ben ik niet te oud? Waarvoor? Voor Parijs. Hoe oud denk je dat ik ben? 25. Jokt. Je weet heel goed dat ik 32 ben. Zie ik eruit als 32? Nee, nee. Zeg, vind je het hier geen behoort land, Indië? Je bent nooit in Europa geweest. Nee. Ik ben alleen maar van mijn tiende tot mijn vijftiende jaar. Eigenlijk ben jij een bruine syndio en ik een blanke noona. Ik hou van mijn land. Ja, omdat je je zo wat een solose prins vindt. Dat is jullie belachelijkheid van Pátje Ram. Ik, ik haat Indië. Ik spuur op Labouwangi. Ik wil weg. Ik moet naar Parijs. Ga je mee? Nee. Ik zou nooit willen. Ook niet als je bedenkt dat er honderden vrouwen zijn in Europa die je nooit gehaald hebt. Hij zag aan haar iets in haar woorden, in haar stem, deed hem opzien, een hysterische gedetrakeertheid, die hem vroeg nooit als opgevallen, toen zij altijd geweest was, de stilhardstochtelijke minnares. De ogen half gesloten, die dadelijk weer vergeten wilde en correct werd. Iets stuite hem van haar af. Hij hield van het lenigen en weken, meegeven van liefkozing, met iets indolents en glimlachens, zoals zij vroeger geweest was. Niet van deze half krankzinnige ogen en peur per mond, gereed om te bijten. Het was of zij het voelde, want zij dood hem eens klaps weg. Zij zei de brusk. Je verveelt me. Ik ken je nu al. Ga weg. Maar dat wilde hij niet. Hij hield niet van te vergeefse rande voes, en hij omhelst haar nu en vroeg... Nee, zei de zekorte. Je verveelt me. Iedereen verveelt me hier, alles verveelt me. Hij omvatte op zijn knieën haar meel, trok haar naar zich toe. Zij, een beetje lachend, gaf iets meer toe, friemelde zenuachter met haar hand over zijn haren. Een reiter goulde voor aan. Hoor, zei de zij. Dat is mevrouw van Does. Wat komt ze vroeg terug? Ze zal niets verkocht hebben. Dan kost het jou een tientje. Denklijk wel. Betal je haar veel voor onze rande voes? Ach, wat doet dat er toe? Hoor, zei de zij. Dat is mevrouw van Does. Wat komt ze vroeg terug? Ze zal niets verkocht hebben. Dan kost het jou een tientje. Denklijk wel. Betal je haar veel voor onze rande voes? Ach, wat doet dat er toe? Hoor, zei de zij weer, aandachtiger. Dat is niet mevrouw van Does. Nee, dat is een manna-stap. Het was ook geen doa-do, het rammelde veel te veel. Het zal niets zijn, zei de zij, iemand die verkeerd is. Hier komt niemand. De man loopt om, sprak hij luisterend. Ze luisterde beide even en toen, plotseling, met twee, drie passen door het nauwe tuintje in het kleine achtergalerijtje, rees voor de dichte glazen deur zichtbaar door het gordijn zijn er gestalte, die van Van Audeik. En de deur had hij open gerukt voor Leonie en Adi hun houding konden veranderen, zodat Van Audeik hem beide zag. Zij zitten op de divan, hij geknield voor haar, haar hand nog als vergeten rustende op zijn haar. Die donnen daarman. Het bloed stormgolfde met de schok der verrassing en zie er door haar heen en in één ogenblik zag zij een gehele toekomst, zijn woede, een scheiding, een proces, het geld dat haar man aan geven zou, alles warrelend door één. Maar als door een druk van nerveuze wil, viel die bloedgolf dadelijk in haar effe neer en bleef zij rustig zitten, de schrik alleen nog één moment in haar ogen gezichtbaar tot zij ze staal hard richten kon op Van Audeik. En met haar vingers zacht drukkende op Adi's hoofd suggereerde zij hem ook te blijven in zijn houding, te blijven knielen aan haar voeten. En zijden zij als in een zelfhypnose verbaasd luisterende naar de klank van haar eigen effe system Otto. Laidrienne de Luce vraagt mij bij jou een goed woord te willen doen voor hem. Hij vraagt om de hand van Doddy. Ze bleven alle drie onbeweegelijk. Alle drie onder de invloed van deze woorden. Deze gedachte die kwam Leonie wil zelf niet waar vandaan want strak als een cibyle herhalen zij zittende recht op en steeds met die zachte druk op Adi's hoofd. Hij vraagt om de hand van Doddy. Nog sprak zij alleen. Toen ging zij voort. Hij weet dat jij enige bezware hebt. Hij weet dat zijn familie niet sympathiek is en zijn faans bloed in hun aderen is. Zij sprak nog als sprak een ander in haar en zij moest trimelagen omdat meer fout aderen. Ze wist niet waarom. Misschien omdat het de eerste maal van haar leven was dat zij dat woord, dat meer fout gebruikte in gesprek. Maar ging zij voort een geldelijke bezware zijn of niet als Doddy op patjaram wil wonen en de kinderen houden van elkaar al zo lang. Ze waren bang voor jou. Nog sprak zij alleen. Doddy is al zo lang zenuwachtig. Bijna ziek. Het zou een moord zijn niet toegeven, Otto. Langzaam aan klonk haar stemmelodjeus en kwam de klimlag om haar lippen. Maar Staalhardt blikte nog haar ogen als dreigde zij met een grimezinnige toren wanneer van Oudijk haar niet geloven. Kom zeiden zij heel zacht, heel lief. Adi zachtkloppend op zijn hoofd met haar en nog trillende vingers. Sta op, Adi, ga naar papa. Hij stond werkt duidelijk op. Leonie vroeg van Oudijk, schoor. Waarom was je hier? Zij zag blank, verbaasd, zacht oprecht op. Hier, ik was bij mevrouw Van Does. En hij, wees van Oudijk, hij kwam hier ook. Mevrouw Van Does moest uit toen vroeg hij mij te spreken en toen vroeg hij Zij zwegen weer alle drie. En jij, Otto, vroeg zij nu iets harder. Hoe kom jij hier? Hij keek haar hard aan. Heb je iets te kopen van mevrouw Van Does? Theo zei dat je hier was. Theo had gelijk. Leonie Zij stond op met haar staalbe harde ogen beduidde zij hem dat hij geloven moest dat zij niet anders wilde dan dat hij geloofde. Hoe dan ook Otto, zeiden zij, weer zacht, kalm, lief, laat Addy niet langer in onzekerheid. En jij, Addy, wees niet bang en vraag Doddy's hand aan papa. Ik heb over Doddy niets te zeggen, dat heb ik je al gezegd. Nu stonden zij alle drie over elkaar in het nauwe middengalerijtje benauwd van hun adem en hun opgehoopte gevoelens. Resident, zeiden toen Addy, ik vraag u om de hand van uw dochter. Een do-a-do voorrolde aan. Dat is mevrouw van Douche, zei Leonie Haaster. Otto, zeg je iets, voorzij komt. Het is goed, zei van Oudeik, sommer. Voor mevrouw van Douche binnenkwam, maakte hij zich achter weg. Niet zien de hand die Addy hem toestak. Mevrouw van Douche kwam binnen, sidderend, gevolgd door een babel die in bundeldroeg haar koop waar. Dag Leonie en Addy staan, strak gehypnotiseerd. Dat was de wagen van de resident. Staamelde de indische dame bleek. Dat was de resident. Ja, zei Leonie, calm. Astaga, en wat is gebeurd? Niets, ging Leonie voort, lachende. Niets? Of ja, toch wel wat? Wat dan? Wat dan? Geancageerd. En zij schaterde het uit, met een scherre lach van onbedwingbare levensdollheid, terwijl ze mevrouw van Douche verbouwereert in het drondrijden en de bundelschopte uit de handen der baboe, zodat een pak gebatigde spreeën en tafellopers op de grond storten en een kleine