 Xoş gördük, hər vaxta xeyr olsun, əz və dəyəri izləyəcələrimyiz, kanalın şəkrimdə bugün 14-an var, 2021-ci, 22-ci tarəqdə nələ də 21-ci təsirindən çabubməmişdik. Cəlva alanıza başlayırız, bugün çox dəyələk olanımız var, qardaş Türkiyədən, Qafqa Stratiq Araşlama Mərkəzinin rəhbəli, profesor doktor, asan oxtayda təxmək bir saat boyunca ötən bir həftə və ötən 10 gün ərzində yaşadılarımızı, nəzərdən keçirəcik, qremlək yeni təsirini qurma planlarına və stratejist hərindən çox anlamlı, ümraqlı aşı xulamalarısı təkdim edəcik, qazı asan laylarının sonucu ne ilə hara doktor gedir? Bölgün ülkələrinin, ölgün ülkələrinin ne gözləyir? Bütün bunlar hər zaman bizim ifrimizdə də bir əkirlərdə də öz unikal, öz anlamlı suçlar ilə belə deyək. Gündəmə öz damlasını quran çox dəyəli hocamız, asan oxtay, hazırda ifrimizdə riz, hocamızı salam birə, profesor doktor, asan oxtay, kanalın üçün canlı ifirini də hoş görəcəm. Hoş gördük, haylı akşamlar, bakıya sələmlər. Başıdan da Ankara, İstanbul'a salamlar olsun, təsilar olsun ki, son günlər Ankara da da, Baku da da, Almata da da, Aslanı da da, eləyətlədə də çox soyu oxuz kələr rəsməkdədir. Kələr başverir? Bunları sizdən keçikmə çox marağılıdır, şəxsə mənim üçün, yə ki, izləklərin üçün də çox marağılı olacaq. Hocam, tüq dünyası çox belə deyək, təsirli, çox ağır, çox sərt bir yambara başladı, ucaq aynı deyirəm. Qazaxstan'da baş verən olaylar, və orada bizim soydaşlarımız, qazax kardeş və başlılarımızın qanına gəltən edilməsdirq olayını, təsilar olsun ki, seyrətmə də yetindik. Bir daha tüks torfağına yenidən kremil öz orusun yeritti və yunanslı insanlar, həyatlarını etirdilər. Qazaxstan hastalığı, Qazaxstan prejizdindir Cumhurbaşkanı Tövqayivəyə vətən kainatlandırırlar. Ona sorulan olaylar çox marağılıdır, amma olayların hepsi entirində, məlkəzində pahalılarda edüşən bir soru var. O soru nədə nibarətdir? Hələ də bu müzakirə gedir, bu da artışma gedir insanlar arasındakir. Nur Sultan Nazarbayı bu olayların arasındadır, nərəsindədir? Mən çox haşir eləm sizdən bir açılım olayaq, bu məsələlənin də için alaraq baş verən olaylarla bağlıq, özükirinizi açıqlayın. Sonra deyilmək, keçək, təxminən bir sada yaxın bərabər olacaq. İzləklərdən çox haşir eləmək, efir paylaşıb bəyənin ki, daha geniş auditoriya bizi izləyəbəsin. Efirdə profesör Dr. Hasan Oqtayda. Bu ne hocam? Əvət Ankara'dan bütün Türk dünyasına bakıyor, səlamlar. Sizin də ifadə etdiyiniz gibi, yanvar ayının, yəni hocak ayının üçün də biz yanvardayınca həp aklımıza 20 yanvar geliyordu. Yəni, Rus askərlərinin Azərbaycan topraqlarından çıxmasının başlangıcı olaraq biliyorduk. Amma üç yanvardada, yəni üç hocakada Kazakistanı Rus askərlərinin gelməsinin önü açılmış oldu. Sizin də ifadə etdiyiniz gibi Ruslar yenidən sovyetləri canlandırmaq mı istiyor? Yoxsa sovyetləri canlandırmaq için harekət etməyə çalışan Putinı farklı cepələrə koşturarak yorgun düşürtük. Sonra Rusya da önümüzək günlərdə içindən çıqalamayacaq bir buhran və krizmi oluşacaq. Aslında bu açıdan da bakmaq lazım, çünki genel də hep Türk dünyasında olsun. Sovyetləri canlanıyor, Türk dünyası təqrar sovyetlərin kontroluna girecək gibi. Üyük bir hayal qıdırqlıqla qarışıq bəktənti söz konusu oldu. Amma biz üç hocak günü başlayan doğal qaza yapılan zam ilə başlayan olaylara bakdığımızda hem Rusya, yəni Putinin sovyetizm həvəsi canlandığını və bunun için harekətə geçtiğini, həm də Putinizm olaraq ifadə ediləcək yeni sovyet ideologisini ötələmək və yaxud da bunu kəndi içində çökərətə bilmək üçün bir dünya stratejisi uygulandığını söyləmək görəkir. Təbii bu arada Nazarbəyə evlə tokaya varasında bir problem var mı? Bu isyan direkt Nazarbəyə karşımı yoxsa bütün həm tokaya və həm də Nazarbəyə evin karşısı yapıldığı gibi dəyişik sorularla qarşı-qarşıya qalacağız. Bən konuşmamda bunlara da zaman-zaman təmas edəcək. Öncəlikdə Qazakhistan Türk dünyasının co-rafiya olaraq, yəni 100 ölçüm toprak olaraq ən büyük devləti. Nüfus olaraq da Özbəkistanından sonra yine ikinci nüfus, Türkistan co-rafiyasındaki Türk devlətlərlə bakdığımızda. Yeraltı kaynakları və nüfus da orantılandığında Qazakhistanın yeraltı kaynakları və madən kaynakları Qazakhistanla yaşayan hər bir halkın, hər bir insanın ən az 100 yıld yatebilecək qadar hiç çalışmadan 100 yıld yaşayabilecək qada bir ikimi potansiyelə sahib. Təbəbə, böylə bir zenginləyə sahib Qazakhistan devlətinin halkı niyə isyan edər və ya da doğal gaz və petrol denizi üzərində yüzən Qazakhistan doğal gazdan niçin zam yapma ihtiyacı hissədər? Şurada eski Sovyat sorası Türk devlətlərində deyisim dönüşümü çox hızlı olmadığı bir taraftan eski Sovyat mantığını yürütdüğünü ki, bir çox eski Türk devlətlərinin yönəticləri eski Sovyatlərdən qalan yönəticlər. İslam Kerimov vardı, Özbəkistan'da öldü. Türpənistan'da geçən də yine vəfat etdi və Qazakhistan'dadan Sultan Nazarbək iktidarını tokaya devrədərə kendisini fahri olaraq devam etməsin sağladı. Ama tokaya evi ilə Nazarbək ev arasında hər nə qadər tokaya Nazarbək evin emri altında çalışıyor gibi gözüksədə aralarında ciddi allamda bir rəkabət olduğu, bu isyanın nəticəsində özəllik də halkın Nazarbək evin heykəlilərində Nazarbək evin vaqfının işte olduğu binaya saldırması, biraz da sanki tokaya ev ilə Nazarbək ev arasında bir krizin olduğunu göstərmək çalışıyor. Tabi Qazakhistanı bir tə Qazakhistanı olaraq deyərləndirməmək gələkir. Qazakhistanın eski sovyetlərin bir uzantısı və yaud da Rusya'nın hər şəyhə rağmen Putinin sovyetləri canlandırabilmək adına ən fazla kendinə yakın gördüyü bir coğrafyı olaraq deyərləndirmək gələkir. Tabi Qazakhistanla ilgili Rusya'nın bu bakış açısı söz konusu olduğunda da vatının Rusya ilə öncə Gürcistan'da sonra Ukrayna da başlayan reqabitə və çekişməsi buna yakın zamanda belə Rusya eklendi. Bunlar vatının Rusya'yı kəndi içinə çökətə bilmək adına eski sovyet coğrafyasındaki dəvlətləri vatıya döndərərik, gücünü vatıya döndərərik bir anlamda Putinin elini zayıflatmaq, Rus halkının necdində Putin-i zayıflatmaq üçün uluslar arası ilişkiləri və dəngələri çox iyi kullanıraq Rusya'ya qarşı yavaş-yavaş operasyonlar yapılıyordu. Yəni bu operasyon keliməsinin savaş ağab-bağlamında dələlənirməmək gələkir. Bir təki sıcaq çatışma Ukrayna da çıqdı. Gürcistanı bir çatışma orak dələləndirməmək lazım. 88-2008-də Putinin tiplisi bombalaması özelliklə ayrı dələləndirməsi gələkir. Bu da istəri istəməz Putinin eski Sovyet coğrafiyasındaki araziləri və dəvələtləri kontrol edə bilmək üçün bir hamlesi orak dələləndirilir. Batı sürekli Rusya'yı küçükmək, Putinin etkisini qırabilmək və eski Sovyetlərdən kopan dəvələtləri NATO-ya yakın olanları NATO-ya almaqla ilə bir strategi geliştirdi. Və bu strategi daha çox Ukrayna üzərindən ciddi anlamda bir çatışmaya dönüştü. 