 De doorprofessor Rundgen ondekte straden door H. A. Lorenz. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoort de publieke domijn. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Gelezen door Anna Simon. De doorprofessor Rundgen ondekte straden van H. A. Lorenz uit de Gids, jaargang 1896. Toen de redactie van de Gids mij uitnodigde, een opstel te leveren over de X-stralen, waarvan professor Rundgen ter Wittsbroek in het laatst van het afgelopen jaar het bestaan heeft aangetoond, heb ik geen oogopelijk gearzuld mij daartoe bereid te verklaren. Dat de nieuwe verschijnselen die tans de hoofd en der visiesie vervullen, ook buiten hunnen kring, in hooggematig belangstelling zouden wekken, daarvan kon ik mij verzekerd houden. Inderdaad is overgene natuurkundig ontdekking der laatste jaren, nog over de proeven van de herts, nog over de opsporing van het argon en het helium, in weinige maanden, zoveel gesproken en geschreven als over de onzichtbare straden van Rundgen. Toch zou het bezware hebben gemaakt, waarop deze plaats iets over te zeggen, zo het onderwerp mij niet toescheen, zich bij uitstekken tot een invoudige, voor een ieder verstaanbare behandeling te lenen. Hoewel voor de ontdekking, de hulpmiddelen van al goed uitgerust laboratorium nodig zijn geweest, kunnen de bezigde toestanden, in hoofdzakeltans, zeer goed in korte trekken en zonder de hulp van figuren worden beschreven. Waar het op aan kwam, was een gesloten, met een zeer verdunt gas gevulde glazenbuis, zo ingericht dat men er krachtige elektrische ontladingen door kon laten gaan. Voorts om die buis een koker van zwart karton, die aan elk lichtstraaltje de weg naar buiten afsneed. Eindelijk, in de omringende donkere ruimte, een blad papierig met een fleure serende stof bedekt, dat wil zeggen, met een stof die de eigenschap heeft bij bestraling met licht zelftijdelijk lichtgevend te worden. Zij werkt dit ook niet, bij elke elektrische ontlading, of schone geen spoor van licht opviel. Iets anders dan licht, maar toch iets dat van de ontladingstoestaal uitging, bestond dus klaarblijkelijk in omgeving daarvan. Daardoor rund gaan gekozen naam X-stralen, dood op de rechtlijnige voortplanting, zoals die uit de schaduwen blijkt, die verschillende voorhebben op het fleure serende scherm werpen. Al aanstond mogen ook vermeld worden dat de stralen een dergelijke fotografische werking uitoefenen als lichtstraden, dat zij op gevoelige platen beelden te voorschijn roepen, die op de gewone wijze kunnen worden ontwikkeld. Dit alles is in weinige woorden te zeggen, en welke waarnemingen tot nog toe verder verricht zijn zou ook spoerig genoeg verhaald kunnen worden. Ik stel me echt ervoor dat de lezer ook iets zal wensen te vernemen van het geen erg in de ontladingsbuis gebeurt. In deze verschijnselen, die helaas nog bijna even zoveel raadselen zijn, ligt in elk geval de oorsprong der X-stralen. Door enige bladzijden aan te wijden zal ik tevens gelegenheid hebben, ook aan sommige voorgangers van rundgen, de eer te geven die hun toekomt. Natuurlijk kan hier geen sprake zijn van een uitvoelig overzicht over de ontladingsverschijnselen te beginnen met de niet-gewonkjes die men uit hun gevreven pijp lak kan trekken, en te eidigen met de buizen die de X-stralen opleveren. Zelfs enkele hoofdpunten wens ik aan te stippen, daarbij gebruikmakende van enige gangbare benamingen, en ook van een bepaalde, trouwens voor zover zij hier te pas komt, zeer invoudige theorie ter elektriciteit. Er zijn, zoals men weet, twee verschillende en in menig opzicht aan een kander tegengestelde elektricite toestanden. Vrijfd met een glazen staaf langs een stuk metaal dat niet onmiddellijk in de hand wordt gehouden, maar een isolerende steel van glas of lak is bevestigd, dan worden beide geëlectriseerd of geladen, maar niet op dezelfde wijze. Een derde, eveneens geëlectriseerd voorwerp wordt, zowit door het glas wordt aangetrokken, door het metaal afgestoten en omgekeerd. De grondsteen van alle elektriciteitstheorie is nu het feit dat de twee toestanden, de positieve van het glas en de negatieve van het metaal, gelijk tijdig ontstaan. Als spoedig brengt dit tot het tankbeeld dat er zeker iets van het ene voorwerp naar het andere is overgegaan. In het beeld dat Benjamin Franklin van de verschijnszenden heeft ontworpen, is dat iets als een stof, de elektriciteit of elektriciteit, waarvan elk lichaam in zijn natuurlijke of gewone toestand een bepaalde hoeveelheid bevat. Een gedeelte deze stof zou bij het vrijven overgaan van het metaal naar het glas. De positieve lading zou in overmaat boven de normale hoeveelheid en de negatieve lading in het tekort bestaan. Mij kan zich even goed verbeelden, maar ik zie toch alleen met een beeld te doen dat de menselijke geest zich van de buitenwereld vormt, dat een overgang plaats heeft in ongekeerder richting van het glas naar het metaal. Dat is eigenlijk de lichamen die naar het gewone spraakgebruik positief heeten, minder elektriciteit hebben dan in de normale toestand. Eindelijk kan men ook, en van deze opvatting zal ik me hier bedienen, twee stoffen met tegengestelde eigenschappen, de positieve en de negatieve elektriciteit onderstellen. In de natuurlijke toestand is ieder lichaam met evenveel van de ene als van de andere stof voorzien, maar de vrijving brengt een wijziging in deze verdeling. Zij bezorgt aan het glas meer positieve dan negatieve, maar aan het metaal meer negatieve dan positieve elektriciteit. Zie daar reeds een paar elektriciteitstheorien die elk nog in vele lijstscharkering nader kunnen worden uitgewerkt. Al deze opvattingen hebben echter één trek met een kander gemeen, een trek die nog met scherps doet uitkomen als met elektriciteit of de elektriciteiten kort en goed met de naam van stof bestempelt. Deze namelijk, dat nooit elektriciteit wordt voortgebracht, maar dat ze alleen wordt verplaatst, en dat daardoor het elektrisch evenwicht wordt verbroken. Dit geschiet ieder ogenblik en door de meest uiteenlopende oorzaken, wanneer met een veertje over een bladpapier wordt gestreken, een stukje ijzig op de vocht gegond ligt, een magneet in de nabijheid van een koperdraad wordt verplaatst, een kwartskristal wordt samengepersd of de aanrakingplaats van twee lichaamen wordt verwarmd. Hierin het klein. In het groot wanneer de kracht van een waterval een werktuig in beweging brengt dat een machtige elektricie stroom opwekt, op verhevenshaal in de natuur als de wolken van het onweerder zich samenpakken. Dat de mens, de elektrische verschijnselen wetenschappelijk kan onderzoeken en aan de vervulling zijn er behoeften kandienstbaar maken, is grotendeelste danken aan de werktuigen waardoor de elektriciteit verplaatst kan worden, even als water door een pomp in beweging wordt gebracht. Elektriciteitspompen, nu, zijn er vele lijn. Alleen lijn elektriseermachines, galvanische elementen, dynamoos, inductieklossen kunnen zo genoemd worden. Ze hebben alle twee polen, twee metaalstukken meestal, waarvan het ene een positieve en het andere een negatieve lading verkrijgt. De betekenis van het werktuig ligt juist hierin dat het positieve elektriciteit drijft van de ene naar de andere pol. De polen zelfen kunnen dan ook met niets beter vergeleken worden dan met twee bakken, zo met een pomp verbonden dat water uit de ene bak gezogen en in de andere geperst wordt. Men heeft zich nu slechts voor te stellen, dat de bakken alleen door een dunne tussenwand van ookan er zijn gescheiden, en dat deze onder de druk van het aan de ene zijde opgestoede water bezwijkt, om een beeld te verkrijgen van de elektricie funk tussen twee metalen bollen die door geleiddraaden met de polen van een elektriseermachine zijn verbonden. Zolang de aandank van positieve elektriciteit naar de ene en van negatieve elektriciteit naar de andere bol niet al te groot is, kan de lucht tussen de geleiders weerstand bieden aan de neiging de elektriciteit om van het ene lichaam naar het andere over te gaan. Maar eindelijk heeft onder warmte en lichtontwikkeling en met knetterend geluid de vereffening van de positieve lading van de ene en de negatieve van de andere bol plaats. Twee belangrijke vragen reizen nu aanstond. De ruimte tussen de bollen bevat niet één enkele stof, maar twee stoffen. Voor eerst de lucht en in de tweede plaats de etig waarvan de lichtverschijnzende bestaan hebben geopend baard. De lucht uit tallozen van ookan de gescheiden deeltjes, modekullen bestaande, waarvan we weten dat ze met snelheden van enige honderden meters in de seconden heen en weer vliegen, daarbij onophoudelijk tegen ookanderbotsende. De etig, die misschien ook een moleculaire structuur heeft, maar evengoed een continuum kan zijn. Wat is het nu? De lucht of de etig, die eerst de doorgang aan elektriciteit belet en welke stof is, als eindelijk de ontlading plaats heeft, het meest daarbij betrokken. Om dit uit te maken was het nodig de lucht weg te nemen, of althans te verdunnen en te zien wat er dan van ontlading wordt. Zo heeft men het antwoord op zo evengestelde vragen gevonden en bovendien tal van andere verrassenden en merkwaardig uitkomsten verkregen. De kennis die men van de elektrische ontladingverschijnzenden bezit is dan ook voor een groot deel aan de verbetering daar luchtpompen te danken. Lange tijd had men niet anders dan de wel bekende zuiger-luchtpomp, waarmee men de lucht in een vat tot zoiets als een vijfhonderdste van de oorspronkelijke hoeveelheid kan verdunnen. Veelverig kan men het brengen met de quickluchtpomp, die het eerst in 1857 door Duitsler de bon werd geconstrueerd, en die vooral door latere verbeteringen een beonderendswaardig werktuig is geworden, een onmisbaar hulpmiddel in het laboratorium en in de fabrieken van elektrische gloeilampjes. De inrichting is in beginsel zeer eenvoudig. Een glazenboel is vastgesmolten aan het boveneinde in een verticale buis, eveneens van glas, door welke men op de een of andere wijze een hoeveelheid quick beurtelings kan doen reizen en dalen. De bol kan in gemeenschap worden gesteld met de ruimte uit welke men de lucht wens te verwijderen. Bovendien gaan aan het boveneinde een weg worden geopend naar de buitenlucht. In het oorspronkelijke werktuig van Duitsler dient een enkele glaskraan met geschikte doorboeringen voor het een, zowel als voor het ander. Men laat terwijl de weg naar de buitenlucht is geopend, het quick de bol geheel vullen. Nadat al dus alle lucht uit de bol naar buiten is gedreven, slijp men deze weg af en maak nu terwijl het quick daalt gemeenschap tussen de pomp en het ledigd pompevat, zodat de lucht uit het laatste