stopvles vol glinst er in de cristallen rollen en brak. Astaga, mijn brillante. Nog een schop van uitgelatenheid verloopersvlogen links en rechts, de diamanten glinstelden verspreid tussen de poten van tafels en stoelen. Adi, de schrik nog in de ogen, kroop op de handen, zoekende bij elkaar, met vrouw van Douche herhalen. Geancageerd? Twee. Dodi was opgetogen, in de wolken verheerlijk, toen van Oudijk haar zijde, dat Adi haar hand had gevraagd en toen zij hoorde dat mama haar voorspraak was geweest, omheel ze zij Leonie onstuimig, aan de beweegelijkheid van haar karaktertje weer overgevende aan de aantrekking, die Leonie lang op haar had uitgehoefd. Dadelijk nu vergad Dodi al wat haar gehinderd had in de te grote intimiteit tussen mama en Adi, als hij hing over haar stoel en met haar fluisterde. Zij had wat zij nu en dan had gehoord nooit geloofd, omdat Adi haar altijd verzekerd had, dat het niet waar was. En ze was zo gelukkig, omdat zij met Adi, samen met hem, op Patje Ram zou wonen. En Patje Ram was voor haar het ideaal van huiselijkheid. Het grote huis gebouwd aan de suikerfabriek, vol zonen en dochteren en kinderen en beesten, op wie dezelfde goedigheid en hartelijkheid haar verveling, was neergezeefd. Met achter die zonen en dochteren de auriool van solose afkomst was haar het ideaal van verblijf en verwantvoelden zij zich aan al die kleine tradities. De sambal, gestampte, gevreven door een herkende baboe achter haar stoel terwijl zij rijstafelde, was haar de hoogste van verheemel te genoten. De races, de Nagajiwa, bijgewoon door de Lome Lengang Lengang stoed, van al die vrouwen met de baboes achter zich, draagende zakdoek, flacon, binocler, was haar het non-plusulte van elegance. Zij hield van de oude Radar Ayud-Dho-warrières en aan Adi had zij zich schonken, geheel, zonder voorbouwt vanaf het eerste oogmelijk dat zij hem gezien had, toen zij een klein meisje geweest was van 13, een jongen van 18. Om hem had zij altijd tegengeschribbelt als papa haar naar Europa had willen zenden naar een Brusselse koschel. Om hem had zij nooit naar iets anders verlangt dan Labuwangi, Nagajiwa, Pajaram. Om hem zou zij te Pajaram leven en sterven. Om hem had zij gekend al de kleine jalousitjes als zij dansten met een ander. Al de grote jalousie, als haar meisjes kennis haar zijde, dat hij verliefd was op die ander. Om hem zou zij die ijverzuchtjes en ijverzucht altijd kennen haar leven lang. Hij zou haar leven zijn, Pajaram haar wereld, de suiker haar belang omdat het het belang van Adi was. Om hem zou ze verlangen naar veel kinderen, heel veel kinderen die wel bruin zouden zijn, niet blank als papa en mama en Theo, maar bruin omdat haar eigen moeder bruin was. Zij even donzig bruin en Adi mooi brons moors bruin en naar het voorbeeld gegeven op Pajaram zouden haar kinderen heel veel kinderen erop groeien in de schaduw van de fabriek en in al hun belang van en voor suiker, om later de velden te planten en suikerie te malen en het vertuin van de familie weer op te halen, dat het schitterer zou als vroeger. En zij was zo gelukkig als zij geluk maar zich voor kon stellen, zien haar ideaal van verliefd meisje zo bereikbaar dichtbij. Adi en Pajaram en geen ogenblik bevroedende hoe haar geluk was geworden door het woord van zelfhypnozen dat Leonie bijna onbewust had geuit op een uiterste ogenblik. O, nu behoefden zij niet meer de donkere hoekjes de donkere zavas te bezoeken met Adi. Nu omelzen ze hem telkens in het volle licht zat zij straalende tegen hem aan voelde zijn warme mannelijf dat haar toe behoorde en spoedig geheel. Nu tweepde haar ogen zichtbaar voor iedereen naar hem op daar zij niet de kuisenkracht meer had zich te verbergen voor de mensen. Nu was hij van haar en hij met zijn goedige gelatenheid van jonge Sultan hij liet zich strelen zijn schouders en knieën hij liet zich zoenen en aaien over zijn haar hij liet haar arm om zijn hals alles aannemende als in hem verschuldigde schatting gewend aan die schatting van liefde der vrouwen, gekoest in liefkozing af, van dat hij gedragen werd door Tijem, zijn babu die verlieft op hem was van dat hij in Celanamonjet stoede met zusters en nichjes die alle verlieft op hem waren. Al die schatting aanvaardde hij goedig weg haar diep in zich verbaasd geschokt door wat Leonie had gedaan en toch redeneerde hij misschien eenmaal was het ook anders vanzelf zo geworden omdat door die zoveel van hem hield liever had hij ongetrouwd willen om te blijven. Ongetrouwd had er op patjarram toch huiselijkheid genoeg en beheelte in zijn vrijheid om goedig veel liefde aan de vrouwen te geven. En naief bedacht hij nu al dat het wel niet gaan zou nooit gaan zou lang trouw aan Doddy te blijven omdat hij heus te goedig was en de vrouwen alles ook doel. Later moest Doddy daar maar aan bennen zich daarin schikken leren en bedacht hij in solo in de kraton was het toch ook zo met zijn ooms en zijn neven. Had van Oudeik geloofd hij wist hetzelfde niet Doddy had Leonie beschuldigd vliefde zijn op Addy. Theo had hem die morgen toen van Oudeik gevraagd had waar Leonie was kort geantwoord bij mevrouw van Douche met Addy. Hij had razend zijn zoon aangekeken maar verder niet gevraagd. Hij was alleen daadelijk naar het huisje van mevrouw van Douche gereden en in werkelijkheid had hij zijn vrouw gevonden samen met de jongen de lussen hij aan haar knieën maar zij had hem zo rustig gezegd Adrien de Luce vraagt mij de hand van je dochter. Nee, hij wist zelf niet of hij geloofde. Zijn vrouw had zo rustig geantwoord en nu, de eerste dagen van het engagement was hij zo kalm geweest, glimlachend als altijd. Dat vreemde van haar dat onkwetsbaar als of niets haar konderen, zag hij nu voor het eerst. Vermoeden hij achter die muur van onkwetsbaarheid het ironisch vrouwige heim van haar stilgloeiend leven het was of hij in zijn later een nerveuse achterdocht, in zijn stemming van onrust, in zijn vaag van bijgelovigheid en speedend luisteren naar de stilte die spookte geleerd had dingen te zien om hem heen, waarvoor hij blind was geweest in zijn stoere kracht van heersman en hooghartig hoofdamtenaar en zijn verlangen om zeker te weten de geheimen die hij raden werd zo hevig in zijn ziekelijke geprikkelheid dat hij vriendelijker werd en vriendelijker tegen zijn zoon maar nu niet meer uit spontane vaderdrang waarmee hij Theo toch altijd had liefgehaald nu uit nieuwsgierigheid om hem uit te horen en Theo te doen zeggen al wat hij wist en Theo die Leonie hater, die zijn vader hater die Addy die Doddy hater in zijn gehele haat van alle mensen om hem heen die het leven hater in zijn stijfkoppig idee om Blonde Sinjo verlangend naar geld en mooie vrouwen boos om dat de wereld, het leven, voortuin, geluk zoals hij dat klein zich verbeelde, niet naar hem