2014 Sochi Olimpiyatları, Kış Olimpiyatları bitər bitməz. Biliyəsiniz, Olimpiyatlardan önce iki ay üç ay və ya da dördəya yakın. Ukrayna da meydan göstələr adı altında Rusya'ya qarşı ciddi anlamda bir direniş oluşturuluyordu. Bunun üzərində Olimpiyatları bitər bitməz. Rusya, Ukrayna nın doğusundaki bölgələrə kəndinə müzahir kəndilə birlikdə hareket edən, yərəl halkı içində oluşturulan milizkuvətləri üzərindən o bölgeyi kontrol altına aldı, kırmı önce ilhaq etti, sonra kəndi içində bağımsızlığını sağlayıp daha sonra kırmın Rusya'ya bağlanmasını sağladı. Böylə olunca da Ukrayna resmen olmasa da fiilən ikiye bölünmüş oldu. Təbii Batı Rusya nın bu yərəl-güçlər üzərindən stratejisini 1991-93 sürücində Ərmenistanla-Azerbaycan arasında dağlı Karabav üzərindəki ihtilafda Batı Ərmənlərlə ilgili bir təercikdə bulundu və Ərmənlərin orada haqsız və qusuz bir səkildə öncəlikdə dağlı Karabavada bir kimsənin tanımadığı bir defakto yapı ilan etməsi, sonra da Azərbaycan yedir ayarını işqal etməsi və bunu da Rusya Ərmeni sivililər üzərindən qərçəkləşdirməsinə Batı bir anlamda sək çıkarmadığı və bundan bir anlamda da səssiz şəkildə sevindirər. Çünki hər şəhər həmən Batı kristiyan bir devleti, müslüman bir devlətə qarşı, yəni Ərmenistanın Azərbaycana qarşı bir qaləbəsi olaraq deyərləndirdi. Ama Batı Rusya'nın bu ayrılıqçılar üzərindən bölgeyi kontrol etməs səticisini Ukraynaya uyguladığında Batı adətə şaşkınlıq içerisində kaldı və Rusya'nın bu uygulamasının önlə gəçəmədirlər. Şini buna Donbass modeli olaraq ifadə edilir. Yəni, yerli bilislər üzərindən Rusya'nın bölgeyi yönətməsi bunu bugünlərdə də da dağlıq qarabağdakı uygulamasıyla görürüz. Yəni, Rusya üçdür, öncə 1991-93 süləcində dağlıq qarabağa və diğer işgal altındaki Azərbaycan topraqlarında daha sonra Ukrayna-Donbass bölgesində uyguladı. Daha sonra da təqrar 44 günlük Azərbaycan-Ermenistan Savaşında da, təqrar dağlıq qarabağa da uyöntəmi uygulamaya başladı. Təbii Batı Rusya'nın bu şəkildə davranışının önünə gəçə bilmək adına və təqrar Ukrayna da Rusya'nın özellikdə Aralık ayının 15-indən sonra daha da fazla Ukrayna da bir çatışma bəklən tisi olduğu bir dönəmdə Batı təqrar Rusya'nın Donbass modeli şəktində Ukrayna'nın daha önəmli kısımlarını işgal etməsinə önləyə bilmək adına Qazakistan da bazı göstərilər və eylemlərin alt yapısını oluşturduq. Yəni, Qazakistan'da ki, eylemi bütün yönlərlə dəyələndirildiğində Rusya'nın bu yayılmacı eski sovyetləri bərpa etməsi, işte Ukrayna krizində Batı'nın Rusya'nın qüvvətlərinin farklı alanlara yönləndirmə taktı için özellikdə və özelliklə, Qazakistan'da Batı mənşeyli bazı fonlarla irtibatlı şahısların Qazakistanın Batısında, yəni Rus nüfusunun daha çox yaşadığı bölgədə bir ayaklanma orqanıza etdiyi bugünlərdə oldukça fazla üzerində duruluyor. Yəni, həm Qazakistanın kəndi iç ekonomi qarəkətliliydən və ya da ekonomik dağılımdaki adaləsizlikdən qaynaklanan və Qazakistanın bütün Qazakalkına yetircək yeraltı zenginliklər olmasına rağmən durup durur kən doğal qaz fiyatlarına zam yapması Qazakistan halkını özelliklə belirli bölgədəki halkı manüplə edilərək qazı sokağa döküldü və bura üzərindən də ortaya çıxandan qarışıqlıqla Rusya'nın dikkatləni bölgəyə çəkmək arusundaydılar. Belki bu üç ocaqda bu isyan başlatıldı. Altı ocağa qadar yani ortodoksların Noel tatili bitənə qadar Qazakistanında ciddə anlamda bir huzursuzduq və istikransızıq söz konusu olacaktı. Bu arada dəviyyət argıtı yönətimi başarısı olacaktı, istifalar olacaktı. Başbakan istifaliyyətdir, bəlkü quvaşkanı istifaya zorlayacaklardır. Burada tokaya, nazarbəyə, rəqabət-i qavqası varmı sorusu sorulabilir. Bu önümüzdə günlərdə çox daha nəpmiş səkildi ortaya çıxacaq. Ama burada Rusya bir ön almaq adına, yəni bu sokak harekiyyətləni və göstərilərinin daha fazla qazakistanına yayılmasını önləmək. Hatta bu göstərilərin sovyetlər Rusya'ya yayılmasını önləyə bilmək adına acilən kollektif güvenlik araştırma örgütü olaraq. Sovyetlər sorası Rusya tarafından kurulan örgütün Dönəm Başkanı Ermenistan Başbakan Nikol Paşaqiyan üzərindən bəlkü də Putin tokaya arayarak acil bir səkildə varışqücü taləbi gerçəkdəşdirildi və Rusya acilən 3.600 civarında askərini qazakistana indirdi və orada halkın sokağa çıkması nəticəsində olan qargaşaqlığa müdahal etdi və orada Rus askərlərin müdahaləsi ilə nə qədər insanın öldüğünü biləmiriz. Çünki qazakistandan özgür dünyaya, batı aləminə, basır aləminə aktarlan bilgilər birbirləri çox çəlişkili. Kaç kişiyi tutqlandı? Bunların bir ölbüsəl bağları var mı? Və hətta tokaya öndədiyi gibi? 10.000-an fazla kişinin tutqlandı və həpsə olun da bilirlir. 500 civarında da ölürün sayı qeyd olunur. Amma siz haklısınız, qazakistanın dış dünyayla, qaraca dünyayla ilişkilərini kəsiblər. Siz bayaqlar qeyd ettiniz. Nazarbayevlə tokayev bu qargaşaqlarda, bu olaylarda yerləri hardadır. Gələcək günlərdə bəlli olacağım. Amma qanvarın üçün də belə fikir səsləndi. Yəni üç ocaqdan təminə bir həftə civarında. Bu fikir səsləndi ki Nazarbayev Rusya qaç. Sonra dedilər Nazarbayev, onun söçsü deyik ki, Nur sultanda adıya qurdun. Yəni bir xəbər çıxır ki, Nur sultan Nazarbayevın qızıyla bağlı artı və ailəsi ilə bağlı, eyni zamanda mən bugün məlumat aldım ki, Nur sultan Nazarbayevin təlikəsi sistemində olan Kasımovya Kasımov, bu adıla bir qoğumu var. Onu da işlən çıxarıqla. Yəni sanki Tokayev bə Nur sultan Nazarbayev arasında ki, bu sorun keçəyi iləşmək üzrədir, yəni qarşılırma. Onu görədirəm, iləlliyən günlərdə daha çıl bağlıdır özlə çıxacaq. Amma ilk günlərdən bu günə qədər bu tavlı ortaya çıxıb. Sizin bundan bağlı bir yanaşmanız var mı? Şüncəliniz var mı hocam? Yəni, bən həp Qazakistanı kəndi iç qəlir adaləsizdir, qəlir dağılımı sizdən qaynaqlanan halkın fakirləşməsinə bir tepki olaraq göstərildi. İlk səmanlar sokağa çıxanların Nazarbayev aləyində sloganlar attığını, bunun da Tokayev Nazarbayev üzrəndəki bas qısını bərtaraf edə bilmək adına soka qarəkətlərində istifad edək, bəlkə de Tokaya taraftarlarından bir qısımının göstəriciymiş gibi sokağa çıxaraq Nazarbayevı halkın gözündə kötüləmək adına bu və buna bənzər ələmlər qərçəkdəşdirdir, sələmək mümkün. Tabi, dədiyim gibi Qazakistan bu olaylar başladığı gündən itibaren dış dünyayı aktardığı bilgilər, çox sınırlı bilgilər. Yinə sizinle ifadə etdiyiniz gibi istihbarat başkanı Nazarbayev adına bu soqaqları karışdırdı. Çünki onun soqaqları karışdırdığı iddiası ilə görədən alındı, hatta tutundandı, habərləli dünyaya yayıldı. Bələ olunca da bu karışlıktıqlar Nazarbayev və ya toqayaq taraftarları aras, taraftarlarınca çıxarıltılmadığı, amma olaylar çıktıktan sonra toqayaq və Nazarbayev taraftarlarının da biblərinə qarşı haqqiti keçilərinə söyləmək mümkün. Bəl