zich verspreidt over de ruimte boven het dalende quick. Deze bewerkingen worden een groot aantal malen herhaald. Als poedig bleek een moeilijkheden te bestaan, die men bij de zuigerluchtpomp, omdat daar veel groter gebreken zijn, niet het opgemerkt, maar die men op voortreffelijke wijze heeft kunnen overwinnen. Om de luchtledige ruimte van alle waterdamp te bevrijden, werd aan de quickluchtpomp een bolletje verbonden met watervrij fosforzuur, een zelfstandigheid die de waterdamp gereetig tot zich neemt. Maar ook andere stoffen dan water pleke dampe af te geven, met name het vet dat, in hoe klein hoeveel je er nou een ook, tot dichting daar kraan en van verschillende verbindingsplaatsen nodig was. Men heeft daarom alle kraanen weggelaten en andere hulpmiddelen verzonnen, waardoor men de lucht kan dwingen, juist daar heen te gaan waar men haar hebben wil. Als verder het glazenvat dat men wil leegpompen aan een glazenbuis is vastgesmolten, die aan de andere kant op dezelfde wijze met de luchtpomp is verbonden, heeft men een voorkomen luchtdichte sluiting, en is het vaakum met niet anders dan glas, quick en fosforzuur en aanraking. Voegt men nu hier nog bij, dat het luchtlaagje dat aan de glaswanden kleeft, door verwarming daarvan, gedurend het evacueren, kan worden losgemaakt. Dat ook elektrische ontladingen dit kunnen bevorderen. En eindelijk dat men zich om goede uitkomsten te verkrijgen, moet getroosten, de bewerking, uren of zelfs dagen lang voor te zetten, dan heeft men een voldoendekeeld van het werken met een quick luchtpomp verkregen. Bij de verdunning, zet een slotte onder gunstig omstandigheden bereikt kan worden, is misschien nog maar het miljoenste deel er oorspronkelijk hoe veelheid lucht in het vat aanwezig. Is het vat dat met de quick luchtpomp verbonden is, voor proeven over de elektrische ontlading bestemd, dan zijn daar aan vooraf een paar metaaldraden aangebracht, de elektroden, die met de polen de elektrisiermachine of van de inductor zullen verbonden worden. Platina-draden kunnen door een kleine opening in de glaswand halverwege naar binnen worden gestoken en vervolgens worden vastgesmolten. Dat wil zeggen, men kan door verhitting het glas zo langs de omtrek van het draad laten samenvloeien dat de opening geheel is afgespoten. De vacuumbuis kan gedurende de proeven over de ontlading met de quick luchtpomp verbonden blijven, of wel eerst daarvan worden gescheiden. Dit geschiet door de verbindingsbuis op mijn plek die vooraf door uittrekking verengd is met een kleine vlam te verhitten. De buitenlucht knijpt teweeg geworden glas van dicht en een kleine beweging is voldoende om de verlangde scheiding tot stand te brengen. Op deze wijze zijn de welbekende geistelijkse buizen verwaardigd, die in grote verschillenheid van vorm en grote voorkomen en waarvan vele ware kunststukken van glasblazers werk zijn. Het eerst valt nu bij deze buizen de gemakkelijkheid in het oog, waarmee ze de elektrische ontlading door laten. Geef men aan elektriciteit de keus tussen een weg door de gewone lucht, over twee bollen, die bijvoorbeeld op een afstand van een halve centimeter van alkander staan, en de weg door een geistelijkse buis, waarbij de elektroden enige decimeters van alkander zijn verwijderd, dan geeft zij aan de laatste weg de voorkeur. De lucht blijkt dus een beletsel te zijn, en men is geneigd te verwachten dat bij voortgezette verdenning de overgang van elektriciteit steeds gemakkelijker zal plaatshebben, dat dus hun ruimte zonder enige lucht alleen met de eten gevuld, op welke wij geen vat hebben, daar hij door het glas heen gaat, een voortreffelijke geleider de elektriciteit zou zijn. Toch is dat niet het geval. De gewone geistelijkse buizen zijn namelijk volstrekt niet zover lediggepompt, als men het met al de boven beschreven voorzorgen kan doen. Bij hogere graden van verdenning wordt de doorgang der elektriciteit weder meer bemoeilijkt, en eindelijk zal eerder een wonk van enige centimeters in lucht van de gewone dichtheid ontstaan, dan een ontlading in een vakumbuis waarin de elektroden vrij wat minder van ook al kan daar verwijderd zijn. Zelfs heeft een buizen gemaakt die wijgeren de ontlading van zeerkrachtige induktieklossen door te laten. Met het oog op deze verschijnselen mag men gerustelijk aannemen dat de ontlading altijd met medewerking van het gas geschiet. Mocht men het wezaar maken dat de beveilheid lucht in de buizen zo klein is, dan bedenken men dat klein slechts een relatief begrip is. Schappen met het aantal luchtmoorden kunnen in een cubieke millimeter aanwezig, een schatting die door het onderzoek naar de eigenschappen daar gasend mogelijk is geworden, dan komt men voor de beste vakumbuizen tot duizenden miljoenen. Op de rol die het gas speelt zal ik later terugkomen. Voor het oogmelijk zijn van meer belang de lichtverschijnselen die de ontlading vergezelden, en die bij verdenning daar lucht zeer ingrijpende veranderingen ondergaan hebben. Tegelijk met de lengte van de weg tussen de elektroden is ook de breedte van het lichtgevende gas toegenomen. Inderdaad kan het licht de doorsneden van buizen van enige centimeters middelijn geheel vullen. Beschoudt men nu een lichtende kuislijke buis, dan wordt men getroffen door een zeer opmerkelijk onderscheid tussen de omgeving der positieve pol of anode en die daar negatieve pol of kathode. Trouwens, zodanig verschil, kan men ook bij de gewone dichtheid daar lucht zeer goed opmerken. Bij de elektriseermachine van Holt en vele andere komen twee stelmetalen spitsen voor die naar een wentelende glazendschijf gekeerd zijn. Eerst de machine in werking, dan gaat van het ene stelspitsen positieve en van het andere negatieve elektriciteit op de schijf over, en in het donker ziet men aan beide een lichtontwikkeling. Terwijl echter het positieve licht, de gedaante heeft van lange violette pluimen, bestaan aan een negatieve spitsen, niet anders dan kleine lichtstipjes. Dit negatieve glimlicht verdient hier destem meer vermeld te worden, omdat daarin, zoals zal blijken, de kimlicht van de xtralen. In een gewone gijsselse buis heeft men zowel positief als negatief licht. Deze waarschijnselen beslaan echter zeer ongelijke gedeelten van de inwendige ruimte. Wel is het glimlicht veel uitgestrekter dan de spitsen de elektriseermachine, maar het bepaalt zich toch tot een lichtend laagje van enige minimeters of misschien een centimeter dikte dat de kathode overtrekt. Het positieve licht daarentegen strekt zich van de anode af door bijna de gehele lengte der buis uit, al bedraagt die ook vele decimeters, en al is de buis in gillige vormen gebogen, en nu eens verengt, dan weer er verwijt. Het eindigt eerst dicht bij de kathode, waar het door een donkere ruimte van het glimlicht is gescheiden. Het is dan ook het positieve licht dat lange tijd het meest de aandacht heeft getrokken. Doorzijnen met de aard van het gas wisselende kleuren pracht, en zijn het zo raadselachtige, afwisselende lichte en donkere lagen, biedt het een aantrekkelijk schouwspel, waarvan de schoonheid nog verhoogd kan worden als men de buis plaatselijk verengt of verwijt, en daar met fluoresceerende vloeistoffen omringt, ofwel een buis bezigd die geheel of ten delen uit een fluoresceerende glassoort is verwaardigd. Door de gewicht geproven van Hittorf te munster werd in 1868 een nieuw tijdperk in het onderzoek der ontlading geopend. Hij werkte het eerst met veel hogere verdunningen dan in de gewone gijslaagse buizen voorkomen, en zag nu hoe het glimlicht zich al verrecht en verrecht van de kathode afuitbreidt, terwijl het positieve licht op de achtergrond treedt. Weliswaar wordt bij steeds verder gedreven verdunning het kathode licht hoe langer hoe zwakker, maar al is het zelf nauwelijks meer zichtbaar, het behoudt altijd de eigenschap, overal waar het met de glaswand in aanginkomt, deze met groene kleur helder te doen fluoresceren. Uit de plaatsing en de omvang daar lichtplek op het glas, kan dus een besluit omtrent de uitgebreidheid van het glimlicht worden getrokken. Hoogst merkwaardig is nu, het door Hittorf ontdekt de feit, dat bij hoge verdunningen de ontwikkeling van het negatieve licht onafhankelijk wordt van de plaats waar zich de anode bevindt. Mijn kan in gedachten van elk punt der kathode uit een rechte lijntrekken die loodrecht op haar oppervlak staat. Deze lijnen zullen alle binnen een zekere ruimte liggen, die aan de ene kant door de kathode, aan de andere kant door de glaswand begint te worden. Wel nu, het is daarnaast erbij deze ruimte die door het glimlicht wordt ingenomen. Wordt bijvoorbeeld als kathode een schijf van aluminium gebezicht, die een loodrechte stand op het uiteinde van ingesmolte draad is bevestigd, dan ontwikkeld zich aan de voorzijde daar schijf een cylinder van gemlicht, die zich, wanneer de kathode aan het ene einde in haar lange buis is aangebracht, over de volle lengte kan uitstrekken. Het kan zijn, namelijk wanneer de anode aan het andere einde ter buis is geplaatst, dat de glimlichtcilinder nu ook werkelijk de anode bereikt, maar zelfs dan behoeft hij er volstrekt niet geheel door opgevangen te worden, maar kan voor een deel de glaswand treffen. Toen Hittorf als anode een zijdelingsdraad bezigde, in het midden van de lengte ter buis geplaatst, en zo omgebogen dat hij over enige afstand langs de aas ter buis liep, werd deze draad door de glimlichtcilinder omspoeld, zonder hierop naar het scheen enige invoeten te hebben. Een andermaal werd een op de zoeven genoemde wijze geplaatste en omgebogen draad als kathode gebruikt. Hij was, met uitzondering van het eindvlak, in een glasbuisje opgesloten, zodat het glimlicht zich alleen aan dat vlakje ontwikkelen kon. Vandaaraf strekt het zich uit tot aan het einde van de buis, waarheen de omgebogen draad gekeerd was, en dat zelfs wanneer de anode aan het andere einde was. Een bewijs dat het glimlicht in zijn uitbreiding van de negatieve elektrode af, zich zelfs van de anode kan verwijderen. Bij een buis als de laatst genoemde, is het nu ook zeer in het oog vallend welk een belangrijk verschil er is tussen het positieve en het negatieve licht. Het eerste zoekt wel degelijk de negatieve elektrode op, zoals aanstans blijkt wanneer men de twee polen met elkaar er verwisselt. Het positieve licht kan zich, voor zover men weet, in een gebogen of geknikte buis even ver uitbreiden als in een rechte buis van overigens dezelfde aard. Het negatieve licht daarin tegen, beperkt als het is tot de boven genoemde ruimte, kan nooit een hoek omslaan. Men ziet dit duidelijk in een buis die de vorm in hervee heeft, met de elektrode