toe kwam en hem viel in de armen hem viel om de hals, Theo, volgarne, persten zijn enkele woorden uit als droppelen als hem stil genietenen als hij zijn vader zag leiden en hij liet van Oudijk heel langzaam aan raden dat het toch waar was van mama die, nog kon van Oudijk het niet aannemen in de intimiteit die geboren werd tussen vader en zoon uit Achterdochten haat zei de Theo van Dien broer in de kampong en dat hij wist dat papa hem geld gaf en dus erkende dat het waar was en van Oudijk niet zeker meer, niet meer weetende de waarheid gaf toe dat het wel kon gaf toe dat het zo was toen denkende aan de anonieme brieven pas de laatste tijd zei dat hij geld deed toekomen met een halve bloed die zich aanmatigde zijn naam hem niet meer toegezonden dacht hij ook aan de besmeuringen die hij er zo dik was in haat gelezen en toen, steeds als fel van zich had afgeworpen dacht hij aan die beide namen van zijn vrouw en Theo zelfen die er zo vaak in werden gekoppeld als vlammen zieden op zijn wantrouw en zijn Achterdochten als een brand nu onbedwingbaar die in hem verzenkte alle andere gevoel gedachten tot hij zich ten laatste niet meer kon houden en naar Theo ronduit over sprak Theo's verontwaardiging en ontkenning vertrouwde hij niet en nu vertrouwde hij niets meer en niemand en wantrouwde zijn vrouw en zijn kinderen zijn ambtenaren hij wantrouwde zijn kok einde van het eerste deel van hoofdstuk 7 van de stillekracht van Louis Copperis voorgelees zijn opgenomen in Rotterdam op 17 februari 2013 www.carolejansen.nl Pargaaf 3 van hoofdstuk 7 van de stillekracht dit is een LibriVox opname vrij van noteursrechten opgenomen door Carole Jansen de stillekracht van Louis Copperis Pargaaf 3 toen kwam als een donderslag door Labouwangi het gerucht varen dat van Oudeik en zijn vrouw zouden schijden Leonie ging naar Europa heel plotsling zonder dat iemand wist waarom hij afscheid te nemen en het was in het stadje een groot schandaal men sprak over niets anders men sprak er zelfs over tot in Surabaya tot in Batavia alleen van Oudeik zweeg erover en alleen wat dieper gebogen zijn rug ging hij voort werkte hij door, leefde hij zijn gewoon leven hij had ontrouw aan zijn principe Theo aan een betrekking geholpen om hem kwijt te zijn hij had maar het liefst dat Dordi logeerde op Pajaram ze zouden helpen met haar uitzet hij had maar het liefst dat Dordi goud trouwde en trouwde te Pajaram in zijn groot leeghuis wilde hij nu naar de eenzaamheid de inmensen ongezellige eenzaamheid hij liet niet meer voor zich dekken men bracht hem maar een bordje rijst een kop koffie in zijn kantoor en hij voelde zich ziek zijn ijver verswapte een onverschilligheid dof kankerde in hem vast op eldersma hij had al het werk geheel het gewest en toen eldersma na een weken niet te hebben geslapen en dol van ontsenuing de resident zeiden dat de dokter hem met een spoed certificaat naar Europa wilde zenden ontviel van ouderijk al de moed hij zeiden ook hij voelde zich ziek op en hij vroeg voor Loffen aan de groen verneur generaal hij ging naar Batavia hij zeiden er niet van maar hij was zeker te laboewangie niet meer terug te keren en hij ging weg, stilletjes zonder een blik naar achteren naar zijn groot arbeidsveld waar hij eens met zoveel liefde geschapen had, een geheel het bestuur bleef in handen van de assistentresidenten de naredjiva men dacht algemeen dat van ouderijk de groeneur generaal wilde spreken over enige belangrijke kwesties maar plotseling kwam het bericht dat hij zijn ontslag wilde nemen men geloof daar eerst niet aan maar het gerucht werd bevestigd van ouderijk kwam niet meer terug hij was gegaan zonder met een blik naar achteren in een vreemde onverschilligheid een onverschilligheid die langzaam had doorziekt zijn levensmerg van eerst zo krachtige en praktische en altijd arbeidjeugdige man hij voelde die onverschilligheid door laboewangie dat hij eerst had gedacht nooit dan met het grootste hem weten zullen moeten verlaten zo hij gepromoveerd werd tot resident eerste klassen hij voelde die onverschilligheid voor zijn huiselijke kring die niet meer bestond een zacht verwelken vervrouwen hij was in zijn ziel het was hem of al zijn krachten versmolten in de stilstaande lauten van die onverschilligheid in betavia plante leefden hij wat in een hotel en men dacht algemeen dat hij naar Europa zou gaan eldersma was al weg doodziek en Eva met de kleine jongen had hem niet kunnen vergezellen omdat zij aan zware malaria koortsen leed toen zij enigszins herstellend was hield ze vindutie en ze hadden er veel geleden maar ze had er ook veel nagedacht en ze had er een diep gevoel gekoesterd voor van helderen een zo zuiver en glorieus gevoel als zij dachten maar eens straalden in hun leven zij nam afscheid van hem als van een gewone vriend te midden van anderen en het was niet anders dan een handdruk die zij hem gaf maar een zo diepe menagodie was inhoudig om die handdruk om dat benalen woord van verwel dat de snikken haar stegen in de keel tien avond alleen weende zij niet maar in haar hotelkamer staarde zij uren stilswijgend voor zich uit haar man, ziek, weg ze wist niet hoe zij hem terug zou zien of zij hem terug zou zien Europa dagins na haar indische jaren breiden zijn kusten wel lachend voor haar uit deed opdoemen zijn steen zijn de beschaving zijn kunst maar zij was bang voor Europa een stille angst dat zij intellectueel zo achteruit gegaan zijn deed haar bijna vrezen voor de kring in het huis haar ouders waar zij over vier weken terug zou zijn in een beving dat men haar verendigd zou vinden in haar menieren en ideeën in haar spraken en haar kleding in de opvoeding van haar kind maakte haar van tevoren verlegen haar met al haar brevoren van elegante, artistieke vrouw zeer zeker was zij in haar pianospel achteruit gegaan zij zou in Den Haag niet meer durven spelen en zij dacht dat het goed zou zijn een paar weken in Parijs te blijven om zich wat te ontbolsteren voor zij in Den Haag zich vertoonden maar Eldersma was te ziek en haar man, hoe zou men hem vinden verandert haar frisse, frisse man afgebuld uitgeput geel als percament nonchalant is een uiterlijk somber, mopperend in al zijn uitingen maar een zacht vision van frisse Duitse natuur van zwitserse sneeuw van muziek te bijreut van kunst in italië daude voor haar starende blik en zij zag zich met haar zieke man samen samen niet meer in liefde maar samen onder het juk van het leven dat zij nu eens samen hadden opgenomen dan de opvoeding van haar kind oh haar kind te redden van Indië voor Indië hij van Heldre hij was nooit uit Indië geweest maar hij hij was die hij was en hij was een uitzondering zij had hem verwel gezegd ze moest hem vergeten Europa wacht haar en haar man en haar kind een paar dagen later was zij de Batavia zij