 Salam, 12 april illər əvvəl bugün də Bəşər tarixinin ən böyük və mühüm hadisələrindən biri baş verir. İnsan övlədə daima can attığı cöylərə, daha dəyəqidə seç kosmosa qalqır. 1961-i illə rəyallaşan bu hadisə ilə bağlı Mənmət Süleymanovun yazısını təqdim edirik. Dinləyək, 1961-i ilin aprilin 13 nəkə cəngizə saat üçudə Amerika Birləşmiş Tatlılar Prəzidentinin elimizrə məsləyətisi. Zəram Uysneri qəhvil telefon zənci yoxudan oyadır. Dəstəyin digər tərəfindəki CBS Telekampanyasını müxbir edəcəyət, ondan Amerika Birləşmiş Tatlılarının nüfuzu üçün həssas olan mevzu Savet Kasımanaftı Yurika Garnin ususuyla bağlı rəy öyrəm məhni yətinlədir. Yoxusunu haram qatılan Uysner əsəbi səslə bu sözləri deyirək telefonun dəstəyin tuğlayır. Ərsən ahma bizdən nə isə eşitmək istəyirsən, sə buyur. Hami indiyatır, Prəzident kendidinin məsləyətisi, artıq səhərsü gün verdiği cəhava görə dərin peşmansılıq keçirir. Çünki Amerika Birləşmiş Tatlıların əksər qazətləri bu başlaqla çıxmışdı. Amerika həla yoxuda olan da səvətlər yer orbitini fət ettilər. Dördil əvvəl 1957-i 4 oktiyabırında Savet Sünipeyiçi kosmosa gəndərləndən sonra Amerika'da əmin edilər. Indi nöybə onlardadır və kosmosa yol açan ilç insan da məs amerikal olacaq. İlç insanın uçuşa hazırlanması üçün xüsusi proqramın işləməsinə başlanılmışdı. Amerika mətibatı bütün gücülə təbliğatlı məşhul olaraq, M günündə planlaşdırılan uçuşun günü buzir adlandırılırdı. Məs, abuş vətəndaşının kosmosa yol ulanacaq, ilç insan olacaqını yazırdı. M günü isə 1961-ci ilin 28 aprelini təinə olunmuşdu. Bu müddətdə Savet Kasım Anaftikasından qeyri adihəs bir uğur gözləyəmən Amerikanlar yanıldı. Aprelin 12-sində Savet vətəndaşı kosmosa qaldı və səxsalamat qeyriya döndü. Burada mühim bir nüansı da qeydətmək lazımdır. Əgər Yuri Qqarın yer orbitini tərk etmişdir isə abşın proqramına gürəm mərkuri kosmik kapsunun orbital uçuşu yox, Redstone raketi ilə stratasferin hidudlarına yoxarya qaqması və paraşütlər vasitəsi ilə yerə qaydışı nəzərə tutulurdu. Yəni, Amerikanlarım planlaşdırdığı uçuş müasir anlamda heçlə kosmik uçuş adlanmır. Bir sözlə, Əgər Yuri Qqarın onları qəbaqlamasaydı bələ, abış astranaftı yer orbitini tərk etməyərək, gəli dönecəkdir. Yəni, istənləyən halda bu, insanın kosmosa uçuşu olmayan sadı. Oksar senari əvvələr SSR-də də nəzərdən keçirilmişdir. Vastok-Kasmik yəmsinin quraşdırılmasından əvvəl Seyyer Karalyovun rəhbəli kətti, xüsus-i konstruktor buyur olsun da nüzakirələr gedirdi. İnsanı birbaşı orbital uçuşa yollamalı, yoxsa onu raketlə, stratasfərə qaldırmalı və bu stratasfərdə birinç edəyə qalandan sonra paraşütlə yerə dömməli. İkinzi var yən, Karalyovun Seyyer-i nətəsində perspektifsiz və qasmanatikanın inkişafı üçün faydası sayıldığından birbaşı insanı orbital uçuşa yollamakları harıqə bilə olunur. Yəni, Amerikanlar üçün maksunum sayılan programdan SSR-də imdina edərək, daha inglabi planı reallaşdırmağa başlayırlar. SSR-in apşı qabaxılaması xəbəri bu ölkədə çox ağrılı qarşılanır. Apşın və s. prezidenti Lindon Johnson öz gündəliyində yazır. İndi səməmənə tamamilə yat kimi görünür. Başqa bir xalqın bizim böyük ölkəmizi öz teknoloji uğurları ilə ötib kəsməsinin mümkünlüğü indirən mən dərin şox yaşadım. Antikamunist mövqeyi ilə səsilən senatorlardan biri Henry Jackson həmin günləri bədnamlıq və təhlükə həftəsi adlandırır. Yahud