aan de hoogste punten. Het glimlicht blijft in het ene been en kan aan het beneden einde, niet anders doen dan het glas waarmee het in arking komt tot pleurascensie brengen. Al deze verschijnselen weken het vermoeden op dat het glimlicht zich van de cathode af in rechte lijnen voortplant en hebben aanleiding gegeven tot de benaming cathodestraan. Een term waarmee er zich om nog één argument aan te voelen, ieder zou kunnen verenigen die heeft waargenomen hoe verschillende voorwerpen, metaalplaatjes bijvoorbeeld, in de buis op de weg van het glimlicht geplaatst, een donkere schaduw op de fleurocerende glas van dwerpen. Overigens heeft de naam cathodestraan nog iets voor bovendie van glimlicht. Er werd reeds vermeld dat bij hoge verdunningen dit laatste hoe langer hoe flauer wordt. Men doet dan ook het best zich voor te stellen dat bij de ongestore ontwikkeling van cathodestraan van de ruimte die zij in nemen volstrakt geen licht uitgaat. Dit ontstaat eerst als een bijkomend verschijnsel waarin de straden onderschept worden, het zijdoe de glaswand, het zijdoe de luchtzelve die ze nog in de buis bevindt. Trouwens, ook alles wat in het positieve lichtaar guisleuse buizen het oog poeit is slechts een gevolg van het er voor ons onzichtbare elektriciteitsbeweging. Op het bijeenkomst der British Association in 1879 liet Crookes, aan wie men reeds de bekendende radiometer te danken had, een reeks schone proeven over cathodestraanen zien. Door de titelzijner voordracht, Un radiant matter, gaf hij uitdrukking aan de bepaalde hypothese over het wezen der straanen. Volgens Crookes worden uiterst kleine deeltjes met een negatieve elektrische lading, het zijde die reeds hadden of eerst aan het oppervlak daar cathode verkregen hebben, door de reeds de laatste met grote snelheid afgestoten. Zij vliegen in rechte lijnen voort en door het bombardement, deze kleine projectielen tegen de glaswand, worden trainingen opgewekt die met oog van de waarnemig de indruk van licht teweegbrengen. Dit is de fluorescentie van het glas. Deze opvatting vindt een krachtige steun in de mechanische werking daar cathodestraanen op voorwerpen waardoor zij worden opgevangen. In een zijn er vaker een bollen, had Crookes een licht moletje opgesloten, een kruis van aluminium, dat met een glazen hoedje op een stift rusten, op de wijze van een compas naald. De horizontale armen toegaan aan het uiteinde als wikjes, kleine verticaal geplaatste micaplaatjes. Deze werden als het kruis rondrijden, elk op zijn beurt, door de cathodestraan getroffen, die van in een zijbuis geplaatst elektrode uitgingen. Zodra de inductor in werking werd gebracht, kwam het moletje in snelle venteling. Ook een reactierat, vergelijkbaar met de bekende toestellen die door het uitstromend van water of stoom aan het draaien gebracht worden, of wel met de draaiende zonnen der vuurwerkmakers, werd door Crookes geconstrueerd. De wikken van het moletje bestonden nu uit aluminium, zodat zij zelf als cathode konden dienen, wanneer de metalen naald die het kruis, dit maar met een metallen hoedje, droog, met de ene pool der induksicloos werd verbonden. Daar elk wikje aan de ene kant met een isolerende stof was bekleed, konden alleen aan de andere zijde cathodestraan ontstaan. Terwijl nu hier, al dit volgst de opvatte van Crookes, de kleine projectiele werden weggestoten, moest het wikje zelf een kracht in tegengestelde richting ondervinden, dat die kracht werkelijk bestond, bleek uit de snelle wendeling van het moletje. De theorie van Crookes is niet zonder tegenschwaak gebleven. Voor het ogenblik zal ik haar hier laten rusten, om bij het verdere experimentele onderzoek te blijven. Een belangrijke stap deed in 1893 Leonard de Bonn. De cathodestraan zouden natuurlijk veel toegankelijker worden, zodat mensen buiten de vaker hun buis kon brengen, en hier toe was de weg geopend, na dat hert zat waargenomen, dat zeer dunn, goud of aluminiumblad, op de weg daar stralen geplaatst, deze doorlaat. Leonard voorzacht nu zijn buis van een ventstatje van aluminium, en inderdaad, de stralen kwamen daardoorheen in de lucht te voorschijn. Dat de proef niet gemakkelijk was zal men licht gevoelen. Het ventstatje moet zeer dun zijn, zodat de cathodestraan doorlaat. Het moet zeer klein zijn, om bij de geringen dikten aan het druk daar buiten lucht weerstand te kunnen bieden. Leonard sloot zijn buis aan het ene einde met een metaalplaat, waarin een rondeopening was van 1.7mm middelijn. Het op de rand daarvan vastgekleefde aluminiumblad was slechts 1.400mm dik. Het doel werd nu werkelijk bereikt, al drongen dan ook de stralen niet ver in de lucht door. Tot op een afstand van een drie taal centimeters was, in die net licht ter ontladingsbuis zorgvuldig werd afgesloten, een zwakke blauwe lichtschemering in de luchtzichtbaag, die Leonard vergelijkt met het geëmen te zien krijgt als men door een split licht laat vallen in het groebele vloeistof, bijvoorbeeld in melk. De lucht is klaarbelijkelijk tegenover de cathodestraan een troebel, en terwijl zij deze tegenhoud en verstrooid wordt zijzelf lichtgevend, zoals ze boven reeds van de lucht in de buis werd opgemerkt. Beter nog, dan door de waarneming van het licht en der lucht, kon van de uitbreiding der straan een denkbeeld worden verkregen, door in de nabijheid van het ventstatje een scherm te plaatsen, dat met een gemakkelijk fluoresceer aan de stof was bedekt. Het licht hiervan overstemde dat daar lucht, en kon nog tot een afstand van 8 centimeter worden gezien. Een ander hulpmiddel was de fotograafische werking der straalen. Leonard heeft uitvoerigd door schijnendheid van allerlei stoffen onderzocht. Merkwaardig is het grote verschil dat er in dit opzicht tussen de cathodestraan en het licht bestaat. Een kwartsplaat van een halve millimeter dikte, weer op een donkere schaduw, terwijl van een dun aluminiumblaadje voor licht onder schijnend de schaduw nauwelijks te bespeuren was. Aan de verhandeling van Leonard is de reproductie in het fotografie toegevoegd, waaruit het blijkt. Zij is genomen terwijl de gevoelige plaat als opgesloten in een kleine ruimte, geheel door metalen wanden begrenst. De wand trouwens, die naar het ventstatje gekeerd was, bestond het aluminium ter dikte van 1 250e millimeter. Terwijl de mate van de schijnendheid tegenover de lichtstraalen zeer van de aarde tijd lichamen afvangt, is het Leonard gebleken dat de cathodestraanen alleen of bijna alleen vragen naar de hoeveelheid stof uitzudrukken door de massa of het gewicht ervan die zij op hun weg ontmoeten. Wordt een lichaam vervangen door een ander, waarvan de dichtheid twee man zo groot is, daar moet de dikte der laag worden gehalveerd om dezelfde door schijnendheid te verkrijgen. Het bleek ook dat het ventstatje uit dun glas in plaats van aluminium kom worden vervaardigd. Van alle vroegere onderzoekers is Leonard het dichtst bij de ontdekking der xtralen gekomen. Het was echt er voor rundgen weggelegd, zijn naam te verbinden aan stralen die van de glaswand der vaakwinbuis uitgaan zonder ventstatje, en dan is de dikte misschien een millimeter, en die de stralen van Leonard in het vermogen om lucht en andere lichamen te druk dringen ver overtreffen. Hoe de proeven genomen werden is reeds vermeld. Ongetwijfeld wordt er opzettelijk naar werkingen in de omgeving der buis gezocht, en zeker is een zeer geoefend oognode geweest om het eerste spoor te vinden. Rundgen beeg zich de eerste scherm met barium platinociaanseur, dat zelfs op een afstand van twee meter nog fluoresceerde, en kwam daarna tot de fotografie met xtralen, waardoor de verschijnselen veel rustiger kunnen worden bestudeerd, en het voordeel verkregen wordt dat men zwakke stralen nog kan waarnemen door de duurder pose als tot een uur of langer te verlengen. Daaraan worden de fotografieën op de gewone wijze behandeld, zijn de plekken waar de gevoelig plaat het meest door de stralen wordt getroffen, later in het positief, het licht. Wat nu door schijnendheid betreft, vond Rundgen het volgende. Papier laat zoveel stralen door dat achter een ingebonden boek van duizend bladzijden of achter een dubbelwist spel duidelijk fluorescentie te zien was. Hout en eboniet zijn nog bij een dikte van verschijnen het centimeter door schijnend. Water, zwavelkolstof en verschillende andere vloeistoffen werden onderzocht, en dat zijn bakjes met mica wanden waren gegoten, en bleken zeer door schijnend te zijn. Bizonder verrassend is het vermogen der stralen om tamelijk dikke metaalplaatjes te doordringen. Aluminium laat de xtralen, even als de cathode stralen, meer dan enig ander metaal door, en kon zelfs verschijdende millimeters dik zijn. Het minst door schijnend zijn platina en lood. Het eerste metaal ongeveer 200, het laatste, ongeveer 70 maal minder dan aluminium. Lood liep bij anderhalve millimeter dikte, zo goed als niets door, en deeld aan loodhoudend glas en loodverf de eigenschap mede vrij veel van de stralen op te slorpen. Men ziet niets wanneer men de stralen in het oog opvangt, al houdt men dit dicht bij de ontladingsbuis, en bespeurt even min enig lichtverschijnsel op de weg der stralen door de lucht, zoals dat bij de cathode stralen, die er nog sterker worden opgeslort, het geval is. De voortplanting geschiet langs rechte lijnen, en de stralen weken daar zelfs niet vanaf wanneer ze uit de enenstof in de andere overgaan. Terwijl alle soorten van licht, en ook verschillende andere, zet het lang bekende onzichtbare stralen, zoals de donkere warmte stralen, bij de doorgang door een prisma van richting veranderen, is daarvan bij de xtralen niets bespeurd, of schoonend met prisma's van water, zwaafel koelstof, eboniet en aluminium beproefd is. Ook een regelmatige terugkaatsing, zoals het licht door een spiegel ondergaat, is niet waargenomen, wel bij sommige metaalplaten een zogenaamde diffuse terugkaatsing, iets dergelijks als wanneer het licht op een bladpapier valt. Het fotograferen met de stralen van rundgen onderscheidt zich in twee opzichten van het fotograferen met licht. Voor eerst kan men, al wil men niet, zoals bij de eerste proeven, de ontladingsbuis zelf in een voorlicht onordringbaar onhulsel opsluiten, de gevoelige plaat in zwart papier wikkelen of in een gesloten chassis laten, daar toch de xtralen papier en hout door dringen. Men kan dan in het volle dag licht werken en zelfs, zoals dat herhaaldelijk geschiet is, door een plaat eboniet of een aluminiumblad heen fotograferen. In de tweede plaats kunnen geen lensen worden gebruikt, daar de stralen niet door het glas gebroken worden en dus niet tot beelden kunnen worden