kende Batavia ten ouwe noot jaren geleden was zij er enkele malen geweest toen zij uitkwam in Labuwangi in de uithoek haar kleine residenciplaats was Batavia langzamerhand in haar verbeelding verheerlijk tot de zeer Europese orientalische hoofdplaats centrum van Europese orientalische beschaving onduidelijk vision van mastueuze lana en pleinen waarom de grote villa zich rijk pilaarde waar langs de elegante equipage zich verdrongen zij had altijd zoveel gehoord van die luxe van Batavia zij logeerde er nu bij vrienden hij, chef van een groot handelshuis en haar mooiste villa's van het Koningsplein en dadelijk had haar heel vreemd getroffen het Funabre, de doodse melancholie van die grote villa-stad waar duizenderlij bestaan als in een zwijgen koortsachtig voorteilt naar een toekomst van geld en rust het was of al die huizen somber trots hun witte zuilen hun facadeen van grootsheid als gezichten vol zorgfronsten met een beslommering die zich verbergen wilde achter het voornaam doen van brede bladeren en palmgroepen de huizen, hoe doorzichtig ook tussen hun zuilen hoe open ook schijnbaar bleven gesloten de mensen waren steeds onzichtbaar alleen des morgens boodschappen doen er langs de winkels van Rijswijk en Molenvliet die met enige Franse namen pogde de indruk te maken van zuidelijke winkelstad van Europese elegance zag Eva de exode daar witte mannen naar de stad wit van gelaatskleur, wit van kledij en als blank van blik blank van zorg en pijzen de verre blanke blik vol zorg en pijzing van een ieder gericht op die toekomst die zij uitrekende met enkele tientallen of vijftallen van jaren op dat en dat jaar zoveel binnen en dan weg uit Indie weg naar Europa het was als een ander record dan de malaria die hen sloopte en die zij zo sloopen voelden hunne nooit geacclimatiseerde lichamen hunne nooit geacclimatiseerde zielen dat zij als dien dag voorbij hadden willen lopen naar de dag van morgen de dag van overmorgen dagen die hun iets dichter brachten hun doel omdat zij in stilte angstig waren te sterven voordat doel was bereikt de exode vulde de trammen met haar witte doodzijd vele, vermogend al maar nog niet rijk genoeg voor hun doel reden in hun My Lord's and Bullies tot de harmonie, namen daar de tram om hun paarden niet te vermoeien en in de oude stad hadden de notabele woningen de eerste Hollandse kooplieden nog gebouwd op de vaderlandse wijze met eikenhouten trappen naar verdiepingen, nu in de Oostmoesson vol hangen er van een dikke, benauwende warmte, als een tastbaar element dat niet door ademen was bogen zij zich over hun werk zingen tussen hun dorstige blik en de witte woestijn hunne papieren steeds de dauwende vata Morgana van die toekomst de lavende oase van hun materialistische hersenschim de oefeltijd geldt en dan weg weg naar Europa en in de Vila Stad rondom Koningsplein langs de groene lanen verscholen zich de vrouwen bleven onzichtbaar de vrouwen de hele lange, lange dag de warme dag ging voorbij het uur van weldadige koel te kwam het uur van half zes tot zeven de mannen doodmoe kwamen terug in hun huizen en rust eruit en de vrouwen moe van haar huishoudingen haar kinderen en van niets het leven zonder belang moe van de doodsheid van haar bestaan rust eruit naast de mannen in het uur van weldadige koelte was het de rust de rust na het bad en de korte rust één ogenblik want angstig naderde het uur van zeven wanneer het al donker werd en wanneer men naar een receptie moest een receptie dat was het zich warm aankleden in Europees toilet dat was het verschrikkelijke uur van Europees even meedoen met salonbeschaving en wereldzijd maar dat was toch ook ontmoeten D&D en een pas verder poger te komen tot de Vata Morgana van de toekomst tot geld en tot eindelijk rust in Europa en nadat de villa stad in de zondige hele dag was somber geweest en doods en als uitgestorven de mannen gins in de oude stad de vrouwen verborgen in haar huizen kruisen nu in de donker om koningspleid en langs de groene lana enkele Europees uitzien de mensen die gingen naar een receptie terwijl om koningsplein en aan de groene lana alle de andere villa's bleven vol harde in haar funerbare doodsheid en zich vol sombere duisternis vulde gelom het huis waar receptie was van lampen tussen de palmen en verder bleef de doodsheid overal bleef al om de sombere pijzing liggen over de huizen waarin zich verscholen de moedermensen de mannen afgebeuld van werk de vrouwen afgebeuld van niets wil je niet wat toeren Eva vroeg haar gastvrouw mevrouw de harteman een Hollands vrouwtje wit als was en altijd moe van haar kinderen maar ik ga liever niet mee als je het me niet kwalijk neemt ik wacht liever op harteman anders vindt hij zo niemand thuis ga jij dus met je kleine jongen en Eva met haar ventje toerde in de wagen van de harteman het was het koele uur van licht zij ontmoet twee, drie rijtuigen met m'n vrouw die van wie het bekend was dat zij smiddag stoerde zij zag op het koningsplein een heren en dame wandelen dat waren D&D die wandelde altijd, dat was bekend in de Batavia verder ontmoeten zij niemand niemand, in het weldadige uur bleef de Villa stad doods als een stad van gestorvenheid als een immense mausoleum tussen groen en als hun weldadigheid na de verpletterende warmte toch, bereiden zich als een reuze weide uit het koningsplein waar het versgroeide gras met de eerste regels begon te groenen de huizen zover af, zover verschietende in hun dichte tuinen dat het was als buiten, als bos en veld en wijden met die wijde lucht erboven waarin de longen nu adem zwolgen als zij voor het eerst die dag zuurstof zogen en leven die wijde lucht iedere dag als een andere wilde van tinte een overdat van zonsondergang een glorieus sterven van de blakende dag of de zon zelf een stuk brak in vloeizeeën van goud tussen lila, dreigingen van regen en het was zo wijd en zo heerlijk het was zo een immense weldadigheid dat het waardelijk trooste voor die dag maar niemand die het zag dan de twee, drie mensen van wie het bekend was in Batavia dat zij toerder of wandelde het schemerde paars de nacht viel met een zware schaidoen neer en de stad die de gehele dag doods was geweest met haar fronds van sombere pijzing sliep moe in als een stad van zorg het was vroeger, anders zei de oude mevrouw de harteman de schoonmoeder van Eva's vriendin nu waren ze er niet meer de gezellige huizen met hun indische gastvrijheid met hun open tafel met hun oprechte hartelijkheid van ontvangst want het karakter van de kolonist was als veranderd als versomberd door het omslaander kansen door de teleurstelling dat er niets poedig zijn doel bereikte en in die bitterheid schenen dat zij de zenuwen zich ook vernijdigden zoals zijn ziel versomberde verslapte zijn lichaam en bood het geen weerstand aan het