olunca da, məsələ, bugün yine Türk basına da yansıdı, Nazarbayev vaqfına basıldığı, işte yağmalandığı, həkələrini söküldüğü ilə ilgili, habərlər dünya basına yayınlandı. Tabi burada problemin araq aynağının, sovyəs orası qurlanı Türk dəvlətlərinin sovyətlərdən tam kurtulamadığı, modern dünyaya tam keçisi alayamadığı və dəvlət yönətim ayqatının da tam anlamıyla vatandaşın lehine oluşturulamadığını söyləmək mümkün. Biz bəl çıxmış olduğumuz televizyon programlarına şu örneyi veriyoruz. Türk dələt və həsəfəsinin ön önəmli metinlərindən biri olan orun abidələrində bilgək ağam şu cümleyi kullanıyor. Diyor ki, aç halkımı doyurdum, çıpla halkımı giydirdim. Yəni, bu sosial dəvlət olmanın Türk dəvlətlinin vazgeçilməz ana unsur olduğunu bilinməsi açısından çox önəmli. Bizim sovyəs orası Türk dəvlətlərin də maləsəf hanıdan aqlı, dəvlət aqlin önlə gəçdiyi üçün hanıdan mən suqları dəvlətin tüm varlığının kəndə ailesi varlığı sanarak harvuru parmağın savururlar, hoyraqça davrandıqları için yönəttikdəri halk hər qəçən gün fakirləşdi, açlıqda qarşı qarşıcaq kaldı. Aç olan insan, umutları yitirmiş olan insan, soqaqda çıxmak için hazır insan deməktir. Bunu Kazakistan dəvləti buna zemin hazırladı. Bəl ki, iç problemlər açısından bunu söyləmək mümkün. Dışdanda Kazakistanı takip edənlər, Kazakistanın ziopolitik durumu, yəni Çinlə Rusya arasındaki durumu, işte Rusya'nın Kazakistanə verdiği önəmi açısından bakıldığında da bir operasyonel güç tarafından bu soqaq haqətliyi qərçəkdəşdirildi, sonucu amaca ulaşmadan da acilən Rusya bir ör almaq adına toqaya və üzərindən askeri birliklərini Kazakistana yığdı. Hər nə qəlar toqaya dün itibarləyə yapmış olduğu açıklamalarda Rus Barış gücünün Kazakistanından çıqacağını ifadə etmişsə də, fakat Rusya Samun Bakanı Shoigu'nun yapmış olduğu açıklama Rus askərləminin daha da Kazakistanında qalacağı yönündə bəkləntilər artırmaktadır. Yine qəçən iki gün içerisində biliyorsun, Rusya Dışişlərə Bakan Yardımcılar ilə Amerikan Bakan Yardımdarı görüşmə sağladı uzun 7 sahtə sürəy bir görüşmə gərçəkləşti. Bu görüşmənin nəticəsində də NATO Rusya rəqabətində hər öz bir anlaşma ortaya çıqmadığı için NATO'nun nəfəsi Rusya nönənsəsində deyə, Batı Aləmin də deyişik və ciddi qəzətlərdə manşətlər atıldı. Rusya bəlk də NATO'nun kendisine operasyon yapma, ihtimalini göz önlə bulundurarak Kazakistana götürmüş olduğu askələrin bir qısmonu geri çəkək. Amma Kazakistan üzerindəki hakimiyyətini daha da quvətləndirmək və bu hakimiyyətini dəvamını sağlayabilmək adına da bu askələrin Kazakistanında qalma ihtimalleri çox-çox yüksək. Çünki Rusya, Kazakistanı hər anlamda kontrolatına tutmaq istəyir. Geçənlərdə biliyorsunuz Aralık ayında Türkiye'də Türk dələtləri teşkilat adı altında kağıt üzərində bir birliktelik oluşturuldu. Və bağımsüz Türk dələtləri bir alə gelərək Türk dələtləri teşkilat ismində bir qətlət kurdular. Amma bunun ne bir icra organu var, ne mali boyutu var, ne askəli boyutu var, kağıt üzərində iğniyyətə dəyalı bir birliktelik oluşturuldu. Kasımın 11-ində İstanbul'da ki, Səmi Tək, Gölcü müəzir bəl minətərdə kursumələ. İşte bu zirvə hər nə qədər Türk dələtləri tarafından biraz heyecanladı, qarşılaşılmışsa da, fəqat ortaya ciddi bir organı, ciddi bir faaliyyət alanı çizilmədi. 122 maddelik bir deklarasyon yayınlandı. Fəqat fiili olaraq bu dələtlər teşkilatının nələr icra edəcəyə bilinmədiyi üçün, daha da ortaya qurmadığı üçün, Rusya bu dələtlər toplulu, bu dələtlər teşkilatından ciddi allan da rahatsız oldu. Ruhs kamuoyunu, ruhs basınını, o 11-kasından bu tarafa incəyələnir, taqib edilirse, bir il ufaklı ciddi qazətələrdə və bir çox internet sitesində bu birliktelik haqında bir korku imparatorlu oluşturuldu və Rusya nın aslında qazakistanə qarşı böylə bir hamle yapmasının turancılıktan korkması hasəbi ilə gerçəkdəşti ində iləri sürdülər. Hatta Rusya da şu cümlə kullanıldı, dün Türklər bir araya gelip turanı kuracaktı, bugün Rusya Türklərin elindən qazakistanı alarak turanı permə-ferişan etdir gibi buna bənzər cümlələr kullanıldı. Yəni, gerçəksi bu cümlələr, biraz popülist əslələnir sanki. Olduqca popülist, amma nəticə itibari ilə qazakistanla ilgili Rusya nın baxışarçısını, Rusya halkının baxışarçısını göstərməsi açısından da önəmli cümlələr. Yəni, qazakistanı Türklələtlər toplulundan koparılması mümkün deyil. Yəni, nəticə nür sultan nazar beyi nərə de olduğu bilinməz, yarın da nür sultanın tamamen qazakistanın dışına gönləri və tokayəvdə nür sultanın üçərində, yəni nür sultanın Türklətlər təşkilatı üçərindəki etkisindən harikətlə Rusya-ya daha yakın politikaları izləməyə başlaması, istərisləmək, Türklətlər təşkilatına mənisub olan, diğer Türklətlərində təddirqinə dər. Yəni, nəticə nürsün, her səyhə rəamən 30 yıllıq bağımsız olmasına rəamən Türklətləri hâlə Rusya nün gölgəsini üzərlərində hiss ediyorlar. Bunu bəlkə de 1991-92-93 sürəcində Karabağı problemində Rusya nün orantısız güç kullanıraq, əlmenimin isər üzərindən Dağlı Karabağı və diğer yedir ayunuşqal etməsi və hocalı qatdiyamını gərçəkdəştirilək, bu qatdiyam üzərindən Türklətlərinin bilinç altına bir anlamda Rus korkusunu uzun yıllar çıxmayıcaq şəkildə qazımış olmalarının nəticəsində Türklətləri 30 yıldır her nə qədər bağımsız olsalar da Rusya nün gölgəsini hər zaman ən səllərinə hissətlər. Tabi qazakistan olayları da isər istəməz, Türklətlərinin ciddi anlamda tədirginətdir. Zira həmən qazakistan olaylarından sonra Belarus Cumhurbaşkanının sıranın özbəkistanda olduğu gibi çıxma səpan bir cümlə kullanması və bazı yorumcu və analislərin də artık Türk bağrını gəldini, Arap bağrından, harekətlə, və bu qazakistan olaylarını də diğer Türklətlərinin əsraca ilə ilə yəqiliyəqmiş olduğu vasına dönük açıklamalar isər istəməz. Türklətlərinin 91-di olduğu gibi, doq bağımsızlarını qazandıqdan sonra hocalı qatlayamından sonra Rus gölgəsi altında yaşamaya başladıqları gibi Şimdə Türk dəvələtlər təşkilatını gündəmə gəldik bir noktada qazakistanında bu olaylar olması, pəşinə Belarus devlət başkanının yapmış olduğu açıklama Türk dəvələtlərinə də buna bənzər olaylar olacaqmış gibi bir intibam uyandırması təqrar Rus gölgəsinin Türk dəvələtlərinin üzerində ən sələrin də bir nəfəsk gibi hissətmələrinin və sebəb olacaq. Çünki üçün önümüzdək günlərdə qazakistanın hangi yöna doğru haqqət edəcək olması oldukça önəmdik. Türk dəvələtləri şu anda nəfəsinə tutmuş bir şəkildə qazakistanı taqib ediyoq. Geçtiğimiz birkaç günün şəhərisində biliyorsunuz, Türk dəvələtlət təşkilatı, dışları bakanlarının bilgisiyar üzərində bir toplantısı oldu. Orada da xər mə qədər qazakistanı dəstəkləyəri, qazakistanın toprak bütünləni kabul ediyoruz ifadələri kullanmışsa da fakat bunlar genel geçən ifadələr, tam anlamıyla Türk