geconcentreerd. Al de vervaardigde fotografieën geven schaduwbeelden te zien en zijn ongetwijfeld voor het meerendeel gemaakt, terwijl het voorwerp op kleine afstand van de gevoelige plaat werd gehouden. Bij een enigszins grote afstand worden wegenens de uitgebreidheid daar stralenbon de schaduwen niet scherp, tenzij men dit eeuvel verhelpt door slechts de stralen die een niet te grote opening doorlaat te gebruiken. De belangrijke toepassingen die deze fotografieën reeds gevonden hebben, berusten hierop dat men de schaduwen van ondorscheinende voorwerpen kan te zien krijgen, al zijn zij omsloten door stoffen die het licht niet doorlaten. Het is voldoende dat deze stoffen voor de extraan min of meer doorscheinend zijn. Tot de meest verassende fotografieën die reeds spoedig door de ontdekkerzijmer kregen, behoren die van een compas naald in een metalen omhulsel besloten, waarop men zeer scherp ook de deelstrepen der oost ziet. Van een metaaldraad tussen twee houten schijven voor het oog verborgen en bovenal van een hand waarop de donkere schaduwen der beenderen duidelijk zichtbaar zijn ter midde van de lichtere schaduwen der zachterdelen. Trouwens, deze beelden zijn reeds zo algemeen bekend geworden dat er niets meer van behoeft gezegd te worden. Even min is het nodig hier te gewagen van de tallozerhalingen der proeven op grote en kleine schaal. Het zijn mij vergund alleen nog over het wezen van het verschijnsel iets te zeggen. Al kan er ook niets anders worden gedaan dan een paar onderstellingen vermelden tussen welke vermoedelijk het verder onderzoek zal hebben te beslissen. Voor eerst staat het wel vast dat de xtralen iets anders zijn dan de straalen van Lennart. Reeds hun grote doordringingsvermogen wijst hierop en er is, zoals straks zal blijken, nog een tweede verschil. Met dat al ontstaan de straalen van Röntgen, even als die van Lennart, op een of andere wijze uit de cathode straalen in de buis. Het is namelijk gebleken dat zij al het uitgaan van dat gedeelte van de glaswand daardoor de cathode straalen wordt getroffen en tot fleure sensie wordt gebracht. Mijn komt er dus toe vormen in bespiegelingen over de aard ter xtralen treed, nog eens weder tot de cathode straalen in de buis terug te geren. Had Crooks gelijk toen hij deze voor straalende materie verklaarde? Veel de natuurkundigen betwijflen dit en willen liever in de cathode straalen trillingen zien die zich van de cathode uit in de eter voortplanten. Iets dergelijks dus als een lichtbundel. Al moeten natuurlijk de trillingen van andere aard zijn dan die van het licht. De voorstanders van deze mening beroepen zich dat het draai in de modetjes van Crooks betreft op het feit dat volgens de lichttheorie een lichtbundel op elk voorraap waardoor hij onderschept wordt een druk uitoefend en dus ook wat daarmee in nauw verband staat een lichaam dat na één zee de lichtstraalen uitzend zelf een kracht in tegengestelde richting ondervind. Een dergelijke misschien sterkere werking zouden ook de trillingen de cathode straalen als de trillingen zijn kunnen hebben. Lennard heeft verder proeven genomen waarbij de ontladingspuis door het aluminiumvenstertje gescheiden was van een ruimte die evenings met een quickluchtpomp was verbonden. Terwijl nu die ruimte geëvacueerd werd zag hij de cathode straalen er al verdig en verdig in doordringen ten slotte tot op een afstand van meer dan een meter. En dit verschijnsel bleef bestaan al was een zoveel komen luchtledig bereikt dat in de genoemde ruimte zelf geen elektrische ontladingen meer konden plaatshebben. De cathode straalen kunnen zich dus voortplanten in een ruimte waarin zij niet meer kunnen ontstaan. Hoogst waarschijnlijk ook nog in de etig wanneer die van alle luchtmodicule bevrijd is. Derhalve, meent Lennard, moeten zij verschijnselen in de eter zijn. Zij moeten in een trilling of een evenwichtsverstoering van deze of geen aard bestaan die zich in de eter voortplant. Het is hier de plaats niet om de verschillende meningen nauw gezet tegen elkaar daar af te wegen. Toch kan ik de verklaring niet weer houden dat de opvatting van Crooks mij toeschijnt de meest aannemelijke te zijn. Tegen de zo even genoemde opmerking van Lennard kan men aanvoeren dat kleine projectielen die door het aluminium venster hingedrongen zijn zich zeer goed in een ruimte zullen kunnen bevoortbewegen die alleen in eter bevat. Dat men echt er werkelijk met zulke projectielen te doen heeft daarvoor pleiten twee feiten. Het eerste is in vergelijking met het licht kleine snelheid cathode straan. Jeetomsen de Cambridge heeft door verneufdige proeven bewezen dat twee punten van de buis vond er van het ene tien centimeter verder van de cathode verwijderd was dan het andere niet gelijk tijdig begon al te fluoresceren. De plek die het versst van de cathode lag deed dit iets later dan de andere. Het tijdsverschil bedoeg ongeveer een twee miljoense seconden. Terwijl deze proeven de mening echtvaardigen dat de cathode werkelijk het punt van uitgang daar straan is. We wijzen zij tevens dat per seconde een weg van 200.000 meter wordt afgelegd. Deze snelheid nu is voor trillingen zeer klein. Het licht doorloopt in één seconde afstand van 300 miljoen meter en in het geen wij van de eten weten is niets dat het de mogelijkheid van trillingen met de kleinere voortplanting snelheid wijst. Het tweede feit waarop zo even gedoeld werd is de eigenaardige invloed van magnetische krachten op de loop daar cathode straan. De rechtlijnige voortplanting houdt op zodra een magneetbol in een erbijheid een erbuis van crooks wordt gebracht. De gebogen lijn die de straan dan volgen stent voorkomen overeen met de baan in welke zich onder dezelfde omstandigheden negatief geladen deeltjes die van de cathode uitgaan zouden voortbewegen. Voor de trillingsteoriedaan tegen is de werking van de magneet tot nog toe een opgelost raadsel. De straanen van Lennart zijn even goed als de cathode straan in de buis gevoelig voor magnetische invloeden. Ze zijn dus hoogst waarschijnlijk van geheel dezelfde aard en moeten in de theorie die mij het meest waarschijnlijk voorkomt eveneens als een stroom van negatief geladen deeltjes beschouwd worden. Het zei dat de deeltjes in de buis door het fenstertje heen zijn geflogen het zei wat minder eenvoudig is dat door hun stooten tegen het aluminium andere deeltjes uit het metaal naar buiten worden gedreven. Wie het eerste wil aannemen dient zich tevens voor te stellen dat de projectielen kleiner zijn dan luchtmoorlen kunnen in hun geheel daartoch het fenstertje voor deze laatste onderdringbaar is. Mijn heeft trouwens vele gronden om aan te nemen dat de moleculen van alle lichamen veel kleinere deeltjes bevatten zogenaamde ionen die met elektrische ladingen zijn toegerust. Deze ionen en niet de moleculen zelf zouden bij de cathode stralen in het spel kunnen zijn. Ook de ontwikkeling daar stralen in de buis is met deze opvatting in overeenstemming. Een molecul kan in lucht van de gewone dichtheid gemiddeld slechts over een afstand van 1 10.000 de millimeter voortvliegen zonder tegen een ander deeltje te botsen. Daar het vocht dat na verdunning tot 1 10.000 van de oorspronkelijke dichtheid de vrije weg ongeveer 1 millimeter zal bedragen. Aangezien zich nu bij deze verdunning cathode stralen van veel grotere lengte kunnen ontwikkelen moet men zich kleinere projectielen verbeelden die verder tussen de moleculen kunnen doordringen en misschien zelfs door een molecul tussen de atomen waaruit het is opgebouwd heen kunnen gaan. Beschouwingen als de medegedeelde hoe geschikt misschien om enig licht te ontsteken over de aard van de cathode stralen en de stralen van Lennart laten de vraag naar het wezen daar extraden onbeslist. De voortplanting snelheid is nog niet bekend en een werking van de magneet bestaat hier niet. Sterker magnetische krachten zelfs brengen de extralen niet van de rechte weg af. Derhalve vallen de argumenten die bij de cathode stralen ten gunste van de theorie van crookspleiten hier weg. Wel blijft het denkbaar dat kleine deeltjes door het gas heen vliegen of daaruit worden weggestoten waarbij dan de ongevoeligheid voor magnetische invloeden uit het gemis in haar elektrische lading of uit hun zeer grote snelheid maar er verschijnt zullen verbieden dat ook geen zins in de stralen van Lundgen de voortplanting in haar golfbeweging van bijzondere soort te zien zoals die van verschillende zijden vermoed wordt. Lihebotezen die reeds bij de voorgeslagen hebben dit nut dat zij de weg kunnen wijzen tot beslissende proefneemingen. Dat deze niet lang zullen uitblijven en dat we licht na enige maanden het raadsel in hoofdzaken zal zijn opgelost mag men met het ogen op de hulpmiddelen der hele dagse natuur kunnen met grond verwachten. Het zou onbillig zijn dit opstel te eindigen zonder nog een enkel woord te zeggen over de onderzoekingen van Goldstein te Berlijn. Meer dan iemand anders heeft hij de lichtverschijnselen in de ontladingsbuizen in bijzonderheden bestudeerd. Reeds voor Leonard heeft hij aangetoond dat de kathode stralen fotografisch werkzaam zijn en in 1886 heeft hij bewezen dat in een vacuumbuis naast de kathode stralen stralen kunnen worden voortgebracht waarop een magneet niet werkt. De bijzonderheden van deze ontdekking moesten hier even als het geen Goldstein verder gevonden heeft achterwege blijven. Zijden uitkomsten zullen echter van grote waarde blijken als het tijdstip is aangebroken dat wij tans zien naderen waarop de ontladingsverschijnselen en de X-traan onze nieuwe blik zullen vergunnen in het wezen van de moleculen en de eten. 19 februari 1896 door H.A. Lorenz Einde van de doorprofessor Rundgen ontdekte stralen A.R.R.Prins een huweluk Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org Gelesen door Marcel Koenders A.R.R.Prins een huweluk krakend, steunend onder haar vrachtboomstammen reed de kar over de straatweg en de brede wielen gleden diep in de dooyende weken sneeuwlaag. Het bruine paard met lange winterharen liep langzaam met gebogen kop en zijn bel die bij iedere stap verwinkelde. Schrikte de kraaien op welke in het vell hun voedsel zochten vermagerd door een streng winter verhiven zij hun verswakte lichamen traag bovende witte vlakte welke door de vallende avond een vaderkleur kreeg en streken een eind verder krijzend neer jam duiverstijn die op de kar zat gedoken in een oude duvelse jas de pet zover mogelijk over de wijd uitstaande oren getrokken gaf Kees een flinke klap want het weder ging er slecht uitzien Grote donkere wolken kwamen dreigend uit zee opzetten en aan de horizon tekenden zich de met wit bekleden