vernietigende klimaat en Eva vond niet in Batavia de ideale stad van Europees orientalische beschaving die zij zich in Batavia gedacht had in de Oosthoek in dit grote centrum van zorg om geld van verlanger na geld was alles spontaneetijd verdwenen en versufde het leven tot en zich eeuwig opsluiten in kantoor of in huis men zag elkaar alleen op de recepties en verder besprak men elkaar door de telefoon het misbruik van de telefoon voor huiselijke gebruik dode alle gezelligheid tussen kennissen men zag elkaar niet meer men hoefde zich niet meer te kleden en het rijtaag de wagen te laten inspannen want men kozeerde door de telefoon in Sarong en Cabai in Nachtbroek en Cabai de telefoon was vlak bij de hand en door de achtergalerij tingelde telkens het belletje men belde elkaar op om niets alleen om het plezier te bellen de jonge mevrouw de harteman had een intieme vriendin die zij nooit zag en iedere dag duren een half uur lang besprakken door de telefoon ze gingen bijzitten, zo vermoeide het haar niet en zij lachte en scherzde met haar vriendin zonder zich behoeven te kleden en zonder zich te bewegen zo deed zij met andere kennissen ook ze maakte haar revisites door de telefoon ze bestelde haar boodschappen door de telefoon Eva en Labouwangi niet gewend aan dat eeuwig getingel en telefoon gebel dat alle conversatiedoden dat in de achtergalerij luid op de helft van de gesprek het antwoord onhoorbaar voor wie er verder zaten klinken liet als een onophoudelijk eenzijde gerammel werd er zenuwachtig op en ging naar haar kamer en in de saaiheid van dit leven vol zorg en inwendige pijzing de man waardoor rammelde de telefooncozerie van zijn vrouw was het voor Eva een verrassing en eens te horen van een bijzondere opweking een fensiver, repetities voor een dilettante operavoorstelling ze woonden er zelf een bij in die weken en het verbaasde haar de waarlijk zeer goede uitvoering als gedaan met een kracht en wanhoop die het musicale dilettante om de versveling de Bataviaanse avonden te verdrijven want de Italiaanse opera was weg en ze moest lachen om de rubriek publieke vermakelijkheden in de Java-boden onder welke vermakelijkheden meestal geen andere keuze was te doen dan uit drie, vier vergaderingen van aandeelhouders dat was vroeger ook anders zeiden de oude mevrouw de Harteman die zich voor 25 jaren geleden wel herinnerde de uitstekende Franse opera die wel duizenden eisten maar waarvoor de duizenden altijd beschikbaar waren nee, de mensen hadden geen geld meer om zichs avonds te amuseren maar soms een heel duur dineer of ze gingen naar een vergadering van aandeelhouders waarlijk, Eva vond de Tel-Abouangi toch nog veel gezelliger het is waar, ze hadden zelf tot die gezelligheid veel meegewerkt terwijl van oudekker altijd had aangespoord blijf van zijn residenciplaats hun aardig vrolijk stadje te maken en zij kwam tot de conclusie dat zij een kleine plaats in het binnenland met enkele beschavende gezellige Europese elementen zo zij harmoniëerden en niet te veel kibbelden in hun nauwe samen zijn toch nog voortrok boven het pretentieuze laat dunkelen en sombere Batavia alleen in het militaire element was leven alleen de huizen van officieren waren de avonds verlicht verder doodste de stad weg de gehele lange warme dag met haar fronzing van zorg met haar onzichtbare bevolking van naar de toekomst uitziende mensen de toekomst van geld de toekomst misschien meer nog van rust in Europa ze had alleen nog maar 1 wens van weenmoet afscheid te nemen van Van Oudijk haar en natuur van elegante en artistice vrouw had heel vreemd oog gehad bekooring gevoeld voor de zijnen die van simpel man van praktisch leven zij had misschien één enkel ogeblik slechts iets voor hem gevoeld, heel diep in zich een vriendschap die was als het contrast van haar vriendschap voor van helderen maar ze vroeg dat hij ook was die was die was vriendschap voor Van Helderen. Een waardering meer van hoog menselijke kwaliteiten dan van platonisiele gemeenschapsgevoel. Zij had sympathisch medeleed voor hem gevoeld in die vreemde dagen van mysterie. Hij, alleen in zijn inmensenhuis, waarom om hem heen de vreemde gebeurlijkheid gedonst had. Zij had ineig voor hem medeleide gevoeld toen zijne vrouw als wegschoppen naar haar zo hoge positie gegaan was in een driste bui van schandaal verwekken. Niemand wist precies waarom. Zijne vrouw, eerst correct altijd, trots al haar verdorvenheid, maar langzamerhand door de kanker van het vreemde gebeuren zo opgegeten dat zij zich niet meer had weten in te binden. Het geheimste van haar gezonde ziel blootwoelende in de meest cynische onverschilligheid. De rode siri-spatten, gespookspuut op haar bloot lichaam, hadden in haar gezicht, waren in haar merk vergeten als een onbinding van haar ziel waarin zij misschien zou ondergaan, heel langzaam weg. Wat men nu van haar vertelde hoe zij leefden in Parijs, was alleen te fluisteren als een onuitzegbare verdorvenheid. In Batavia tussen de praatjes op de recepties hoorde Eva hierover. En toen zij vroeg naar van Oudeik waar hij logeerde, vijspoedig naar Europa zou gaan na zijn zo onverwachtsgenomen ontslag, iets dat de gehele ambte naar zijn wereld had verbaasd, wist men niet goed, vroeg men al kander of hij dan niet meer was in het hotelwissen, waar men hem toch enkele week had zien wonen, in zijn voorgallerijtje onbeweegelijk liggende in zijn stoel, de benen op de latten, onbeweegelijk als starende naar één punt. Hij was bijna niet uitgegaan, hij had daar, kwam niet aan de tabelen dood, als was hij, de man die steeds met honderden mensen had moeten omgaan, mensen schuw geworden. En eindelijk hoorde Eva dat van Oudeik te bandong wonen. Daar zij er enige afscheidsvisites te maken had, ging zij naar de Preyanger. Maar de bandong was hij niet te vinden. De hotelhouder wist haar wel te zeggen dat de resident van Oudeik enkele dagen te zijn een verpleven was, maar hij was gegaan en hij wist niet waarheen. Tot eindelijk bij toeval zijn van een heer aan tafel hoorde dat van Oudeik dicht bij Garout woonde. Zij ging naar Garout, blijde hem op het spoorden te zijn, en daar in het hotel wist men haar te beduiden waar hij woonde. Zij wist niet of zij hem eerst schrijven zou en aankondigen haar bezoek. Het was of zij iets voorriet dat hij zich dan excuseren zou en zij hem niet meer zou zien. En zij, op het punt Java te verlaten, verlangde hem te zien uit sympathie en uit nieuwsgierigheid beide. Zij verlangde zelf het te zien hoe hij geworden was, hem te doordringen waarom er haar plotseling zijn ontslag had genomen. En zich had uitgewist zijn er zo benijdbare plaatsen in het leven. Plaats, ogenblikkelijk ingenomen door wie een achter hem aandroom, in het geredig dringen naar promotie. De volgende morgen dus, heel vroeg zonder