dəvələtlət təşkilatının mənusub dəvələtlərinin olması gələkən rəfləksdəri olmadı. Biz gelismələri taqibələrkən Ukrayna mərkəzli olaylara qaşıyoruz. Biniyorsunuz Ukrayna mərkəzli edicilər, Nəzəz-i Şatlı Rəmpi canlı yayımızdaq konağımız, qardaş Türkiye dən, qalqa stratejiyarlaşdırmalar mərkəzli dəkləri. Profesör doktor Asadabdaydı, Hasan Bəylə qısa da olsa bizim bağlamımız kəsildi, mənə cürsətdən istifad edək bizdə edicilərimizi təşəkür edirən, hətəmbə, şəhriyərbək, kamyl bək, qədirbək, cəsizlərə görə təşəkür edirik və dişimizlədiyinizə görə minnət tarıq. Vallaha deyirik, amma burada bir varalı iş var ki, Türkiye bir nədə dövdə doğursa da Rusiya'da böyruşür və bəz salərdən azlaşır, hələm bəq görmərin birqaqın dövrlərdə Rusiya-Türkə sövbəti başı tutmasın, həralda qədirbək bundan bağlı da hürmət hocamızın kirlərinə təkdim iləciyi bəhmən bəy yazır, şəhriyərbəy yazır, vahirbəy. Çox təşəkür eləyir, bütün yazanlara müsaqli qanuman və digər yazanlara kimin ətləranı çəkə bilmirəm, ölk Şəmbək, Şəmubək, hər birinize təşəkür eləyirik və hocamızla davam eləyirik, hərə izləyicimizin də o təkti filan bağlı, mən çox istəyərdim ki, bu məsələlərdə yeri gəlmişkən ötələtənin mənim yadımda qalanın ön ənəmli açılamalarından biri də Jens Stoltenberi dən gəldi, NATO'nun başqağıt bilmək ki, bu də edir ki, Rusiya lə muharibə etmalı artır, elə konteksten ısmaradan siz Ukrayna məsələsində dekare ediniz, Rusya bir təvəftən Ukrayna saldırma, iki təvəftən Qazakhstanlıya saldırdı, bir iki ay öncə Azərbaycan'a, Özgurtunlar, Müsib Mərhanlı adı altında, digər analitiklərin də fikirlərinə görə hocam, Rusya artır Özbəkistanı belə gözü alıb ki, Özbəkistanı da bir daxle etsin, yəni burada siz demüşkən, məsələnin o Türk belinin formalaşma ması, tendensiyasından da, o müstəvidən də də evləndirmək olar, amma rəallıqda Putin, sanki səssərini, yeni səssərini yaratma düşüncəsizdə, bu avanturası var Putinin, mən istəyərdim Sövhbətimizin davamında, bu məsələləri də sizdən bir bövgə işləyə gələn, öfkinizdə işləyədə izləcdərdən də qarşı edir ki, efiri paylaşın, bəyənin ki, NATO-yərimiz böyüsün, buyrun Azərbaycan. Əvət, Sövhbətimizin başında da, söylediğim gibi, Putin, Rusya halkına bir ideoloji və ideal bir hədəf çizmək zorunda, çünki həm ekonomiq kris, şuanda Rusya da, dünyada oldu ki, Rusya da olan ekonomiq kris, həm bu pandemiden dolayı Rus halkı ilə Rus devlet arasında az doğusa problemlərin çıqması, yəni güven anlamında və Rus halkının yaşlanması, gençlərin daha çox batıya dönük bir bəktən ticində olmaları, Putin sonrası Rusya da muazzam bir belirsizliyi ortaya koyuyor. Bölə olunca da Putin, iktidarın sonlarına doğru Rus halkı üzərindəki etkisini artırabilmək və Rus halkına bir ideal və ideoloji və ələ bilmək, onlara bir həyəcən və öz güvən vələ bilmək adına, sizinle ifadə etdiniz gibi eski sovyet sistemini canlandırmaq istəməkdə və bu mücadelesilə də Rus halkının yanında və arkasında görmək istəməkdə, bunun içində Qazakistan'dan məydana gələn olaylar Rusya için bulunmaz bir fırsatə döndü, amma bu, aynı zamanda Rusya 1979-da Afqanistanı işqal etməsi gibi Rusya açısından, gələcək günlərdə çox uzun halkı artıq yaşlanıyor, Rus halkı artıq Putinin bu maceralarına yetəcək nəfəsi qalmadı və bir taraftan Ukrayna, bir taraftan Belorusda önümüzək günlərdə çıqacaq problem, Ukrayna dəki problem, Dağlı-Karaba problemi, vəkidə önümüzək günlərdə Kuzey-Kafqasya da bazı harekətlilik olacaq, bu və Qazakistan'daki qəlismələr Putin-i 4-5 çəpəyə bölünməsinə və bu bölünmüşlükə Rus askeri harekətliliyin və Rus ekonomisinin yetməyəcə ilə ilgili kanahtən ön plana çıxmaya başladı. Təbək, Özbəkistanla ilə bunlar olur mu? Çünki sürekli üç ocaqdan sonra bunu sıranın Özbəkistan'a gəldi və ya gələcəyə ilə gili bir çox şəkildə dilləndirildi. En son, Bələ Rus cumulbaşkanının sözü bu konuda bütün dikkatlər Özbəkistan'a çəkti, fakat Özbəkistanın devlət yapısı son üç yılda Özbəkistan'da devlətləşmə konusundakı 60 oldu adımlar. Tariq olaraq Özbəkistanın timur gelinəyini dəvam etdirmiş olması, Özbəkistan'da, Kazakistan'da olduğu gibi bir soqa qarəkəti olur mu? Olsa bilə toqa evəyə yaptığı gibi kəndi imkanlar ilə alacaqları tədbirlərlə soqa qarəkətlərinin kontrol etməsini Özbəkistan sağlayabilir. Amma Kazakistan, daha olaylarım ne olduğu, nasıl yönləndirildi, nasıl geliştiğini görəmədən, kəndi askər və ordusunun bu olayları bastırıb pastıramama konusundakı bir təcubə etmədən Putin-i və hətta Rusya-i kollektif güvenlik örgütü adı altında Kazakistan'a çağırması, aslında Kazakistan devletini də bir anlamda dünyada ciddi anlamda sıkıntıya soqtu. Bu Özbəkistan'da olmaz, bəki Türkmenistan'da mümkün, çünki bugün Türkmenistan'da da ufak təfək soqa qarəkətlərinə bənzər, homurdanmalar, zamlara qarşı, keçim sıkıntısına qarşı, halkın itirazları oldu ilə gibi basına, haberlər sızdı. Ama Özbəkistan bu konuda hər nə qədər Belarıs Cumhurbaşkanı ifadə etsə də Rusya-da bazı kainaklar bu konuda fikir iləri sürsə də Özbəkistanın şu günlərdə Kazakistan gibi bir problemlə qarşılaşması uzak ihtimal gözüküyor. Çünki bu ihtimalda gözəndə bulundurarak Özbəkistan devlet başkanı bazı tədbirlər aldı, işte okulların açılmasını uzattı. Bazı Özbəkistan'a giri çıxışları kontrol altına aldı və özəlliklə Afganistan tarafından Özbəkistan'a gizlərlə ilə gidi çox sıkı tədbirlər aldı. Kazakistanında ki, olarlərlə ilə iki görüş halkı xarışdıran sokağa çıxma eləmdərin dəstəklərinə ilə bir sorostdan bahsədildi. Bir də el qayda işid gibi radikal unsurlardan bahsədildi. Hatta burada Kazakistanla Türkiye nə arasını bozabilmək adına da bunların Karabağ Savaşında Savaşdırılan Işid Militanlarının Türkiye tarafından Kazakistan'a götürülərək ortalık karışdırıldığı ilə ilgili çox saçma sapan deli saçması iddialar iləri sürüldü. Biz 44 günlük Karabağ Savaşında, Ermenistan tarafının Türkiye'nin bölgiye Işid Militanları götürdüğünü, Azərbaycan tarafından da Ermenistanın Suriyədən, Irakdan, Pəkıxalı Militanların getirlərək cephədə Savaşdırıldığı ilə ilə propagandiyaya dönük haberlərin yanlış və yalan olduğunu ifadətdik. Aynı şəkildə Kazakistanda da nə Türkiye'nin getirdiyi işid bilərləri söz konusu, nə də bəlki soros orda etkilova durur, amma bu olayların Türkiye-yi üzərindən, Kazakistan-Türkiye ilişkidən bozmaya çalışmaqla ilgili manipulativ haberlərin kəsində asla-asla söz konusu deyil. Hatta biliyorsunuz, bir kırgı sanatçının, Kazakistanın başında bir olay qəşdi, onu yabancı vatandaş diye olayları karışdıran vatandaşa tutuldadılar, işte işkəndə yaptılar, dövdülər, ona bir örgüt üyesi oldu və o örgüt adına bu eləmlərə qatıldığı ilə ilgili bir kağıt imzalattılar. Sonra kırgı zistan bunun, kəndlərinin mönsub çox önəmli bir müzisyen olduğunu, bu işləl ələkəsi olmadığını iləri