bomen en huisjes duidelijk tegen de grouwe lucht af de grote kale bomen schudde heen en weder en hun bladernoze kruinen wirpen pakkend sneeuw op de weg de boer die een deuntje vloot gaf het paard enige slagen de kar bewoog zich wat sneller en Jan hotste op zijn vracht hout heen en weder Grote natte vlocken vielen dwarrend neder en het paard bewoog voortdurend zijn oren omdat het er iets vochters invoelde het was opeens duister geworden Jan zag bijna niets meer om zich heen de vallende sneeuw hing als een witte mist over het land het paard werd met een neide geslag aangezet want Jan voelde dat de natte koude der sneeuw welke zich op zijn lichaam verzamelde door zijn klerendron gelukkig was hij dicht bij huis hij hoorde de wakend aan zijn ketting trekken en blaffen en bij het inrijden van de laan zag hij in de sneeuw bui een geel dicht dansen het was de lantaren van hein beknecht die de staldeur open deed nadat het paard op stal was gebracht en Jan met de knecht de vracht hout in de schuur had opgestapelt ging hij in de keuken om zich bij het vuur te drogen want zijn broekspijpen waren door het water als met lood gevoerd bij het licht ener petroleumlamp zat zijn moeder koffie te malen de lamp met groene kap waarop zwitserse landschappen in het zwart waren afgebeeld lieten hoeken van het vertrek in het donker maar weer op een helder licht op haar leerkleuren gelaat met ogen zonder uitdrukking waarvan het blauw door de jaren was verbleekt edere rimpel edere plooi was duidelijk zichtbaar zelfs zag men enige grijze haren aan de kin en boven liep voor haar op de groene tafel met bruine rand zat een grote glimmend zwarte poes her dier keek met haar groenachtige ogen naar de benen gehand die de kruk ronddraaide vereeld door hartwerken men hoorde niets dan het vermorselen der boontjes en het deftige langzame getik van de staande frieze klok Jan stond voor het vuur om zijn broek te drogen en lang zijn benen steeg de damp op als of de broekspijpen in brand zouden vliegen hij rookte zwijgend een pijpje en zag met een plooi in het voorhoofd als dacht hij diepsinnig over iets na naar de blauw-witten muur waaraan een kleine spiegel in tof marhoni houten lijst hing wel is er niets bijzonders vroeg de moeder toen zij afgemalen had en de koffie in een bus deed ja dat is te zeggen ik zou je juist wat vertellen wat dan vroeg de moeder nieuwsgierig en zij hield haar bruine snuifdoos die zij tevoorschijn had gehaald onbeweegelijk Jan sloot de deur welke naar de keuken waaruit een melk lucht kwam geleiden en bij zijn moeder komend zijde hij ik geloof dat van bloon zinnigheid in keetje heeft oog kom antwoordde de moeder ongelovig want van loon een weduunaar van evenveertig was een der rijkste boeren uit de omtrek en keetje een lelijke meid met stro-kleurig haar een rood gezicht vol sproeten had geen de minste aantrekkelijkheid voor een man waarachtig het is waar verzekerde Jan vanavond heb ik hem bij pol gesproken hij vroeg naar haar en morgen komt hij hier de oude vrouw keek hem ernstig aan zij kon maar niet begrijpen hoe zulk een man er toekomt komen een half onnooselen meid die niet zo bijzonder veel aanbracht te kiezen en zij dacht dat er het een of ander achterstak maar wat dan zij herinderde zich echter dat zij in de tijd wel een man had genomen die de lelijke gijs werd genoemd waarom kon dus ook niet iemand zin in haar dochter hebben met een blijder klank in haar stem zijde zij dan ook nou als dwaar is doet me plezier we zellen het aan keetje zeggen dat is goed ik zal ze roepen zei de Jan en hij ging op zijn kausen de kamer uit wel nou wat zegt hij ervan vroeg de moeder weer verkrompt lichaam goedkeurend op en neerbewoog toen Jan aan zijn zuster had verteld wat van loon hem gezegd had het meisje antwoorden niets en zag met haar grote blauwe ogen verbijsterd wezenloos rond terwijl haar grove handen zenuwachtig langs de witte boezelaar streken nou kom aan vind je het niet mooi zei de Jan en in zijn stem was enig misnoegen op te merken over haar stilzwijgen keetje bleef zwijgen ben je doof geworden vroeg haar moeder ongeduldig dit bracht leven in het meisje en zij antwoorden snel achter elkaar nee het kan niet het kan niet waarom niet vroeg Jan met nijdige verwondering en hij schopte kwaad aardig naar de poes die haar pels tegen zijn been kwam schuren aan geld is er geen gebrek reken maar eens hij heeft een eigen boerderij en 60 beesten op stal nee het kan niet herhaal de keetje en toen haar moeder om op heldering aandrong en opmerkte dat zij toch geen vrije had werd zij zo rood als de kam van een haan en vluchtte de kamer uit wat zou ze toch hebben zei de Jan tegen zijn moeder ik weet het niet maar ze doet in de laatste tijd zo raar dat het net is als of ze de hoofd verloren heeft maar we zullen er die kuren wel uitkrijgen antwoorden de moeder en zij sloft de weg des avonds toen Jan in zijn nauwe bedsteden lach dacht hij er over na wat zijn zuster toch kon hebben zeker een vrijer maar wie dan dat moest hij eens te weten komen in alle geval moest ze die jongen dan maar laten lopen want zo'n man als van bloon vind je niet veel nadat hij dit had overlegd draaide Jan zich om en trok de dekens over zich heen ten einde in slaap te vallen zijn geest was echter zo vervuld van huwelijksplannen dat hij geruime tijd na zich het gestand der paarden in de stal hoorde de volgende ochtend kwam van bloon in zijn gilgeverfde tilbury waarvoor een zwart paard stond het weder was opgeklaard de sneeuw op bomen en huizen glinsterde onder de bleke zonnestralen en daar het een weinig vroor hoorde Jan de Tilbury in de verte aankomen hij kwam aan de deur juist toen het wagentje stil hield een grote zware man geheel in het zwart gekleed en met een zwarte das om de dikke hals steeg met moeite uit de twee boeren wandelden vervolgens het erf op van loon inwins grote mond een dikke donkere sigaar voortdurend van de ene hoek naar de andere wandelde keek met zijn sluwe oogjes scherp rond hij klopte de paarden op de hals beschouden met het oog van een schatter de koeien in haar donkere warme woning en tastte de jonge biggen achter de oren het onderzoek scheenogel gunstig te zijn uitgevallen tenminste zijn stem klonk zeer tevreden toen hij na alles te hebben gezien te kennen gaf dat hij nu wel eens wat wilde gaan zitten want dat hij het in zijn benen voelde Jan bracht hem in de opkamer die slechts des zondags werd geopend en waren de verkasten lucht in hing op de schoorsteenmantel stonden blauwe bordjes van delfts aardewerk en aan de muur hing omringd van een rits familiportretten verbleek de fotografie van stijve mensen in een lijst het diploma van een zilveren medaille voortentoon gestelde varkens behaald door de vader van Jan Duivendstijn op de grond lagen nieuwe matten welke onder de voetstappen kraakten en in een hoek zag men de gesloten deuren van een bedstede in het midden van het vertrek stond de tafel en daaraan zat de oude boer in met een koffiekan voor zich welke omgeven was van grove witte kopjes verder was er brood en koek klaar gezet Jan was zeer onstemd dat hij zijn zuster niet zag en voordat van Loon nog goed op zijn stoel zat vroeg hij aan zijn moeder waar is Key ik geloof boven ik heb er gezegd dat ze beneden moest komen antwoorden zijn moeder maar Jan zag aan haar gezicht dat er iets aan schorten en terwijl van Loon in zijn kong koffie zat de blazen en een storm in het bruine sop verwekte ging hij de kamer uit hij zocht zijn zuster overal in de keuken in het melkhuis maar nergens was zij en de meiden hadden haar ook niet gezien ten laatste ging hij naar boven vermoedend dat keetje op het zolderkamertje zou zijn de deur was afgesloten Jan duwde er tegen en daar hij geraas hoorde riep hij woedend wil je verdond wellens open doen geen antwoord hij duwde met alle kracht tegen de deur maar deze was van oud eikenhout zo hard en stevig als ijzer en zijn pogingen waren vruchteloos Jan bleef nog enige tijd staan vloeken en bedreigingen tegen de deur werpend maar het hield niet en eindelijk ging hij weder naar omlaag van Loon had in tussen enige dikke boterammen met koek doorgespoeld met een half dozijn koppel koffie naar binnen gewerkt en sprak nu met de oude boer in over verschillende oude mensen wederzijdse kennisen die door de dood vergeten waren overreeds op het kleine kerkhof het welk met hun lichaam gevoet werd onder het graswusten dit gesprek bracht bij Jan's moeder weder andere ouder mensen in het geheugen lieden welke sedertjaar een dag waren vergaan en wie erbeeld nog slechts aan enkele heel flauw voor de geest tond van Loon herinnerde zich sommigen als knap tehebben gezien maar Jan wie deze vergane wezens onbekend waren en ging belang inboezemden beet zich van woede en ongeduld de nagels af hij tracht de het gesprek op iets anders te brengen het welk voor hem van meer belang was maar zijn moeder was niet uit deze stroom der heugenissen te halen en Jan moest geduldig wachten tot de stof was uitgeput dit was eerst na een uur het geval en van Loon moest toen weg want hij had nog enige boodschappen in de stad te doen de boer stak het besammelde eindjesigaren aan dat hij op de rand van de tafel had gelegd en ging met Jan naar de Tilbury na dat van Loon er zich met moeite ingehesen en de teugels in de hand genomen had zeiden hij tot Jan ik heb je zes er niet gezien nee ze leid plat de bed van de kiespijn antwoorden de ander ha zo zeiden van Loon en hij legde de zweep over het paard dat ongeduldig op het beschuimde gebied knabbelde en reed vlug weg de ge hele dag bleef Keetje boven en Jan die enige Malem als of hij een prooi zocht over de zolder had gelopen zag steeds een gesloten deur hij had een lang gesprek met zijn moeder en gaf als zijn mening te kennen dat zijn zuster een vrije had maar wie dan vroeg de moeder hij zonde de namen van alle jongens van het dorp op met Piet was zij eens uit geweest Henk woonde naast hem en zag haar dikwels Overdores had zij wel eens gesproken maar steeds schudde de moeder het hoofd nee het was niet mogelijk een der laatsten die haar zoon noemde was Willem de zoon van de Timmerman met wie Keetje de laatste mal Kermis had gehouden van hem kon echter in het geheel geen sprake zijn want hij was voor zes weken naar Amerika gegaan ten einde raad besloten zij Keetje het vuur aan de schenen te leggen door de honger gedwongen kwam zij de volgende middag tegen etens tijd beneden zij zag blik en had rode oograndjes als of zij had geheld met bevreesde blik als een hond die slaag verwacht zag zij de kamer rond en hield haar ganden verkleubd en paarsachtig blauw van de koude die op de zolder heerste angstig tegen haar