iets te hebben gemeld, reed ze in een rijtuig van het hotel weg. De hotelhouder had de kutsier uitgeduid waar hij heen moest. En zij reed heel lang, langs het meer van Leles, waarop de kutsier haar opmerkzaam maakte, het heilige Sombere Meer waarin op twee eilanden liggen de al oude graven van heiligen, terwijl er boven zweefde als een donkere wolk van doodsheid, een altijd ronddraaiende zwerm van heel grote kalongs, zwarte reuze vleermuizen, klapwikende hun demonische vlerken en krijzende hun wanhoopzeegescheel onophoudelijk omcirkelend, rauw zwarte duizeling tegen de eindloos diepe blauwe lucht van de dag aan. Of zij, de éénzooi dagschuwe demonen, gezeeggeveerd hebben en niet meer schuwen het licht, omdat zij het met de schaduw van hun funerbare vlucht toch verduisteren. En het was zoiets beklemmends, het heilige Meer, de heilige graven en daarboven een zwerm als van zwarte duifels in de diep blauwe eten, omdat het was of iets van het mysterie van Indieë er zich plotseling open baarde, zich niet meer verbergen in vage verdonding, maar zichtbaar werkelijk in de zon, ontstelling mekkend met zijn dreigende zegen, neverhuiverde, en terwijl zij angstig naar boven keek, was het haar of de zwarte zwerm van schermwikken naar beneden zou slaan, op haar. Maar de schaduw van dood tussen haar en de zon cirkelde alleen als een duizeling, hoog boven haar hoofd en wanhoop scheelde alleen zijn triompf. Zij reed verder en de vlakte van haar les bereidde zich groen en lachend voor haar uit. En de seconde van openbaring was al voorbij getikt, er was niets meer dan de groene en blauwe wilden van Java's natuur. Het mysterie school alweer weg tussen de fijne wuifende bamboes, loste op in de azure oceaan van de lucht. De kutsier reed langzame stijgende weg op. De liquidesava straptrade als spiegelterrasse naar boven, eil groen van de voorzichtige planten paar dihalmpjes. Toen plotseling was het als een varenallee, reuzevarens die hoog opwaar jede en grote fabelkapellen vladderde rond. En tussen de eilte der bamboes werd zichtbaar een kleine woning, half steen, half bamboeflechtwerk, met een tuintje erom, waarin enkele witte potten met rozen. Een heel jonge vrouw in Saarong en Cabai zag je schoudglansend te wangen, nieuwsgierig speedend te kol zwarte ogen, zag uit naar de verrassing van het rijtuig dat heel langzaam aankwam en vluchtte naar binnen. Eva steeg uit en keugte, en om een schudsel in het middengalerijtje zag ze eens klaps iets van het gezicht van van ouderijke gluren. Hij verdween dadelijk. Resident, riep zij en maakte haar een stemlief. Maar niemand kwam en ze werd verlegen. Zij toch niet gaan zitten en toch wilde zij ook niet weer gaan. Maar om het huisje buiten gluurde een gezichtje, twee bruine gezichtjes van heel jonge nonnameisjes en verdwenen weer giegelend. In het huisje hoorde Eva fluisteren als iets van een grote emotie heel zenuwachtig. Siedien, siedien, hoorde zij roepen en fluisteren. Zeg glimlachte, wat moediger, en bleef en liep wat in het voorgallerijtje. En eindelijk kwam een oude vrouw, misschien niet zo heel oud van jaren, maar al oud van rimpelig vell en uitgedoofde ogen, in een gekleurde schietse cabai en slepend haar sloffen en met een beetje Hollands en toen toch maar maar lijst glimlachend beleefde, vroeg zij aan Eva te gaan zitten en zei dat de resident dadelijk zou komen. Zij zette zich ook glimlachte, wist niet te spreken, wist niet te antwoorden toen Eva er iets vroeg over het meer, over de weg. Zij liet maar liever stroop brengen en ijswater en oeblietjes en praat niet, maar glimlachte en verzorgde haar gegast. Als de jonge nonna gezichtjes gluurde om het huisje, stampte de oude vrouw boos met de sloff en schuld ze een plotselingboord toe en dan verdwenen ze giegelend en liepen hard weg op hoorbaar klinkende blote voetjes. Dan glimlachte weer de oude met haar altijd glimlachende rimpelmond en zag als verlegen naar de dame, als vroeg zij haar excuus. En heel lang duurde het tot van oude ik eindelijk aankwam. Met effusie begroet hij Eva, verontschuldigde zich haar te hebben laten wachten. Klaarblijkelijk had hij zich vlug geschoren, een fris wit pak aangetrokken en hij was zichtbaar verheugd haar te zien. De oude vrouw met haar eeuwige glimlach van verontschuldiging vertrok. In die eerste opgewektheid scheen van oude ik dan Eva geheel dezelfde toe, maar toen hij calmer zat en haar vroeg of zij tijding van eldersma had, wanneer zij zelf ging naar Europa, zag zij dat hij oud was geworden, een oude man. Het was niet in zijn figuur dat in zijn goed gesteven witte pak nog altijd iets breed militares had behouden, iets forsgebouwens, de rug alleen wat meer kromende als onder een last. Maar het was in zijn gezicht, in de doffe belangenlose blik, in de zware groeven van het bijna pijnlijke voorhoofd, de tint van de huid, geel en dorg, terwijl zijn brede snor waarom de joviale trek nog gespeelde geheel grijs was. Een zenuwachtige trailing was in zijn handen, en hij hoorde haar uit wat met de labuwangie had gezegd, nog even nieuwsgierig naar de mensen van dagins, naar iets van zijn een zo dierbaar gewest. Zij sprak een vage overheen, vergroeilekend en verbloemend en en vooral niet zegende van de praatjes, dat hij met hun ordezond was vertrokken, dat hij gevlucht was, waarvoor men wist het zelf niet. En u, resident, vroeg zij, gaat u ook gauw naar Europa? Hij staarde voor zich uit, toen lachte hij pijnlijk voor haar antwoorden, en hij zei de eindelijk bijna verlegen. Neen, mevrouwtje, ik ga maar niet meer terug. Ziet u eens, hier in Indië ben ik wat geweest, daar zou ik niets zijn. Ik ben u ook niets meer, maar ik voel toch dat Indië mijn land is geworden. Het land heeft zich van mij meeste gemaakt en ik behoor het nu toe. Aan Holland behoor ik niet meer, en niets en niemand in Holland behoort mij. Ik ben wel een zwaar uitgevuurd, maar ik sleep toch nog liever mijn bestaan hier een poosje voort dan daar. In Holland zou ik niet meer kunnen tegen het klimaat en niet meer tegen de mensen. Hier is het klimaat mijn sympathiek en van de mensen heb ik me teruggetrokken. Theo heb ik nog voor het laatst geholpen en Doddy is getrouwd en de beide jongens gaan naar Europa voor een opvoeding. Hij brog zich ineens naar haar over en met een andere stem fluisterde hij bijna als wil hij komen tot er bekend in is. Ziet u, als alles gewoon was gegaan, dan had ik niet gehandeld als ik gedaan heb. Ik ben altijd geweest een man van de praktijk en daarop was ik trots en ik was trots op het gewone leven, mijn eigen leven, dat ik leide volgens principes die ik goed dacht, naar een hoogpunt onder de mensen. Zo ben ik altijd geweest en zo ging het goed. Alles ging mij voor de wind. Als andere topde over promotie sprong ik er vijftig lijk over de kop. Het