sürərək, Kazakistanı müracağı tətti və bu sanatçıyı kırgı zistanı geri getirdi. Yəni, sokak olaylarının kimlər tarafından yönləndirildi, çıkarıldığını bilmədən, amma bu olaylar üzərindən Kazakistanın bölge devlətləri ilə olan ilişkilərin bozmaq adına şuanda basın üzərində ciddi anlamda yönləndirmələ həbərlər yapılmakta. Bu bağlamda, Özbəkistan da, Kazakistan'a giriş çıxışları kontrol edirək, bəlkə dış müdahalə ilə Özbəkistanında bir haqqətlinin olmasının önün almaya çalışır. Amma dədiyim gibi Buharə Cumhuriyyeti başda olmak üzər, Hakan Cumhuriyyeti başda olmak üzərə, onlar öncə timurrular devləti, özbək anlıqları gibi ciddi anlamda bir devlət təcrübəsi və gələnilənə sahib olan Özbəkistan'da bu və buna bənzər olayların olması biraz zor ihtimal. Amma buna rağmen Kazakistanı karışdıralım deyə bir harekətlilik olur mu? Olabilir. Bunun da zaten Özbəkistan Devlət Başkanı almış olduğu tədviləl önləyəcək. Amma bəlk ki, Türkmenistan'da, Kazakistan'dan ki olayları etkilənə rək bir soqaq harekətliliyi gerçəkdəşə bilirmi? Çünki şu anda Türkmenistan tam bir kapalı kutu gibi, Kuzey Kore gibi çalışıyor, mümkün olduğu qada komşuları ilə hiç ilişkiyə girmiyor. Dışarıdan, Türkmenistan'a geliş gidişləri muazzam bir şəkildə kontrol etlət tutmaya çalışıyor və bölgədəya tarafsız bir devlət görüntüsü veriyordur. Türkmenistanı niyə daha fazla özbəkistansa ön plana çıkarıyor? Şunun üçün, geçənlərdə Sayın Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın bir Türkmenistan sayatı oldu və orada ciddə anlamda anlaşmalar gerçəkdəşdirdi və enerji nakinatlar ilə ilgili, enerji potansiyli ilə ilgili anlaşmalar gerçəkdəşdirdi. Uluslararası sistem bu anlaşmaları Türkiye güc qatacağını, Türkiye-i quvetləndirəcəyini əsabə edərək, belki də Türkmenistanı karışdırıb, Türkiye-i bir gaz enerji hərəkətinin önüne geçmək istəyə bilirlər. Bu bağlamda bir az da Türkmenistan da ciddi bir sıkıntı olma ihtimali söz konusu, amma bu ihtimalin özbəkistanında olma ihtimali, diğer ihtimalları görə daha zayıf. Amma bu olmayacak anlamına gəlməz, çünki Türkistan coğrafiyasında muazzam bir əsabbaşma və kapışma olacaq, həm sovyetlədi diridmək istəyən Rusya nün bölgədə varlıq gələcəyini inşa etmək, həm də Rusya nün bölgədəki etkisini kırabilmək və bölgədə yar olası bir Çin operasyonunun altyapsına oluşturma qadına Amerika bölgədə ciddə anlamda faaliyyətlə artıracaq. Hər nə qədər Afganistandan çıqdığı iddia edilsə də Amerikanın fakat Amerika bölgədə Çinə qarşıya yapılacaq operasyonun hazırlıqlarını qərşəkdəşdirmək də bu operasyonlar açısından da Türkistan coğrafiyası, bəki də Amerika için önəmli bir coğrafiya olaraq işarətləndəyi üçün, Qazakistan da bu haqqətlərin başlangıcını Amerikalılar sağladı, fakat Rusya sərt tədbirlər alarak Mirzoya üzerindən, Tokaya üzerindən kendini Qazakistan'a çağırtaraq olayları bastırmış oldu və bir anlamda da Qazakistanın önümüzdəki 10 yılına ipatya qoymuş oldu. Təbəbək böyle olunca da Türk dünyasının gələcəyi və ya da Türk dünyasının önümüzdəki 30 yılını 1991-də Dağlı Karaba işqali, Yedirayon işqali və pəşindən hocalı qatlayamayla Türk dünyasının bilinç altına bir Rus gölgesi və korkusu yerləşdirən Rusya nın, Yine Qazakistan üzerindən, Qazakistan olayları üzerindən Türk dünyasına yinə bir 30 yıllık ipoteq qoymak Rus gölgesini Türk dünyasının üzerində gölgələndirənək buraları yönətmək arzusu Türk dünyasının gələcəyini biraz daha karanlık hale getiricək gibi gözükməklədir. Yələ oradan davam edəyə hocam. Yələ oradan Türk dünyasının məsələlərinə davam edəyək. Çünki Sayın Rızaev yazdır ki, Turhan birliği deyilən bir şey yoktur, sünki bu dövlətlərin də axtın milli birlikələk, yoxdur olsa tərtər cinayətə baş verməzdir. Tərtər cinayət həttində yəgin xəbərdə arısı Azərbaşında. Elma Rüstemov yazı Salam Rıfətbə, esfaqda olmayıca Allah qoysa arzları bərəklərində qalacaq, çünki Türk qardaşlarımız imkan verməyəcəyələr, inşaAllah amin. Allah bildər sədə və yazı toqaybətən xəndir onun, nə isə, dərisi soyulmaldır. Bədə şeydər yəgin şeyindir bir svib dünyada yaşayırıq, hər şeye qal gözü imət verməldik, hər şeye qaldın qarşısında hak mədalət məkəməsindir. Mən düşünürəm ki, Azərbaycan da əkdi, Ləzəxsan da əkdi, deyə, yərəkələrədir. Elma Rıfətbə yazı səsirləri yaranma ətmalı var. Türkiyə mütəhə erkədə keçməndir, mütəhək. Azərbaycan da əkdi, Ləzəxsan da əkdi, deyə, yəri. Elə buradan davam ediyək, elə buradan davam ediyək, nəyi görə? Bələ, mən də Qasım ayında, Noyabur ayında, Türkiyədə, İstanbuladan da böyük bir səmilti keçirdir. Çoxları Türkiyə Cumhurbaşkanı, Sayın Erdoğan'ın qurbanı Ulu Bərdin Mənmədə o dəvət etməsinə də yüksək də ərləndirdirər. Yəni, çünki Türkmenistan-Türkbirliyi halqasında belə deyə, ən zəif bəntdir. Yəni, integrasiya olunmur həsi bir ölkəyə. Yəni, özlüsün yaşayır, qapalı bir sistem grubözünə. Azərbaycanla son dənəmə qədər visa rejimət də vardı. Amma üstünlən bir ay, ay yarım keçəndən sonra Qazastan olayları siz demək kiyan, bu grubun nə qədər kövrək olduğunu riyalını ortaya qoydu. İndi, Qazastan'a Rusiya açıq təzabüz edib. Rusiya ansızın bir gecə Azərbaycanın Qarabak torpalarına iki millik rəsmı olaraq, bəlkə də çox indi orada bu səskəri var. Azərbaycanın laçın qəri doğru tam Rusların nəzarətindədir. Rasın rəminindən sövbət yedir. Şə, Anklavdadır, ətrafamsı, əriməni kəndləri. Yəni, Azərbaycanı bu şəkildə müdaqlə edib, Qazastan o şəkildə müdaqlə edib. Haklı olaraq da bu düşüncə ortaya gəlirdik ki, özbəkistan da olabilər. Amma niye olabilər? Məsələn, biz 80-lərin sonunda özbəkistan'da qardaş ahıskatürklərinə qarşı bir özbəklərlə, hər qədə ayətində bir faciəni şahid oldu. Yəni, bu şeydə olabilər. Hər şey gözləndəndi. Çünki Putin adlı bir avantüris var. Putin avantüri də məşh oldu. Yəni, səhirləndərdir, bərpə etmək düşüncəsindədir. Və burada alternativ olaraq bir Türk dövlətləri birliği qurumu yaranır. Amma Türk dövlətləri birliği qurumu yaranan sonra Qazaksana müdaqlə edilir və Türk dövlətləri birliğindən lazım olan reaksiyaya gözlərinir. Amma hər kəsin düşüncəsi, Qırıqistan'da, özbəkistan'da, yəni Azərbaycanda deyil. Məs, Ankara'dadır. Bu dövlətlərin belə deyək, Aksaqqalı mı deyək, ən Güzünsün mü deyək, ən Sivili mü deyək, məs, Türkiyə cumhuriyyətdir. Bak, bu proseslərdə Türkiyə cumhuriyyət haraladır. Türkiyə, Rusiya tandemi de bunu necə deyələndiririz? Əvət, Türkiyə gərşəkdən, sizin də ifadə etdiyiniz gibi, həm nüfus olaraq, həm də dəvlət genel olaraq, güçlü bir dəvlət və Türk dünyasıyla ilgili də, ən yaxından ilgilənməsi gələkən bir dəvlət. Çünki bütün Türkiyədən sonra kurulan, işte sovyetlər dağıldıktan sonra kurulan Türk dəvlətlərin, həm dəvlət cilik təcubəsi çox fazla yox, həm də, dədiyim gibi, 91-də Rusiya nələ dəlmasıyla dağlıq karabada uluşan və hocalı