Nasa'nın kosmik uçuşlar şöybəsinin rəhbəri son yardlı xadırlayır, yürüyü qəqarı mənə mökəm qızıllandırdı. Apşın aparıcı time jurnalisi hə yazır. Soyq müharibənin təlaskopundan baxdığınızda, səvetlərin müöfəqiyyəti yalnız kommunizmin qələbəsi və Amerika başlı olmaqla azad dünyanın məlubiyyəti kimi görünür. Yahud MBC təlikananın şəhcisi Tim Connors, Amerika'nın kosmosun fətindəki bu məlubiyyəti sonuncu məlubiyyəti olmalıdır, çağrış nəydir? Nasa'nın operativ grubunu rəhbəri Carl Gilhurus'a həylətini gizlətmir. Səveti tıfaqının da bizdə kimi tədikatlarla məşhul olduğunu bilir deyir. Anzac bizim çəşbiyyətimiz onların uğurları barədə heç bir bilcə malik deyildi. Newyork vaxti ilə gezə saat iki də bütün informasi agendiklərinin tərətaypı bu xəbəri yayır. Səvet sosialist resmublikasi tıfaqında, içərisində insanı olan İç Kasmi kemi uçuşa gönlərlik. İç Kasman Aft, 27 yaşlı Səvet vətınlaşı Yurika Qarindir. CBS-i müqbiri Səmiyeffiri öz rəpartajını bir başa təlitay fərəqlərindən oxuyurdu. Bir nisə dəyqə sonra, Səvet agendiyi Tasın Newyorkda ki, şövbəsində Amerqalıx foto müqbirlər peyilə olur. Onlar major Yurika Qarinin fotosunu istəyirlər. Həc bir saat keçmir ki, bütün Amerika Qarinin adını eşidir. Qazitlər təcidi şəkildə onun biya grafiyasını axtarırlar. Sanki onların arzularını yerini yətirək, SSR-nin ən məşhur diktoru yorul evitən Tasın resmi məlumatının ardınıza radyo ilə Qarinin biya grafiyasından məlumatları səsləndirir. Hadisə barədə Ağevdə xəbər tuturlar. NASA rəhbərliyi nəbə astranaflara bilgi səhər saat 4-də verilir. Apsın ilk astranafta kimi uçuşa xazırlanan Ağlan Şəhpardüsün bu xəbər əsıl sarsıntı olur. Sonralar o, həmin gecəni muzik xatırlayırdı. Gecənin bir yarısında telefon zək çaldı. Zəngidə NASA'nın mühəndisi Charles Collins idi. Qamandir şəhb artdı, xəbər eşitmisiz? Bəli şəhb artdı, hansı xəbərə? Ruslar kosmosa adam yollayıp. Ruslar nə ediyip, qulallarımı inanmayaraq təşrə soruşdum. Onlar yen orbitını adam göndərib, telefonun dəstəyi əlimdən düştü. Siz yaygın zarifat edirsiz, Charles. Mən həts vakt müzüz zarifat etməzdim, Qamandir. Collins dilləndi. Ruslar bunu yettirlər, onları eləyindizə orbitı adam çıxartdılar. Mən dəstəyi yerinə qoydum. Yalnız bir fikir başımda fırlanırdı. Mən də biriniz olabilərdim. Ağlan Şəhpard radyonu açıb dilləyir. Sonra əsəm Mirkuri Kosmik yəmsinin Qamandasının digər üzülərini zəngidir. Hağmı yenilikdən xəbər dağır və bədvinlik çindiydi. Kosmosda qələbəni səvet xalqı qazamışdı və bufakla barışmaq çətin idi. Halbuki son günlərə qədər hadisələrin inkişafı tamami ilə fəqli sonlubda görünürdü. Səhər Nasa rəhbərliyi astranafları toplayır. Biz Mətpat üçün bəyanat verməliyik. Astranaflar bəyatın mətinlə onların adından SSL-ini təbrik etmək cümunəsinin sağlamasını da təklif edirlər. Kaptan Zonglin səmmi olmağa çağırır. Səvvətlər bizi qabahlayıb. Və salam özümüzü aldatmamalıyıq. Prezident Zongkəndədi üçün Yurika Garlin utuşu iki qət sərbəydi. Bir həftə də iki pis xəbər almışdı. Apsın maliləşdirdiyi və silahla təmin eddi xxenglaptılar, Kubonun donuzlar görfəzin də biabırcı məqlubiyyətə dütsar olmuşdular. Indisi SSL-i öz uğurlarıyla Amerikanı outsider vəziyyət nəsalmışdı. Mətpat konfransında Zongkəndədi söyləyir. Ameriqə birləşmiş tətləri, Sövvət Sosialis Respublikasi Tıfağının müəffə qiyyətləri ilə yarışa girməyəcək. Biz başqa sahalar tapacaqıq ki, orada birinizi olak və bəşəriyyətə faydə verək. Bu, tamami ilə yeni siyasətindir. 