was alles glad voor mij uit, tenminste in mijn carrière. In mijn huiselijk leven ben ik niet gelukkig geweest, maar ik zou nooit weken genoeg zijn om daar onderweg te teren van verdriet. Er is zoveel voor een man buiten zijn huiselijk leven en toch hield ik altijd van mijn huiselijke kring. Ik geloof niet dat het mijn schuld geweest is dat alles zo is gelopen. Ik hield van mijn vrouw, ik hield van mijn kinderen, ik hield van mijn huis, mijn huiselijkheid waarin ik man en vader was. Maar dat gevoel in mij is nooit tot zijn recht kunnen komen. Mijn eerste vrouw was een nonna die ik trouwde omdat ik vliefd op haar was, omdat ze mij niet onderkreeg met haar nukjes, ging het na enige jaren niet meer. Op mijn tweede vrouw was ik misschien nog verliefde dan op mijn eerste. Ik ben in die dingen invoudig aangelegd, maar ik heb het nooit mogen hebben, een lieve huiselijke kring, een lieve vrouw, kinderen, die op je schoot kruipen, die je lief ziet opgroeien tot mensen, mensen die aan jou verschuldigd zijn hun leven, hun bestaan, eigenlijk alles wat zij hebben en zijn. Dat zou ik garen gehad hebben, maar zoals ik zeg al mist ik het, het had mij toch nooit ten ondergebracht. Hij zweeg even, toen ging hij voort, geheimzinniger, fluisterende nog. Maar dat, zie je, dat wat gebeurd is, dat heb ik nooit begrepen en dat heeft mij gebracht tot hier. Dat, dat alles wat street, wat indruisde tegen leven en praktijk en logica, al die, hij sloeg met de vuist op de tafel, al die verdomne nonsense en die toch, die toch maar gebeurde, dat heeft het toen gedaan. Ik was er wel sterk tegen in, maar mijn kracht hielp er niet tegen. Het was iets waar tegen niets hielp. Ik weet het wel, het was de regent. Toen ik hem gedreigd heb, is het opgehouden. Maar, mijn god, mevrouwtje, zeg mij, wat was het? Weet u het? Nee, niet waar, niemand. Niemand wist het, niemand weet het. Die vreselijke nachten, die onverklaarbare geluiden boven mijn hoofd, die nacht in de badkamer met de major en de andere officieren. Het was toch geen zinsbegoogeling, wij zagen het, wij hoorden het, wij voelden het. Het viel op ons, het spoog op ons, de hele badkamer was er vol van. Andere mensen die het niet ondervonden hebben, kunnen het gemakkelijk ontkennen, maar ik, wij alle, wij hebben het toch gezien, gehoord, gevoeld. En we wisten geen van alle wat het was. En sedend heb ik het altijd gevoeld. Het was om mij, in de lucht, onder mijn voeten. Ziet u dat? En dat alleen, fluisterde hij heel zacht, dat heeft het gedaan. Dat heeft gemaakt dat ik daar niet meer blijven kon. Dat heeft gemaakt dat ik als met stomheid, met idiotisme geslagen werd, in het gewone leven, in al mijn praktijk en logica, die mij opeens toescheen als een foutief opgebouwd leven stelsel, als de meest abstracte bespiegeling, omdat er dwars doorheen dingen gebeurden van een andere wereld, dingen die mij ontsnapten, mij en aan iedereen. Dat, dat alleen heeft het gedaan. Ik was mezelf niet meer, ik wist niet meer wat ik dacht, wat ik deed, wat ik gedaan had. Alles heeft in mij gewankeld. Die lendeling in de kamp om, hij is mijn kind niet, ik verwette mijn leven om en ik, ik heb het geloofd, ik heb hem geld doen toekomen. Zeg mij, begrijpt u mij? Zeker niet. Het is niet te begrijpen dat vreemde, dat on Eigenlijke, als men het niet ondervonden heeft in zijn vlees en in zijn bloed, totdat het doordroom in je merk. Ik geloof wel, dat ik het ook wel eens gevoeld heb, fluisterde zij nu, als ik met van helder gewandelde langs de zee, en de lucht was zo ver, de nacht zo diep, of de reges van zo heel ver aanruisten en dan neervielen. Of als de nacht de doodstil en toch zo overvol van geluid om je heentrilde, altijd met de muziek die als niet was te vatten en nauwelijks te horen. Of eenvoudig, als ik zag in de ogen van de javaan, als ik sprak met mijn bauw en het was of niets van wat ik zei de droom tot haar door, en of wat zij mij antwoorden, haar eigenlijk geheim antwoord verborgen. Dat is weer anders, zei hij, dat begrijp ik niet. Ik voor mij, ik ken de wel de javaan, maar misschien voelt elke Europiaan dat op een andere manier, volgens zijn aanleg en zijn natuur. Voor de ene is het misschien de antipatie die hij van de beginne voelt in dit land, dat hem in de zwakte van zijn materialisme aanvalt en blijft bestrijden, terwijl het land zelf toch zoveel poëzie is, en mystiek zou ik bijna zeggen. Voor een ander is het het klimaat of het karakter van de inborling, of wat ook, dat hem vayandig is en onbegrijpelijk. Voor mij waren het feiten die ik niet begreep. En tot nog toe had ik een feit altijd kunnen begrijpen, tenminste dat kwam mij zo voor. Nu werd het mij of ik niets meer begreep. Zo werd ik slecht ambtenaar, en toen begreep ik dat het gedaan was. Ik ben het toen rustig mee uitgescheiden, en nu ben ik hier, en nu blijf ik maar hier. En weet u wat het vreemde is? Hier heb ik mijn huiselijke kring, misschien eindelijk gevonden. De bruine gezichtjes gluurde om de hoek, en hij riep ze. Hij lokte ze, vriendelijk met een breed, vadelijk gebaar. Maar hoorbaar op blote voetjes stampte zij weer weg. Hij lachte. Ze zijn heel verlegen, die kleine apen, zeiden hij. Het zijn de zusjes van Lena, en die u zo even gezien heeft, is haar moeder. Hij zweeg even, eenvoudig weg, als zou zij wel begrijpen wie Lena was. De heel jonge vrouw met de goud gewaasde wangen en de kolzwarte ogen, die zij even in een flits had gezien. En dan zijn er broertjes, die moeten leren in gauw hoed, ziet u? Dat is nu mijn huiselijke kring. Toen ik met Lena kennis maakte, heb ik de hele familie er maar bij genomen. Het kost me wel veel geld, want ik heb mijn eerste vrouw te Batavia, mijn tweede te Parijs, René en Rikus in Holland, dat kost me allemaal geld. En nu hier mijn nieuwe huiselijke kring, maar ik heb nu tenminste mijn kring. Het is me wel een indische boel, zal u zeggen, dat indische huwelijk met een dochter van een koffie opziener, en daarbij nog op de koop toe, de oude vrouw en de broertjes en zusjes, maar ik doe er nog iets goed mee. De mensen hadden geen cent, ik helpt ze, en Lena is een lief kind en de troost van mijn oude dag. Ik kan niet leven zonder vrouw, en zo is het vanzelf zo gekomen, en zo is het heel goed. Ik vegeter nu hier, en drink lekkere koffie, en ze zorgen goed voor de oude man. Hij zweeg even, en toen? En u? U gaat naar Europa? Arme elders me, ik hoop dat hij spoedig herstelt. Het is alles mijn schuld niet waar, ik liet hem maar te veel werken. Maar zo is het in Indië, mevrouw. Wij werken hier allemaal hard, totdat wij niet meer werken. En u gaat, al over een week? Wat zal u blij zijn uw ouders te zien, en mooie muziek te horen? Ik ben u nog altijd dankbaar, u heeft veel voor ons gedaan, u was de poëzie in Labuwangi. Arme Indië, wat