qattamıyla, bu Türk dələtləri üzərində Rusiya qölgəsi düşmüş durumda. Bu 30 yıldır Türkiyə bu qölgəyi yavaş yavaş yavaş yavaş güneşlə çevirməklə ilgili bazan çox hızlı hareket etdi, bazan çox kevşək hareket etdi. Bu günlərə gəldik, türk dəvlətlər təşkilatı bugün deyil, sovyetlər dağıldıktan sonra həmən kurulmalıydı. Çünki Rusiya kəndi iş problemlərlə uğraşır kən və dünyadakı əntəqrasiyon problemi ilə uğraşır kən Türkiyə bu arada Türk dəvlətlər birlini təşkilatını qurup, bu günlərə daha kalıcı müəssələri ilə ayakta olurdu və Kazakistanda da böylə bir olay söz konusu olduğunda da Rusiya barış gücü deyil də Türk barış gücü bu olaylara müdahalə etmək ihtimali söz konusu olurdu. Amma məhələsəf, Türkiyədə ihtidarların Türk dünyasıyla ilgili öncəlik politikaları zaman-zaman dəyişkənlik arz etti. Bugünki mevcut hükümetimizdə son 5 yıldır Türk dünyasına biraz daha ön plana çıkarmaya başladı. Bunlar öncə hükümetin geçmiş 15 yıllı Türk dünyasıyla ilişkiləri çox zayıftı, daha çox İslam coğrafiyasıyla irtibatlı idi. İşte suda Arabistanla qavq edincə, Mısırla problemi yaşayınca Bileş Karabinikləri, Türkiyəyi düşmanlarla daha fazla və hətta Türkiyələ problemi olan devlətlərlə daha fazla ilişki içində olduğunu görüncə Türkiyə bir zorunluktan hariqətlə Türk dünyasına dönməyə başladı. Bir də tabi bunda 15 təmbuzun ətkisi çox oldu. 15 təmbuzdan sonra hükümeti, Miliyacı Arəkət Partisi'nin şarssız dəstəkləməsi ister istəməz Miliyacı Arəkət Partisi'nin 50 yıllıq tarihində Türk dünyası ən önləmlə öncəliyə olmuştu. Sövyet dönəmində bilə Rusya da Türk olduğunu, əsır Türklər olduğunu və bunların kəsindiklə bağımsıqların qazanması qəriqtiyni hatta bir adım ötədə Turan birləmini qurulması qəriqtiyni ən açıq şəkildə istikrarlı bir şəkildə savunan Miliyacı Arəkət Partisi idi. Tabi Miliyacı Arəkət Partisi təq başına iqtara gələmədi. 1980 öncəsi iki Miliyacı CHP hükümetinin ortağı oldu. 1991-2002 sürəcində yine hükümətə ortaq oldu. Hükümetin ömrü iki buçuk yıllar sınırlı olduğu için Türk dünyasıyla ilgili qalıcı sonuçlar doğuracak müəssilərin qurulması sağlanamadı. Sonra Adalet və Qalkılma Partisi 2002 dəktara gəldiyində, dedim ki, 2015-ya qadar, 2016-ya qadar, Adalet və Qalkılma Partisi'nin Türk dünyası öncəliyi qerilərdə qaldı. Böl olunca da Türk dünyası kəndi iç problemləri ilə və ətta kəndi ya ilə qarulabilecək bir pozisyonla varlığını sürdürdü. Amma daha sonra 15 Təmmuzdan sonra Adalet və Qalkılma Partisi ideolojik olaraq hayal kırıqdına uğrada 15 Təmmuzda və yeni araxistara qalqışdı. Bu dönemdə dəlet parçalının hükumətə vərmiş olduğu şarsız və bəktənsiz dəstək bu səfər hükumətin yönünü Türk dünyasını çevirmiş oldu. Amma hükumətin Türk dünyasıyla ilgili bilgi birikimi stratejisi yetərli değildi. Çünki hükuməti oluşduran ziyalılar, aydınların kafa yapısı daha çox arab dünyasına dönük zihinləri söz konusuydu. Dolayısıyla hükumətin Türk dünyasını yönləndirəcək, anlayacaq, qavrayacaq, ona görə stratejizlər qeristirəcək biralt yapısı söz konusu deyildi. Dəlet parçalının 15 Təmmmuzdan sonra hükumətə vərmiş olduğu dəstəkdə Türk dünyası yenidən Türkiyənin gündəminə gəldi. Amma mələsəf Türk dəvləkləri, Türk toplulukları sosolojisi və psikolojisi ilə ilgili Türkiyənin bilgi kaynakları çox derin deyil. Bunu üzülərik söylüyorum. Çünki Türkiyədə Türk dünyasına dönük strateji mərkəzləri yox. Türk dünyasına dönük araştırma mərkəzləri yox. Türk dünyasına dönük ən süslər yox. Yox oğlu yox. Bu yoxlukları topladığında işte şu anda qarşılaştığımız problemlərlə yüzdəşmiş durumdayız. Bu yüzdəşmədən sonra, yəni Kazakistan olaydandan sonra, təqrar Türkiyə Türk dünyasının sosolojisi, psikolojisini, toplum yapısını, öncəliklərini, hədəflərinə amaçlar ilə ilgili çalışmaya başlatıldı. Haritada Kazakistanın nərə de olduğunu bilməyən, haritada Kazakistanı baş kəntini göstərəməyən insanlar, maaləsəf Türk televizyonlarında, Kazakistan uzmanı olarak televizyonlara çıkartıldı. İkinci üçüncü dəhikada olayları hiç farkında olmadıkları anlaşıldı. Və böyle olunca da istərisləməs, artıq hər Türk coğrafyasıyla ilgili, hər Türk boyuyla ilgili, hər Türk fərdi ilə ilgili sosolojik psikolojik çalışmalar, yapılmaqla qarşı qarşıya qaldığını hükümet anladı. Məsələ, Türk devlətlə teşkilatı kurulduğunda başına Binal Yıldırım beyi getirildi. O isə Binal Yıldırım beyi yaşlı, yorgun, belədiyə seçimlərini qaybetmiş, belədiyə seçimlərə girməyə dönəncə meclis başkanını braqmış. Daha sonra meclis başkanına geri dönməyə çalışırken, meclis başkanı elindən alınmış bir ruh hali ilə Türk devlətlər teşkilatını aqsaqçısı olaraq sahaya sürüldü, o da istərisləməs. Bu, darqınlıq psikolojisi ilə məsələlə ilə ilgilənmədi. Yəni, Türk devlətlət teşkilatı kurulalı, əvvət iki buçik ay oldu, amma kurulduğu gün itibari ilə ikinci gün bir çox şey yapılabilirdi. Amma dedim ki, Binal Yıldırım beyi həm belədiyə başkanını qaybetmə psikolojisi, həm də meclis başkanınınlar olması, çünki geri döndüğündə meclis başkanı olmaq istəyodur. Mustafa Şen top 1-dən harekitə keçərək, Binal Yıldırım elindən meclis başkanını qaptı, o da küsdü bir nəvi dünyaya. Hocam, küsdü istəyirəm. Azərbaycandan bağlı da bir qısaraş verim sözünüzə qüvvət. Türk devlətlətləri birliğinin axtsakallar şurasına, Türkiyədən Binalı beyi təqdim etdiyələr kimi. Azərbaycandan da Eldar Guliyevandır bir millet vəkidi var. Belə deyək, millətin seçmədiyi bir vəkillerdir bunlar. Eldar Guliyev də Azərbaycında bir mənalı qarşılanmayan birisidir. Onun ki, hər ölkədə adları yaxşı allanmayan insanları bu Türk devlətləri birliğinə yerləşdirmək nə, bu Türk devlətləri birliğində axtsakallıq inistununu da məhvətmək istəyirlər. Yəni, ölüdə olacaq, zaten bu. Üzür istəyən, bunu demək özümə borz bildir. Həvət, doğru söylüyorsunuz. Yəni, bizdə Türkiyədə kit, kamu iqtisadi teşəbbüsü deyə bir kuruluş var. Bu, devlətin sırtında yüktür. Devlətin artıq yorulmuş. İnsanları görəvləndirlir, bir nəvi arpalıqdır. Yəni, orada gitsin, para qazansın. İşte günlük məşqaləsin tamamlasın, deyə gəndərilir. Türk devlətlət teşiratı aslında çox dinamik. Aklı başında, bölgeyi çox iyi bilən, bölge ilə heyecan duyan insanlarla doldurulması qədəkir ki, mələsəf, həm Qazakistan, həm Azərbaycanda, həm də Türkiyədə, böylə bir, nasıl diyəlim, tərcih yapıldı. Amma bu tərciyin nə qəlar yanlış olduğu Qazakistan olaylarla anlamış olduk. Şimdə yenidən hükümet elini başını iki elin arasını alırq, düşünmək zorunda. Çünki önümüzdəki dönəmdə Türk dünyasıyla ilgilim, bu Azərbaycanda bir gələcək söz konusu. Bəq ki, sizin katıldığınız her programında bunun altını özellik də çiziyorum. Kultün sonrası Rusya də bir Rusya olmayacaq. Çünki Qazakistan olayları aynu dən 1979, çoxuz Afqanistan olaylar önə nasıl ki, Rusya nə yıqılmasını