boezem gedrukt daar in de twee meiden en de knecht ook in de keuken waren zijde Jan nog zijn moeder iets zolang het middagmaal duurde en het geringklderborden en het geschmak der monden werd alleen afgewisseld door praatjes over de beestem en het weder nauwelijks waren de onderschikte echter opgestaan om weder met werken aan te vannen of Jan vroeg doornig waarom zij niet beneden was gekomen het kalme bezadigde getik der klok werd door geen woord verbroken antwoord dan toch zijde Jan en hij schudde zijn zuster weer ogen glazergrond keken heftig heen en weer zij liet zich op een stoel vallen en begon zenuwachtig te huilen Jan trok de schouders op en liep het vertrek ongeduldig op en neer maar de oude vrouw die haar dochter opletend aanzag kwamen opeens verscheidenen kleine bijzonderheden voor de geest welke aan elkaar gepast een geheel vormden en met de zekerheid die het vermoeden geeft zijde zij tot haar zoon zijn mot in de kraam onmogelijk riep deze uit Is het niet zo? vroeg de moeder aan keetje en het hoofd van de jonge vrouw knikte in het schort het welk zij over haar muts had geslagen en bij wie? vroeg Jan aan zijn zuster toch niet bij Willem vroeg de moeder want zij herinnerde zich dat haar dochter op een kermisavond zo laat was de huis gekomen keetje antwoorden niet en de anderen wisten genoeg zij waren woedend niet zozeer om het feit zelf dan wel omdat de zaak niet in orde kon worden gebracht Jan had er wat voor gegeven Willem voor zich te hebben woeste gedachten kwamen in hem op misschien zo woest omdat hij onmachtig was dickwels overdacht hij welke genopt het zou zijn hem af te ranzelen en in een hoek te trappen tot er niets meer bewoog voor zijn zuster die hem ontweek was hij ruw en nog nooit had hij zo zijn paarden geslagen de moeder bekeek haar dochter voortdurend met angstige oplettendheid steeds vreemd dat de mensen het zouden ontdekken het wat zal men ervan zeggen beheerste haar geheel en voortdurend topde en zeurde zij over de goede naam der familie die nu niet meer vlekkeloos was om zich te troosten haalde zij alle mogelijke schandalen van anderen op welke zij half onverstaanbaar voor zich uitmompelde soms ging het als of zij malende was kê leefde onbekommerd voort als een dier dat jongen moet werpen zij voelde zich zelfs betrekkelijk gelukkig want men sprak niet meer over van loon als zich een enkelemaal het onvermijdelijke dat al meer en meer naderde voor haar geest vertoonde verdween het wederspoelig in de nevel der toekomst zo gingen enige maanden voorbij niemand zelfs de meiden niet vermoeden iets van loon had zich niet meer vertoond op een zondag na middag begaf Jan zich naar de dorpsherberg de gouden horen want hij had behoefd de mensen te spreken en zijn geest op andere dingen te vestigen het was mooi helder weder en op de kegelbaan was het vol hij schaarde zich onder de kijkers met zijn glas bier in de hand en volgde met belangstellend gezichte ballen die zwaar over de gladde plank rolden of over de grond dansten en het vermaakte hem dat de grote dikke verkei na de worp zijn bal achterna liep als werd hij meegetrokken enige spelersgooiden zo woest dat de ballen met kracht tegen de schutting achter de kegelsbondsten anderen zo slecht dat zij het zand naast de plank deden opstuiven die trult hem der ook lekker in zijde Jan hard op toen een jonge kerel met hoge zijde pet schuims op het oor het hamburgerwapengooiden en met de boer die naast hem stond raakte hij in gesprek over de mogelijkheid alleen de koning om te werpen beide mannen waren van mening dat het niet doenbaar was of schoon de kastelijn beweerde die worp eens voor jaren te hebben zien gooien op eens voelde Jan zich op de schouder ticken hij zag om en van loon stond voor hem zeg ik moet je even spreken zijde deze die verlangend was te weten hokee over een huwelijk dacht met plezier antwoorde Jan en zij gingen in de benouden met rook gevulde gelachkamer zitten zeg zij de van loon en hij zag de andere scherp in de ogen ik moet eens weten hoe het ermee staat ik spreek open hartig met je en daarom mot je me eens eerlijk zeggen wil je zuster ja of nee dat is te zeggen zijde Jan aarzelend want hij wilde niets doen merken hortens merk de van loon op ik ben open hartig met jou en vertel je de waarheid je weet wie ik ben en wat ik wil geef me dus ook een rondantwoord om aan zijn vragen een eind te maken zijde Jan ze wil niet trouwen van loon kon zijn oren niet geloven zo'n delijk meid en die niet eens heel rijk was nee dat was niet mogelijk en vreesende dat er iets anders achterstak zag hij Jan van ter zijde opletend aan ik verzeker je het is zo betuigde Jan en hij wilde opstaan om weg te gaan maar de ander hield hem vast want hij moest de reden van de weigering weten nee dat ging zo niet al werden ze geen zwaagers dan was het nog geen beletsel een samen te drinken van loon liet twee glaadjes klaren komen en zij praten nog enige tijd over koetjes en kalfjes nadat zij zo een uur hadden ze te drinken bracht van loon het gesprek weer op kee en Jan die glas op glas geleerd had om de voeten te verdrinken welke weer bij hem op kwam geraakte in de vuik zijn verhaal met vloeken en vuist slagen besegelend vertelde hij van loon alles en eindigde met te zeggen ik deel hetje als vriend mee maar als je het aan iemand over vertelt zal ik je godverdomme krom slaan van loon keek pijnzend voor zich en zonder op de laatste zin te antwoorden voeg hij weet iemand het nee niemand behalve jij en pas op als je het vertelt van loon overwoog wat hij doen zou hij was in geldelijke moeilijkheden door speculaties in effectum zodat het erfdeel van kee hem goed te pas zou komen over die kleinigheid moest hij dan ook maar heen stappen en hij zeide nou als niemand het weet wil ik ze wel nemen zo'n ongelukje betekent niet veel en het kind is dan voor de mensen van mij aangenomen ja zei de Jan met dikke tong en de twee mannen sloegen in elkaars handen dat het klonk einde van een huwelijk door aarijsprins de klompjes door Johan de meester dit is een LibriVox opname alle LibriVox opnames behoren tot het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org opname door Marcel Koenders de klompjes door Johan de meester klepkeren klepkeren over de keien dijk klepten en knerpten drie paren kleine klompjes het was in de regentijd een dag die de buien verbijden onder de goren uitgezakte lucht schonkte de plompe dijk valschrijs lichtend op een harde regelklomp hoog uit het diepe drassige overal ver wegvloeiende land en op die verlaten hoogte gingen de kinderen hand aan hand dicht op één een hoopje het telkens uit de maat slaand geluid hun orfele kleine pasjes was in de windrige regenlucht als de kreetjes van een vogel wanneer die uit het riet pogum in te piepen tegen het dofswaar gieren van het water de kinderen waren twee zusjes en een broertje het jongetje en het kleinste meisje had de vieze maar zachtglansende gezichtjes van een donzig donkergeel met blauwe tinten heel fijn het oudste meisje was net een oud vrouwtje het had al versrompeld fel van een tanig geel uit het dunne als verkleurde haar dat spriet terug in dofplakkerige stekels naar haar magerenekje toeslook stak vreemd onbehouden een veel te groot voorhoofd vooruit en maakte van het smalle gezichtje een droeve misgroei moeder sprak auto's van apesnoed en mina wist wel waarom moor het is een rakker zij moeder ook en ook daarvan wist mina de betekenis ze wist het dat ze een snimmertje was dit bewustzijn was haar ene geluk zij regeerde zusje en broertje auto's wanneer zij liepen te bedelen zocht zij de mensen uit die moest de woorden aangesproken zij wist of gisten het auto's wanneer er hier of daar wat te verdienen zou zijn en hoe te doen om niet verjaagd te worden door de politie leentje zou dat alles nooit leren en jacob was nog veel te klein toen jacob laatst een appel had weggenomen van een kruiwagen op de markt zouden ze alle drie zijn opgepakt als de vrouw van de krui niet zelf had gezegd dat de agent ze maar moest laten lopen zij had gisteren nog een boswortels gestolen en daar had niemand iets van gemerkt zelfs leen niet die vlak voor haar liep wat ze nu gingen doen was ook naar haar planetje de twee anderen zouden dat nooit verzonnen hebben toch schreeulden die het hartst als moedersloeg haar deed het ook wel pijn als ze slaag kreeg maar ze liet het niet zo merken laatst de moeder daar met de poek had geslagen ja toen had ze hart geschreeuwd ze hapt er ook bloed van in de mond gehad zo hard was het aangekomen maar anders als je schreeuwde dan had moeder juist plezier vader zei dat laatst ook kreng zei die als je de kinders maar janken heurt en lenen jaken op schreeulden maar toe nou zou moeder bekijt staan te kijken en vader wat zou die neidig zijn neidig tegen moeder want die der schuld was het toch dat ze nu dit gingen doen vader was zo slecht niet als hij nuchter was was hij wat goed laatst de moeder zo lang uitbleef doordat ze na het slachten van een varken had staan te kijken had hij mina nog van der eerste moe gesproken ja kind als die was blijven leven maar die is nou in de hemel de hemelvader wat is dat nou dat is bij onze lieve heer als je dood ben dan ben je uit alle leiden uit daar binnen alle mensen gelukkig net zo had vader het toen gezegd en mina had daar goed naar geluisterd ze had iets heel vreemd in zich gevoeld of ze zoals lot jansen laatst bij voorbeeld een gulden zou hebben gevonden ze had dat nog nooit gehoord dat je gelukkig was als je dood was ze had juist de eerste moe wel eens beklaagd omdat die was gestorven maar als je dan gelukkig bent en ze had bij zichzelf overleid dat het wel jammer was dat ze niet met moeder mee dood was gegaan ze waren toch al het risiek geweest van die vreemde ziekte vader en moeder en zij leen en jacob alleenig niet en moeder alleen was dood gegaan gelukkig als je dood bent nu mina wist dat je gelukkig wordt als je dood bent begreep ze vele dingen heel anders ze had het laatst heel natuurlijk gevonden dat maan is de vader van lot jansen er zo netjes had uitgezien toen hij uit het water was opgehaald ze had hem uit de kar zien til hem toen hij werd thuisgebracht maanes zag er vroeger met verwarde haren en zijn rode gezicht zo woest uit zodat mina een beetje bang voor hem was maar nu hing al zijn haar glad naar achteren en het bleke gezicht met de gesloten ogen had iets vriendelijks zodat mina haar best deed om heel dicht bij de kar te komen vrouw jansen en ook moeder en andere buurvrouwen waren erg van streek en klaagden en helden marika met de buld uit de water en vuurwinkel had gezijt o god diesel ook geen klappen meer krijgen van zijn wief en mina