schelden ze er niet op? Het land kan het toch niet helpen, dat de kani vaarten op zijn grond zijn gekomen, barbaarse veroveraars die maar rijk willen worden en weg. En als ze dan niet rijk worden, dan schelden ze, op de warmte die God het van de beginnige heven heeft, op het gemis aan voedsel voor ziel en geest, ziel en geest van de kani en vaat. Het arme land waarop zo gescholde is zal wel denken, was weggebleven, en u, u hield ook niet van Indië. Ik heb geprobeerd de poëzie van te vatten, en nu en dan vat ik ook die poëzie. Verder is alles mijn schuld, residenten niet de schuld van dit mooie land. Evenals uw kaninevaat had ik hier niet moeten komen. Al mijn spleen, al mijn melancholie. Hier, geleden in het mooie land van mysterie, is mijn schuld. Ik scheld niet op Indië, resident. Hij vat haar bij de hand, en bijna met ontroering, bijna met een vochtgrans in zijn oog. Ik dank u ervoor, zei hij zacht. Dat woord is van u, uw eigen woord, het woord van een verstandige ontwikkelde vrouw, die niet als een stom al holander en maar op los trekt, omdat hij niet precies hier gevonden heeft, wat aan zijn ideaaltje beantwoorden. Ik weet het, uw natuur heeft hier veel geleden, het kan niet anders. Maar het was niet de schuld van het land. Het was mijn eigen schuld, resident, herhaalde zij met haar zachte stem en haar glimlach. Hij vond haar aanbiddelijk, dat zij niet uitvoer in de implicaties, niet losbarsten in heerlijkheid, omdat zij over een paar dagen Java verliet, deed hem wel dadig aan. En toen zij opstond, zeggen ze dat het haar tijd werd, voelde hij een zware weenmoet. En ik zie u dus nooit meer terug. Ik geloof niet dat wij ze lukkomen. Het is dus een afscheid voor altijd. Misschien zien wij u nog, in Europa. Hij wierde af met de hand. Ik ben u innerdankbaar, dat u de oude man eens eens komen opzoeken. Ik rijd met u mee naar Garout. Hij riep het naar binnen, waar de vrouwen onzichtbaar scholen, waar de kleine zusjes giegelden, en hij steeg met haar in het rijtuig. Zij reden de varen alleen uit, en plotseling zag zij het heilige meer van de les, overzonderd door de cirkelende duisling, daar altijd rond flerkende kalongs. Resident, fluisterde zij, ik voel het hier. Hij glimlachtte, dat zijn maar kalongs, zei hij. Maar in Labouwangi, daar was het misschien maar een rat. Hij fronste even de brouwen, toen glimlacht hij weer, de joviale trek om zijn brede snor, en nu schier ik zag hij naar boven. He, zei hij, zacht, Heus, voelt u het hier? Ja. Nee, ik niet. Het is bij, en ieder iets anders. De reuze vleermuizen wan op schreeuw de schreeuwend triumf. Het rijtuigje reed voorbij, en ging langs een klein spoor weghalten. En in de ander zo eenzame landstreek was het vreemd, dat enige hele bevolking, een zwerm van bonte soondanezen, samen stroomde aan het kleine station, gretig uitziende naar een langzame trein, die tussen de bamboes zwartrookend naderde. Allere ogen waren als dol open specht, als verwachten ze het hel van de eerste aanblik, als zou een schat voor hun ziel zijn, de eerste indruk die zij zouden ontvangen. Dat is een trein met nieuwe huidjes, zei van Audeik, allemaal verse mekkagangers. De trein hield stil, en uit de lange wagens der derde klasse, plechtig, langzaam volwijding, en bewust van hun waarden, steegende huidjes uit. Rijk, geel en wit getul band het hoofd, waarin trots de ogen glansde, laat dunkend de lippen zich dichttrokken, in nieuwe glansende jassen, goudgele en purpressamare, die vielen aanzienlijk bijna neer tot de voeten. En grondzend van verrukking, soms met een opstijgende kreeg van onderdrukte extase, dronk naderde uitziende menigte, bestormde de nauwe uitgangen van de lange wagens, de huidjes plechtig, steegen uit, en hun broeders en hun vrienden grepen omstrijd hun handen, de zomen van hun goudgele en purpressamare, en kusten die heilige hand, dat heilige waad, omdat het hun pracht iets van het heilige mecca. Zij vochten, zij verdrongen elkaar om de huidjes, om het allereerste kusten te geven, en de huidjes laat dunkend, zelfbewust, schene de strijd niet te zijn, waar als voorname rustig en plechtig, aanzienlijk de midden van de strijd, de midden van de golvende en grondzende menigte, en overlieten hun hand, overlieten hun tabbaardzoom aan de dweepkus van al wie hen na kwam. En vreemd was het in dit land van diep geheimzinnig, sluimerend mysterie, dit volk van Java dat zich als altijd verborgen in het geheim van zijn onderdringbare ziel, wel onderdrukt, maar toch zichtbaar te zien reizen in extase, te zien oogstaren en dronkende dweeping, te zien zich openbare een deel van die onderdringbare ziel in haar vergoddelijking, van wie het graf des profeten had gezien. Te horen zachtgrondzen in godsdienstverrukking, te horen optrillen plotseling onverwacht, een niet te onderdrukken kreeg van glorie, die weer dadelijk verzonk, versmolten in het gegrond als angstig om zichzelf, omdat het heilige tijdstip nog niet daar was. En van Oudijk en Eva op de weg achter het station, langzaam voortrijdend om de drukke menigte, die grondzenden altijd de hudgies omringden, hun draagende erbiedig hun reisgoed, hun vleierig aanbiedend hun karretjes, zagen plotseling al kan eraan, en of schoon zij het geen van beide wilden zeggen met woorden, zijden zij elkaar met een blik van begrijpen dat zij het, dat, voelen, beide, beide tegelijkertijd nu, daar, te midden van het dweepen, dier menigte. Zij voelden het beide, het onuitzegbare, dat wat schuilt in de grond, wat sist onder de vulkanen, wat aandonst met de verre winden mee, wat aanruist met de regen, wat aandavert met de zwaar rollende donder, wat aanzweef van wijd uit de horizon over de eindeloze zee, dat wat blikt uit het zwarte geheimen oog van die zoek gesloten inboorling, wat neerkruipt in zijn hart en neerhuurkt in zijn nedige gehormat, dat wat knaagt als een gift en een vijandschap aan lichaam, ziel, leven van de Europiaan, wat stil bestrijdt over winnaar en hem sloopt en laat kwijnen en versterven, heel langzaam aansloopt, jaren laat kwijnen en hem ten laatste doet versterven, zoon nog niet dadelijk tragisch doodgaan, zij voelden het beide, het onuitzegbare. En in het voelen ervan, tegelijk met de weemoed van hun afscheid dat zodadelijk dreigde, zagen zij niet te midden de golvende, deinende, gonzende menigte, die als eerbiediglijk voortstuwde de gele en purpre voornaamheden eruit Mecca terugkerende hardjes, zagen zij niet die een grote, witte reizen boven de menigte uit en kijken met zijn grijnslag naar de man, die hoe hij ook zijn leven had geademd in Java, zwakker was geweest dan dat. Pasaruan, Batavia, oktober 99, februari 1900. Einde van de stille kracht van Louis Coupérez. Voorgelezen en opgenomen in Rotterdam op 18 februari 2013 door Karola Jansen, www.karolajansen.naal.