hızlandırdı. Bu Qazakistan olayları da Putin Rusyasını kəsinlikdə və kəsinlikdə önümüzdək günlərdə zorundurma düşürəcək. Putin sonrası Rusya nə qələcək karanlıq. Bunu bən demiyorum. Rusya nə bir çox bilim adamı və stratejisi siyasetçisi söylüyor. Aynu səkildə Iranın Avrupa birli ilə girişmiş olduğu nükdəer müzakərələr və İsrail-i də və ermüş olduğu kavga nəticəsində və Amerikanın amarqolarıyla Iran'da bir rejim deyişikliyilə qarşı qarşıya qalacağız önümüzdəki 5 yılda. Zaten Amerikanın Rusya ilə girişmiş olduğu bu rəqabətin ana səbəbi Bidenın Putin-i Çinə yapıcaqları operasyona ikna etmək için və erdikləri mücadələ. Yani Putin şunu görəcək önümüzdək günlərdə Amerika ilə birlikdə Çin konusunda bir strateji içində olmazsa yarın NATO, Ukrayna məsələsi hücündən, Belarus məsələsi hücündən Rusya-i askeri olaraq sayıflatsıcaq, hətta ekonomiq olaraq ciddi allamda amvar-bölə üzəşdirəcək və Rusya içində şökəcək. Bunu gördüğü için Putin ya Amerikanın və Batı'nın bu amvar qoçuyla dirənirək ayıqda durmaya çalışıq ki, bu mümkün değil. Və hətta Amerika ilə bütün iddialardan vazqədək birlikdə Çinə qarşı bir operasyon qərçəkləşdirəcəkdər. Bu, və ya ki, bir cephe savaşı olmayacaq, amma Çin-i kendi co-rafiyasını hapsə etməkdə ilə bir strateji oluşacaq. Böylü olunca da, hər həlikərdə Rusya qaybədən olacaq. Bu noktada Rusya-da Rusya'nın qaybətməsi, türk dəvlətlərin üzərindəki Rus qölgesinin kaltması bir Türk güneşi ilə karşılaşması anlamına gələcək. Rusya-da, şuan da Rusya Fədərasyon-da yine bir 15-20 milyon Türk var. Onların gələcə ilə ilgili bir bəklənti içinə girmiş olacaq. İrandaki Türklər, Çindəki Uyghur bölgesi Türkləri, biz Hazarın doğusunda, Sibiriya qədər bir Türkistan Fədərasyonun ayak səslərini duyar gibiyiz. Bunu hazırlık yapmaq zorundayız. Yəni, biz Binali bəylə və ya da sizin Azərbaycandaki görevli ilə bu işləri yapmamız, yürükməmiz mümkün değil. Yəni, ben çox səvərim, çox dəyərli bir insandır, bə biz cəmiyyə cəmaat aramıyoruz. Sürpət, dinamik faaliyyətdən gedir, dinamik olma. Yəni, oradan gidiyor. Biz cəmiyyə cəmaat aramıyoruz, biz cəpədə savaşıcək cəyi hangir arıyoruz. Dolayısıyla zamanında vəzəminin də doğru yərdə dələndilməyən adamlara bilə biz kötülük etmiş oluruz. Yəni, atın elinə et, itin elinə ot qoyarsanız ətəyəm ata yazıq etmiş olursunuz, həm ətəyəm ota yazıq etmiş olursunuz. Mənəsəb, bizim öyle çox fazla elimizdə potansiyelimiz yox. ən doğru zamanda, ən doğru yərdə, ən doğru adamı, ən doğru işə qoşmaq zorundayız. Bunu yapmadığımız için zətən işlərimiz tıqır-tıqır yürürmüyor, yürmədi içində Türk dünyası, dünya standardlarla müqərs etdiğində oldurça qerilərə düşmüş oluyor. Bir Türkistan fədələsiyonun hazır olmamız lazım. İrandaki Türklüklə, Rusya'daki Türklüyü gözəndə bulundurarak və ya ki, buna Turancılık deməyəlim, çünki Turancılık işin rüya savaşının ən qorqulur rüyasayıdır Rusya için. Buna biz yerindirlik ilkisi diyəlim. Hər Türk bulunduğu yerdə kəndi devletinin sınırları içerisində birinci sınıf insan gibi yaşama haqqı eldə edərsə, bu bizim için bir qazançdır. Çünki hər Türkün olduğu yer bizim gönlümüzün coğrafiyasıdır diyəlim. Bir anlamda istil ağacı, qarşı, devlətləri, qorqutucu bir psikoloji harita çizməyəlim ama hər Türkün olduğu yer bizim gönlü coğrafiyamızdır diyələk hər Türkü kəndi ayakları üzərində durabilecək sosyal kültür alat yapıyı Türk devlətlər təşkilatı oluşturmaq zorunda. Sadece Rusya'da, sade Çin'də, sade İran'da Türk yok. Balkanlar da da Türk var. Qeçən günlərdə Makadonya'da yeni bir hükümet kuruldu. İki Türk millet vəkirmiz var. Orada Türk millet vəkildə hükümeti dəşdəkləyir. Bakan çıxartacaktıq. Türklərə bir bakan vələcəkdir. Ama maaləsə, Türkiye dəki yanlış insanların yanlış stratejisi nəticəsində bu dönəmdə, geçtimi dönəmdə, bu dönəmdə bir Türk bakan Makadonya parlamentasunda Türkləri təmsid etmə fırsatını qaçırmış oldu. Şimdə doğru yərdə, doğru zamanda, doğru adamla doğru iş yapmazsanız bütün dünya üstünüzə, üstünüzə gelir və atmış olduğunu hər adın da ayağınız birbirinə dolaşır, təpət aklaq çakılırsınız. Qazakistan'daki gelişmələri Qazak dəvləti yaqından görə bilməli idi. Siz enerji denizin üzərində yüzərkən doğal qaza zam yapınmayacağı gələkdiyini bilevləcək ortalama akla sahib olmaq zorundasınız. Hiçbir Türk dəvləti, o dəvləti yönətlərin babasının mirası ortaq malı deyil hər Türk dəvləti Türk millətinin ortaq malıdır. Dolayısıyla zenginlikləri, milli geliri bütün toplumun aqmalarına yaymaq zorundasınız. Əl siz toplumda aç və çıplak bir kəsim oluşturursanız, bu aç və çıplak kəsim sizin saltanatınıza, sizin iktidarınıza kəsidikdə bir gün başqaldırır iskənədər. Burada ne Amerika-yı, ne Rusya-yı, ne Çinli suçlamanın bir anlamı yox. Kəndi eksiklərimiz nəticəsində kəndi iktidarlarımızı kəndimize zindan yapmayalım, iktidar bölüşədərək çoğalır. Iktidarı nə qədər halka yayarsanız, sərvəti nə qədər halka yayarsanız toplumun qalbində o qədər edersiniz və ona görə də yürürsünüz, güçlənirsiniz və korkularınız qalmalı. Şuan da Türk dəvətlərini yönətən bütün yönəticlər, Qazakistan olaylarından sonra muazzam bir korkuya qapıldılar. Bu, Türkiye içində gəçəlir. Yəni, biz şunu deməyəlim, işte Qazakistan kötü, Kırdistan kötü, Efəndəm, Türkmenistan kötü də Türkiye çox iyi. Bütün Türk dəvətləri için bu, önəmli bir standart. Bu standartı oturtmayan Türk dəvətlər birliyi zətəm birlik oluşturamazlar. Birliyim bir təkəri patlak olur. Biliyorsunuz, arabanın bir təkəri patlak olursa da o araba sağlıklıq, sağlıklıq gitməz. Onun için, dədiyim gibi kafamızı iki elimizdən arasına alıq, dərin-dərin düşürmək sorundayız. 21. yüculda Türk istikdəl və istikbalini kurtarmak, korunmak və Türkləri yenidən dünyanın ən önəmli toplulukları dəvətlərində dönüştürmək istiyorsak, öncəlikdə Türk dəvətlərini yönətən yönəticlər, sonra onların alt-bürokratik kəsimi halkını açsa doyuracaq, çıplaksa gidirəcək, bir sosial dəvət olacaq, səlvəti eşit dağıtacaq. Yəni, bu komünizm anlamında deyil, yəni, anlaşılanlaşılmasın. Yəni, ədalət anlamındadır. Yəni, Türk ədalətini bəhru etmərdilər, öləm hocam. Yəni, bizim son 5 dg dəxil oldu. Məniz ilə iclərdən xaşa edərəm, efir-i izləyənlər, həm də bəyənsin, nərək paylaşsınlar. Mən sonunda asıqı, hocam, yeni bir səifə açdı vərilişimizdə. Yəni, yeni bir vərilişi səifə açdı ki, yaxın 5 dg İranda belə siyasi hakimiyyat rejimi dəyişməsi etmalı çox yüzlüdür. Yaxın perspektivdə Türk dəvətlərinin rüzlənməsi perspektiv var. Kifayet qədər pozitif mövqə bildirdiniz. Amma mən çox gözəl bilirəm ki, yaxın, hocam da bən təsdiqlər, bütün bu proseslərin önündə qardaş Türkiyə gələcək. Və bütün bu proseslərin önündə gələ biləcək qardaş Türkiyənin siyasi palitrası, yaxın illər üçün necə görünür? Türkiyədə siyasi mənzərin necə dəələndirirsiniz? Biz üçünki güzlü Türkiyə istəyirik. Güzlü Türkiyədə bu prosesi təmin edəyə biləcək bir dəvətdir. Yaxın illərdə Türkiyədə siyasi mənzərin, siyasi tablov necə görünür, hocam? Sonu da istəyərdim, bir dört də gələk bir ilişimizi qaldır, bunu sizdən eşidək. Biniyorsunuz, Türkiyədə şuanda yirmi dört taziran, yəni bundan üç yıl öncə başbakanlıksistəmi qaldırıldı. Güçləndirilmiş bir cumul başkanlığı, başkanlıksistəmdə geçmiş olduk. Bunla, bizdə sistem dəyişikliyə oldu. Aynı şəkildə, Rusya da bir sistem dəyişikliyə olacaq və İran da dəyişikliyə olacaq. Çünki bunu, ikinci məşhudiyyətən bu tarafta bir çox tarih dönüm noktasına baktığımızda, Türkiyə, Mosqa və Tahran birbirinə yaxın sistem dəyişikləri yapmışlardır. İşte ikinci məşhudiyyət 1917-də Rus borçəlik iktirali, 23-də Türkiyədə imparatorlıktan cumuliyyətə keçişəşədik. 