had gedacht aan wat vader gezegd had dan ben je uit je lijn uit het was de zeker vrouw jansen die de andere vrouwen beklagden want die bleef achter met zes kinderen en manis al was hij veel in de kroeg had auto's een mooi daggeld gehad veel meer dan vader zavonds na dat mina het lijk van manis had gezien was ze beginnen te pakken zeer hem dat zij en leen en jacob ook wel konden verdrinken dat was gemakkelijk genoeg manis had maar een kwartier in het water gelegen toen was hij al dood geweest moeder had die avond weer zo'n ruzie met vader gemaakt omdat vader zoveel minder thuis bracht dan verdronken manis placht te doen en toen was vader naar de kroeg gelopen en moeder had jacobje geranseld dat de jongen er nog de donkere plekken op zijn rug van had daarom had mina twee dagen later aan leen een jacob gevraagd of ze mee wegwouwen lopen van moeder en verteld van manis die de zonetjes had uitgezien toen die dood was en dat je dan gelukkig word als je dood ben de twee kinderen hadden alles goed gevonden dat deden ze althoos wanneer mina wat voorstelde en nu liepen ze naar de biesenplas die was hier aan de keiendijk Mina kende de weg want nu en dan zond moeder hen buiten de stad om te bedelen en dan kwamen ze althoos langs de plas daar in de diepte onder aan de dijk waar zijn naar jonge kickersochten en van die lange blaren plukten Mina was er zeker van dat je de verdrinken kom want verleden jaar waren er twee jongens uit hun straat verdronken die daar waren gaan zwemmen klepkruk klepkruk schrapten de klompje zacht als angstig in de boelheid van het windweer op de hoge dijk en nu en dan bleven ze in hun geluidje steken de kinderen hadden een tijd lang heel vlug gelopen zodat hun drieer pasjes geluiden als een snelle tred van een manke hele maat halvermaat hele maar Jacob was moe gewoorden en bleef nu telkens achter hij moest worden meegetrokken en Mina dreigde dat de meisjes hem alleen zou de laten staan en hij niet zou mogen meeverdrinken nou maar ikken dan het eerste ikken het eerste grijnde en dwong de jongen hij wist niet wat er met hem zou gebeuren hij vroeg maar een beloning voor zijn doorlopen de zusjes antwoorden niet leentje begon nu toch een beetje bang te worden daar alleen op de dijk en als ze dacht aan de donkere plas en Mina voelde zich gewichtig alles zou door haar gedaan moeten worden als er nu maar geen mensen voorbij kwamen want ze was bang dat die hen uit het water zouden willen halen nog voordat ze hadden kunnen verdrinken eindelijk daar zag ze de plas en het bleef volkomen eenzaam op de dijk uit de meeregaal gespreiden blauwerswarte lucht ongezond blauwig als het gezichtje van Jacob viel een geniepige regen en de wind vlagen die over de hoogte schoren hoe je hu je hu zweepten de veld pikkende stralen tegen de lompe kleertjes en de funsch was een gezichtjes ter kinderen het verre landschap verzwond in een tranen gereisheid van regen en nevel overal droevige droevige natheid alleen de plas beneden glom en glansde mooi donker schitterend was een zwart in de doffen grouwige groenheid der drassige wijlanden het vette water werkt door de wind tot slangen gerold die dartel wenden en kronkelden Mina was boven aan de dijk blijvend staan en star oog de pijnzend naar beneden plotseling was het op haar gevallen het gevoel dat hun drieer eigen lichaampjes straks daar in het water zouden liggen in het natte natte water en nu al omving hen enkel van regen ween keelte ze zag leentje beven de handjes tegen het buikje aan onder het doorzichtig dunne schortje regen droppels plakkerden tegen haar hoofdje of lieten zich van achter de oren vallen slierend het nekje in tussen het fletsvlodderig jurkje door Mina zelf ook voelde zich rillen van al de koude vochtigheid en weer keek ze naar de plas de donkerglansende waterplas ja daar zouden ze in liggen maar ze zouden dood in de hemel komen dat had vader gezegd en moeder zou hen niet meer slaan stijf hielden de zwakke gedachtertjes van dit dombebedelkind aan wat vader gezegd had vast het was de illusie die ook haar kwam redden er ging van de dijk een smal door het lopen ontstaand paartje naar de plas plotseling greep Mina naar Jacob en wilde hem voortduwen het paartje af maar Jacob veerde haar af en grijnde dat hij zo koud was gewone het moedertje over hem te spelen kwam Mina weer met de bedreiging aan nou wil je dan naar moeder terug de jongen zei geen nee hij zou misschien wel naar huis gewild hebben gewemd aan lange koude tochten door de straten maar niet gewoon aan het zijn zo buiten maar met een manuaal van Ringeloren pakte Mina zijn nat verkleunde handje meteen duwden ze leen voor zich uit het paartje af op het eerste eindje was het dalend gemakkelijk toen werd het wegje steiler en Jacob viel hij gleed voort in de modder en schater lachte nu van grote pret hij vond het zo aardig dat hij zich een ogenblik later weer liet vallen maar Mina werd boos en rammelde de jongen hard aan de arm meteen nog voordat hij had kunnen huilen sleedte zij zonder na te denken hem voort in de glibberige modder vlug het paartje af dat vond hij buiten gewonaardig het gleed zo lekker over de modder die hem om de oortjes patten en in het krullige warhaar leentje had er ook veel plezier in en nu stonden ze met hun drie tjes onder aan de dijk op een plekje modderig zwart zand het woe je daar niet de regen tikkerde zo grappig in het water en maakte er allemaal kringetjes en jak op greep naar een mooie rietpleum die zover in het heel zachtklotsend over water stond dat hij zich helemaal moest veroverbuigen om haar te vatten pas op jong Riep Mina onwillekeurig maar meteen kreeg ze als een warme steek in het hoofd in ene gedachte voelde ze moederslaan en zag ze netten doe je manus en kwam de wil om nu toch haar plan te volvoren in een heete drang om jak op te doen verdrinken het was de vreedheid van haar opvoeling van haar afkomst misschien die haar nu volvoren deed wat niet met vreedheid was beraamd ze gaf haar broertje schielijk een duw verradelijk winnig zodat hij verover viel meid de handjes in het riet dat hart schuifelend uiteen kreukte oh oh schreeuwde jakop en leentje begon te huilen en stamp voeten van schrik mina mina toch maar mina was nu geheel in haar daad die ze doen moest doen wilde haar ogen flitsten met starre velheid naar de jongen zoals hij gevallen was het was of ze lust had in zijn ongeluk hij had zo klagelijk ik val geroepen en gielde nu mina met de onbewuste doodschrik van een wezentje dat nog niet weet wat doodgaan is toch mina bugte vlug en duwde zijn ene beentje dat nog op de oeverlag hert water in jakops geen zich bewust te worden wat zijn zusje hem aan deed woest sloeg hij met armpjes en beentjes proosten het water uit gillende nu in dan even uit het water moeder moeder dat woord deed mina al de meelij verliezen oh jou beet zij af tussende tamden al de haat om geleden leed tegen moeder scheen nu over te slaan op de jongen die nog om moeder riep jakop kon zich in de onder hem weg slinkende modder omdiepte niet oprichten maar plofte telkens weer even op in het water dat smerig borrelde met snelle opreizingen als van walm van modderzond dat zich aan de oppervlakte van het water om het lichaamje verspreiden en in vlakke vlokjes er tegenaandreef toen meende mina dat het zo niet ging vast beraden stapten ze met het ene been het water in en trok jakop op aan de ene arm in een ellende geproest en gespuur kwam de jongen al goeddeels wezenloos juist boven het watervlak uit met modder aan het neusje en in het haar bij het voorhoofd zijn zusje zulte hem in een halve cirkel voort naar de andere kant van de zand in han daar was het water dieper en stond het riet niet zo dicht met een vrede ruk liet mina los en het kleine lompe lichaam smakte weer neer in het smetterend om hem oploffende water mina stond nu met beide voeten in de plas weer bukte ze zich snel over haar slachtoffer dat zich bijna niet bewoog te sterk bevangen van die laatste ploff het lichaampje lag nu evenwijdig met de oever en met zonderling gemakkelijke vastheid legde mina de armen erop en heel het neergedrukt zij was nu volbruten uitsluitende nieuwsgierigheid naar wat er met haar slachtoffer gebeurde telkens als er een stuip trekking uit het lichaampje kwam verplaatste zij schielijk een hand daarheen en verder keek zij al door met starre ogen naar het hoofdje waarvan de haren glansden in het water kwerk kwerk krijste het opeens van achter het riet aan de overkant van de plas twee onverhoedse afgemeten kreten en met onhandig geklepte vleugelslagen werkte een vogel zich op uit de bism en vluchte het was of mina een stoot tegen de borst had gekregen rouw plotseling voelde ze haar voeten in natstaan en trok deze terug met onbewuste maar zich in rukbewegingen uitende weersin ze hoorde nu het huilen van leen en zag haar tegen de dijk aangevallen het hoofdje verbergend in het natte gras en in haar scherpte zich een bewustzijn van grote leeg en hol aanvoelende verwondering of ze zo uit een andere wereld kwam en nu hier was neergezet verlaten maar ze herkende de plas ze voelde afkeer haat van deze plek rekenschap van wat ze gedaan had gaf ze zich niet aan zelf verdrinken willen dacht ze niet meer ze had alleen een neipend gevoel van persoonlijkheid van verbazing over zichzelf en over haar zijn zo als ze was hier nu ze zag leentje die niet meer helde maar ze had opgericht en stond te beven dat haar matten liepjes ervan bewogen de ogen op de plas ze nam haar bij de hand en trok haar mee het glibberige dijkpaartje op met handen gezet pasjes zich naar boven werkend en leentje meeslepend bijna even vlug als ze straks met Jacob naar benee was gegleden boven greep de wind de meisjes aan ze waren een beetje verwarmd van het klimmen en als een ijzige op pressie omvatten hen de wijde kou zonder deernis voor de zwakte van hun door animie weggevreten jeugd maar een wanhoeks angst die zich als versteent hapt in Mina dreef haar op de glibbende uitklakkende klompjes voort weg van de plas die lag weer verlaten kostelijk zwart glimmend beschermd door de dijk een mooie plek in de troefheid van het regenland naast het wilderagriet in het vermodderde oeverwater scheen het kleine lijkje zacht gedijn te worden stilte had de plek bevangen alleen klokkarden van de voetjes los gegaan op de regelmatige beweging van het water jaak op kleine klompjes tegen Alcander en maakten een heel zacht bescheiden geluid de regen viel nu in veel fijne straaltjes bijna een motregen en dat gaf nog een ander zijengeluid van eentonig gelispeld klagen einde van de klompjes door Johan de meester de laatste eer aan een overledene door Frans Netscher dit is een