1960-un dildə seçiyi kampaniyasında Zongkəndədi, seçicilərinə Amerikanın bütün istiqamətlərinə nüfuzunu artıracaq və edini vermişdir. O cümlədən, kosmosda birinizi olacaqlarını demişdir. Kosmos bizim yenisər hədimizdir. İndi isə gözənilməz məhlubiyyət, ondan doktorini da dəşiqlikliklər etmək tələb edirdi. Məsələ, o yerə çatır ki, Vashington da bir çox alə məhamurlar artıq təstiglənmiş kosmik uçuşlar programını dəyandırmaqı və kosmosa adam gönlərməmək təklif edir. Onların fikrinzə, ikinci olmaq üçün vaxt, səyi və pul sərh etməyə dəyiməz. Artıq adını çəkdiyimiz cerum bu istərisə, baş elvi məsləyət seçimi kəniədiyə kosmosu SSR-yi güzəşdə gətməyi və mərquri programını dəyandıran sənədi imzalamı artıqlifidir. Onun fikrinzə, əcəl mərquri programı uğursuz olsa insanlar tələf olacaq və bütün məsuliyyət prezidentin üzərlə düşəcək. Son kənini buzü sənədi imzalamır. O vizdə prezident Glindon Johnson yana çağraraq, milli kosmos komitəsində sədir. Tanınmış huyuxuna James Webb isə NASA-ya yeni rəhbər təynidir. Onların qarşısında yeni məsələ qoyulur. Kasmik təddiqatlar sahasında SSR-ya satımaq və onu ötüb kəsmək. Bu əslində Amerikanların i-programının ilk adımları idi. Yurga Garnin uçuşunu ideoloji savaş argu meydanə çevirərək, apşın məqlubluğunu gizlətməyət çalışanlar da az deyildi və onlar yalanlar, şayələr yaymaqla məşhuludurlar. Məsələn, asr-şeytid prezident məqbiri Leiv çakir masqadan xəbər verir. SSR-nin iç Kasmik uçuşla bağlı məlumatı komunislərə xasirlə hata olunur. Masqada çalışan birçok müşahidəslər, bu hadisənin həyqətən baş verdiğində şüphəylə yanarşırlar. Başka tip yalanlarda vardı. Məsələn, həmin, agendliyin radyo şərt-cif renk ed var, dırnaq arası abış çəşfiyyatında ki, müətəbər məmbələrə istinadən SSR-nin kosmosa adam göndərə erkən, dırnaq arası insan etkilərlə dən danışır və hətta halaç olan 5 bəxsiz kasmanaptın ağzlarını seçir. Piyatır Dalgaov, Alexey Blakonev, Ivan Qatsura, Aleksandar Graçov və Gennadi Mikhailov. Bu seyahadan paraşit idmanı üzrə dünya rekordusu Piyatır Dalgaov qa qarnin uçuşundan 1,5 milyarım sonra, 1961-1951 nöyabrında, statosverdən 25.458 m yüksəklikdən paraşitlə tullanarca halaç olacaqdı. Yəri gənmişkən ötənil bütün dünyaya, statosverdən paraşitlə tullanan Felyosupam kartini piyanör kimi təbliqətdələr. Halbuki bu sahədə SSR-ı apşı düz 51 il qabqlıyı, o vaxt 2 paraşü üçsüdən Piyatır Dalgaov halaç oluq. Diyicəri, Yevgeni Andreev isə 2000 inzildə vəfat edir. O çıqaldı diyicə 4 nəfərə, onlar texniki mütəxəssislərdir və Hetzvat kosmosa uçmayıqlar. Bu dür yalancılara layıqlət zəvab İngiris Alimi, Kardur Elbeng Raderasatıqansın direktoru Berhard Loweldəncədir. O təsdə bildirir. Bu tip skepsiz, pahalıqın doğma qardaşıdır. Məlumdur ki, SSR-ı də bəyzən Hetzneyi yaxud bəyzə detalları açıqlamırlar. Anca qonlar Hetzvat, Hetzneyi falsifikasi etmirlər. Vastokün 108 deyicəliç uçuşu, Amerika Birləş Müştatlarını şoka saldı və onun nüfuzuna güzülü zərbə vurdu. Ancaq etraf olunmalıdır ki, Amerikanlar özlərinə təzgəlirlər və kasmik programlarını inkişaf etdirmək üçün özlərin də bazarıq və təpər tapdılar. Elhəmin vaxtlarda John Kennedy'nin bir kanadı kellməsi çox papulyarlaşdı. Biz kosmosu soviyyətləri məktəb partasının arkasını otuzdu.