25-də də İran da bir yıldır Türklərin yönətinin İranı maləsəf parslar elə alarak orada bir rejim dəyişikliyə oldu. 1946-də, 200 Nüya Savaşıdan sonra Stalin sonrası Qurusyev də önəmini Rusya idrak etdi. Türkiyədə də çox partili sistəmə geçiş oldu. Musaqlıq sonrası İran da bir sistem dəyişikliyə oldu. 79-də İran da Humeyni dəvrim oldu, 80-də Türkiyədə bir askeri darbi oldu. 1991-də, yani bir 10-yıllık ara Rusya, bunda dönüşün də zorluq yaşadı. 1991-də Sövyet sistəmi dönüştü Federasional Rusya'sına. Biz də 24-taz İran'da sistem dəyişikliyə girdik. Önümüzdəki 5 yıld içerisində İran'da və Rusya'da sistem dəyişikliyə yaşanacak. Bu sistem dəyişikliyə yaşanır kən Türkiyədə güçlü bir iktidar olmaq zorunda. Çünki siz Türkiyəyə bu konuda bir öncülük qönəbi verdiniz. Hər Türk dəvlətinin bölgədə kəndik görəvlərini fazlası ilə yaparak bir nevi eşitlər arasında bir birliktelik olsun arzusundayım. Yani özbəq kistanın üstünə düşəni, qazakistanın üstünə düşəni, azərbaycanın üstünə düşəni yaptığı zaman bu birliktelik daha güzel sonuç verir. Hər Türkiyəyə bu görəvi yüklədiyi səniz Türkiyədə güçlü bir iktidar olmaq zorunda. Bunun da yolu 2023 yılında Türkiyədə seçimlər olacaq. Həm məvcud başqandaki sistemin dəam etməsi, həm də iç dinamiklərin daha kuvvetli hale gelip, İç politiqəli stabil bir siyasiyyət yakalayıp, bunu dış politikaya yansıcaq şəkildə, 2020 seçimlərində, şu anda Türkiyədə Cumhur İttifakı, sayın Tayyip Erdoğan'ın adalətifə qalqınma parçasını dışarıdan dəstəkləyən, hükümətə girməyən bir müəyyəməvpə var, küçükdə olsa Büyük Birlik Partisi söz konusu, bunlar 2020 seçimlərində 6 ay kala 2020 seçimlərini kazanıq, ondan sonra resmi olaraq bir ittifak yapacaklarını halka bildirip, ona görə bir ittifakı, hükumət kurulacağını ifadədərək, 2020 seçimlərindən sonra daha çox oyalan, daha geniş tabana dönük, amma öncəli Türk dünyası olan bir hükumət modeli ilə qarşı qarşıya qalacaq, çünki Recep Tayyip Erdoğan şunu gördü, Araplarla özelliklə Arab dünyasının önəmli ideolojilerindən ikvanı müstum hareketi ilə çox üst düzey ilişki kurdu, bunların son toplamda Türkiyə ciddə anlamına zarar verdini gördü, Arap aləmindən Türkiyə qarşı hər zaman bəklənən olumlu yansımalar olmadığını gördü və Recep Tayyip Erdoğan da son üç yılda ciddə anlamına Türk dünyası pratini ön plana çıkarma arzusu və qayrəti oluşdu, özellikli 15 dənmuzdan sonra içində düşmüş olduğu bunalım sürecində, devlet bahçeliminin hükumətə şarfsız və bəkləntsiz və edmiş olduğu dəstəkəm Tayyip Erdoğan'ın psikolojisi düzeltti, həm də dış dünyadan Tayyip Erdoğan'a diktatör bənzətməsi və ya da diktatör yaftalamasında bir anlamda bərtaraf etmiş oldu, çünkü taraf bəkləntsiz bir dəstək ancaq dış dünyada bir anlamlı olaraq kabul edildi. Tabi 2023 seçimlərin də Milliyət Çalakət Partisi hükumətli olması isər istəməz hükumətin dış Türklərlə ilgili, Türk dünyasıyla ilgili çox ciddi anlamda politikalar qeristirməsinin önünü açıcaq, buna hazır olmaq lazım. Bu, hareketliliyi və bu, deyişimi, dönüşümü sağlar kəndə yine Türk dəvlətlərin də, dediğim gibi hukukun üstlündü, adaleti, insan haqlarını və gelir dağlımını adalətli bir şəkildə yapıq, dəvlətlərin halkı ilə bütünləşməsi sağlanması lazım. Ər bir x Türk dəvlətində diktatöriyəl yapı devam edərsə halkı ilə yönetici arasında ciddi anlamda problemlər yaşanacaq deməktir, biz bunu orun abidərin də örönək verdik. Divan Lüqat-ı Türk diye, Qutat Qubilik diye çox mənəmli iki dəvlət və səfəsinin təməlilərini oluşturan kitap var. Burada Türk dəvlət yöneticisine siyasi kuttu, yəni hakimiyyəti Allah tarafından verildiğini, və bunun da şartları yerinə getirilməsə dəhəl geri alınanıcaq ilə ilgili açıq və net bilgilər çöz konusu. Hər Türk dəvlət başkanı bu kitabları okuyarak, siyasət namələri, pənt namələri okuyarak, geçmişdən gələn öütlərə görə, geçmişdən gələn təcubələrə görə halkı ilə barışmış, halkına qatıq olacaq, halkına gisi olacaq bir yönetim ortaya koymaq zorundalar. Bunlar gəlçəkləşməsə Türk dünyasının gələcəyi, yəni bu şu cümlə ilə konuşmamı kapatmaq istəməməyərim, oldukça qarandıq. Bən ümit varım, Qazakhistan olaylarında Türk dünyasına qazandırdı birçok dərs var. Qazakhistan olayları dediğim gibi 79-da nasıl ki, Afganistanı şiqalədən Rusya'nın sonunu başlangıcı olmuşsa, aynen Qazakhistan olayları da Putin imparatorluğunun sonuna doğru başlangıcı hazırlayacaq gibi gözükməktedir. Çünki önümüz ekrünlərdə Ukrayna krizi oldukça ömplədən çıxacaq, yinə NATO genişləmə konseptində daha sıkıntılarla qarşıqarşıya qalıcaq. Bunu bir təmənli olaraq söyləmək istəyərim. Rusya'nın yıqılması və ya da Rusya'nın parçalanması bizim arzumuz deyil. Ama Rusya'nın artıq soğuk savaş döönəmini bittiğini, soğuk savaş döönəmizdəki Türk və Türkiye algısını bir kenara bırakması gələktiini, aynı şekilde Amerika'nın da soğuk savaş döönəmini bittiğini və Türkiye'yi soğuk savaş kapsamında dələndirməməsi gələktiğini, Türkiye'nin artıq soğuk savaşdan bu tarafa yeri gəldik zəmən Amerika'yla əvvət deyə bilən, ama Amerika'ya da hayır deyə bilən bir ülke olduğunu, Rusya'yla önələn ilişkilər qurabildiğini, ama Rusya'yla da yeri gəldik zəmən dur deyə bilən bir devlət olduğunu və bu devlət tecrübəsini də Türk dünyasıyla birləşdirənək, artıq üçüncü, dördüncü, beşinci güçsə Türk dünyası bir güç olaraq 21. yüzyılda haqqətliyəri alacaq və buna görə də biz aydınlarımızı, ziyallarımızı, üniversitələrimizi hazırlamamız və yeni bir Türk dünyasının psikolojik, ideolojik və ekonomik altyapsına oluşturmaq zorundayız. Ozan, sohdə şəkürəyirəm. Yəni, bu notlarla da bu pasitif, bu ümidiləyici notlarla da bunun kiyecə anlı bağlantımız sonu açıq. Teşekkür edirəm. Biz izləyəm, bizə mövqeyi bildirəm, bizi dəstəkləyəm bütün izləyicilərə eyni zamandır. Teşekkür edirəm. Sa olun hocam, təşəkürlər. Əzləyicilər daha biz canlı bağlantımızın sonuna gəlip çattıq. Tanrı vətəlmizi, Tanrı milletimizi boruz. Teşekkürlər. Bir akşamlar.