LibriVox opname alle LibriVox opnames behoren tot het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org opname door Marcel Koenders Frans Netscher de laatste eer aan een overledene nou dat duurt lang hoor ik sta waarachtig al een half uur in de koud te wachten denk je dat ik van plan ben om te bevriezen kom ga mee Kerel je hebt het toch wel eens meer van je leven gezien maar juist werd de deur van het sterfhuis geopend en ontstond een nieuwsgierig voorwaartsdringen onder de omstanders de nauwe steeg met haar vaal licht was door de geval de sneeuw geheel wit alleen tekenden de ink zwarte lijkkoets en de nieuwsgierigen bij het sterfhuis zich als een sombere rauwvlek tegen het ongerepte wit af een fijne oostenwind streek langs de verweerde en scheefgezakte gevels der armoedige huizen lichte de sneeuw van dakgoten en vensterbanken ze in mollen geklompen op straat laatende vallen de steeg was geluidenloos het geraas der stemmen werd door de sneeuw gesmoord en langzaam achteruit schuifelend kwamen twee mannen in het zwart de deur uit een doodkist bij het voeteneinde houdend twee anderen hielden haar bij het hoofdeinde vast verdraaid die kist heeft de oude willems zelf van sigarent kistjes gemaakt wat een kleur net zo rood als z'n verzopend gezicht de kale grijnhoutenkist was met het voeteneinde op de rand de relijkcoets gezet een oude verkleurd zwarte wagen zonder enige versierselen armoedig versleten in zijn donkere diepte voortdurend een lijklucht bewarend de twee rijenomstanders die van de koets tot de deur gestaan hadden sloten zich achter de kist rond de zich op de tenenheffend elkaar duwend nieuwsangstig om een beweging der zwarte mannen te missen twee der lijkbezorgers waren achterom de wagen gelopen en vatten van de overzijde door de lijkcoets heen de kist aan kom vooruit één twee hup met een bonds werd de lijkist ergeheel ingetrokken men praten in de rondte dat had de oude willems stellig nooit gedacht vier kraaien om hem in zijn equipage te brengen jongens je zou voor je plezier doodgaan je gehele leven achter een oude groente kar te lopen en na je dood in een gala rijtuig te worden weggebracht jammer dat je zo'n tochtje maar eens kon doen toch vluisterde men nog vrouwen met de armen onder de borsten gekruist heelden zich en weinig achteraf werk lieden en straatjongens drongen vooruit de geheimzinnigheid van de dood boeide hem de vier lijkbezorgers handig in hun werk met een oogopslag kunnen de zien hoe zwaar een lijk weegt opgroeiende in een arme luis doodslucht verrichten hun arbeid zonder te spreken op een teken elkaar begrijpend de achterloosheid waarmede zij te werk gingen vervulde de omstanders met een soort van bewondering en de zwarte mannen zeker van hun gewichtigheid in het oog van het volk verwaardigden het zelfs niet met een blik werktuigelijk voortgaande maar toen een van hen zijn vinger onder de kist klemde en van pijn hem naar de mond bracht barsten het gelach luid los waarachtig de oude willems beet nog een kwade rakkethoer waarom hield zo'n lelijke kram zijn vuidevinger niet thuis en toen de man woedend omkeek werd het geschreeuw en gelach nog harder ja ouwe het is een vergiftigde beet pas op maar je zal eraan sterven jouw beurt komt ook hoor de kotzieer op de hoge bok boven twee maagere zwarte paarden had zich ongeduldig omgekeerd droomden zij bij hun werk hij was niet van plan om voor hun plezier te bevriezen waarachtig niet de armoedige kist stond nu recht tussen vier zwarte houten pennen met een verschoten kleed er overheen het volk ging langzaam achteruit zijn nieuwsgierigheid was bevredigd en de indruk van het eerste ogenblik verdwenen het had zich met de doodkist eigend gemaakt en het scheen als waren het verdronken gezicht van de oude willems door de houten beschotten zichtbaar het zag hem liggen de ogen naar boven de handen op zijn maagere buik gevouwen jarenlang had hij dagelijks met zijn grijze sik en verwarde haren over de straten geslenderd hij lag zo dikwijls in zijn uitgedragen kleren dronken in de goot dat het menig een toeschijn als lag hij weer een roosteronken het denkbeeld van zijn lijk had geen verschrikking meer men dacht er ging ogenblik aan en had alles aangezien om de vreemdheid en nieuwheid zonder om het dode lichaam te denken verschijdenen dronken het sterfhuis binnen waarvan de deur nog geopend stond de kamer door de dode bewoont was een krot vier goren muren beroekt en bemorst van een vuile armoede sprekend een vochtige funzige lucht inhoudend de weinige meubelen stonden en lagen in een grote wanoorden twee stoelen waren midden in het vertrek op een kleine afstand van elkaar geplaatst zij hadden de doodkist gedragen mendrong zelfs in dit vertrek door eerst onderzoekend het hoofd in de deuropening stekend langzaam elkaar vooruitdringend eindelijk alle terughouding latende varen om snuffelend de hoeken enasten na te zien er werden opmerkingen gefluisterd men wees op zekere voorwerpen om een vorige bewering te bevestigen enige vrouwen bekeken de oude loren uit een kast bevoelden de kleine kachel en opende deurtje om er in te zien maar een der zwarte mannen kwam boos de kamer in lopen brommend dat hij in de spoelige afdoening van zijn werk gehinderd werd en joechte nieuwsgierige bende eruit de deur met een klets achter hard toetrekend eindelijk reed de lijkoets weg de vier zwarte mannen voegden er zich in een rij achter zonder in de past te lopen hangende armen met de voeten stampend om ze te verwarmen nu en dan in een klein drafje om de koets die veel te snel reed weder in te halen en zonder enige ernst of prachtigheid ging zij sterk in de oude riemenslingerend de hoek van het steegje om gevolgd door de onverschilligheid der nieuwsgierigen het samengelopen volk verspreiden zich langzamer hand een klein groepje bleef nog een ogenblik voor het huis staan praten voortdurend verminderend in de omliggende huisjes wegsmeltend een jonge werkman die met enige anderen wegging reed tegen een oude vrouw met een hoge gestalte en een door verdriet vervallen gezicht de vrouw van een herberg hier hey moedertje dat is een bankroed voor de man waar? zo'n goede klant als de oude willems zal je ook wel missen hem maar de vrouw antwoorden niets en ging zwijgend voor zich zingde verder nog meer gebogen dan de voren en de steeggeerde tot haar voren gestilte terug het nieuwsgierige leven van een ogenblik eerst in het midden verliezend haar eenzaamheid naar de beide uiteinden verspreidend enige missen streken van de daken neer op de plaats waar voor het sterfhuis de sneeuw was vastgetrapt het geraas van schorrenstemmen uit een kleine kroeg stierf in de sneeuw stilte weg en snel ging de lijkkoets voort vervaarlijk heen en weer schunt om het kerkhof te bereiken de vier mannen die haar volgden werden in de drukke straten door de voorbijgangers tegen het lijf gelopen moest er nu eens voor een rijtuig uitwijken dan weer grote hopen sneeuw omlopen voortdurend hun rij verbrekend en hun gesprekken met stukken hervattend men lette bijna niet op de lijkkoets of als men ze toevallig zag wend de men het hoofd onmiddelijk om verschikt zich een ogenblik aan die armzalige akeligheid vergeten te hebben de hoofdstraten en noordeinde werden snel doorgereden zonder ene geraas het rollender wielen in de sneeuw gesmoord als gleet men over een zachter pijt in een reuzachtige zaal alleen omringt door het gepraat der voorbijgangers weer stemmen in de fijne winterlucht fris en helder weer klonken zo kwam men eindelijk op de scheveningse weg die zich in een zachte dodelijke stilte met een dieperspectief als een koker naar de horizon boorde aan de tol was niemand te zien een visvrouw die op enige afstand met een handwagen kwam aanrijden vormde een kleine zwarte stip de bomen aan weerzijdend van de weg met hun takken door de sneeuw verdikt strekt een krampachtige blanke armen bovende lijkoets uit links schinde tuin der groothertogin van Saxenwijmar rechts de bosjes met hun laag hout de voet der bomen met een gekriebel en gevoel van witte aderen omgevend stukken van een wout hoog op de bergen in zijn witte koudheid versteemt eeuwig bevroren en besneeld in de verte waar de takken der tegenover elkaar staande bomen samenkwamen scheen zich de buik van een reuzachtig monster uit te strekken bedekt met witte armen aan beide zijden op duizenden groene poten rustend en sneller spoede de lijkwagen zich voort als door een zuilegang van het fijnste marmer plotseling wende hij rechts om de kerkhofflaan op die in haar witte stijfheid afgepunt tegen het kerkhoff uitliep nu was het als ware men gekomen in één der grote gangen die in het hoge onderaardse noorden tot het gebied van de ijskoning behoorend naar zijn kristallijnepaleis voeren het witte huis op het kerkhoff slot het perspectief af de zwarte vlek der lijkkoets bewoog zich wachelend en schuddend voort een dronkenbeest gelijk de vier zwarte mannen volgden op een rij achter elkaar om zoveel mogelijk de door de lijkkoets en hun voorgangers platgetrede plaatsen te gebruiken de sneeuw lag hoog nu en dan viel een dik stuk van de bomen met het zachtige zuis enige tijnenstof boven de laan hing een grouwe lucht zwanger van sneeuw zo werd het kerkhoff bereikt de mannen heigend de paarden onder hun verschoten zwarte kledendampend het witte huis werd voorbij gereden en daarna links omgeslagen in de diepte van het kerkhoff achter een hech van suikerwitte struiken was een keilgedolven en de stenen graven lichten overal het sneeuwkleed met mollige rondingen op en hier en daar een donkere zel uit opheffend de lijkwagen hield stil en de doodgravers werden geroepen twee grote kerels steven gebouwd met hoogrode gezichten kwamen in dikke duffels tevoorschijn het kleed werd met een ruk van de lijk is gehaald een der doodgravers vatten ze bij het voet een einde aan en trok ze met een sterke haal op de rand de lijkcoets de andere nam ze bij het hoofdeinde en beiden droegen ze als een groot pak naar het graf Denk er om dat we om elf uur nog een hebben hoor Riepeen de zwarte mannen groot groet antwoorden uit de verte een der doodgravers de vier lijkbezorgers gingen in de zwarte koets zitten een trok zijn benen naar in in draf reed de wagen weg langzame hand zijn zwarte stip op de witte sneeuw kleiner en kleiner makend en zich eindelijk geheel uitwissend de twee doodgravers bleven met de kist bij de geopende keul achter het was doodstil in de ronde alleen de aarde op de kist vallend maakte voor een ogenblik het leven in een hagelbui die tegen glasseruiten klettert en het begon onhoorbaar zacht met grote vlocken te sneeven einde van de laatste eer aan een overledenen door Frans Netscher