 Hoogstuk 9 van Max Havelaar door Multatulli. Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opnamen behoort tot publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Max Havelaar door Multatulli, 9e Hoogstuk. Ik gever veel voor met juistheid te weten, Nezig, hoe lang ik nu een hel dint in de lucht zou kunnen laten zweven, vorige bij de beschrijving van een kasteel mijn boek moedeloos uit de hand zou leggen, zonder te wachten tot het mens op de grond kwam. Als ik in mijn verhaal zo'n luchtsprong nodig had, zou ik voorzichtigheidshalve nog altijd een eerste verdieping kiezen als uitgangspunt van haar sprong, en een kasteel waarvan weinig te zeggen viel. Wees echter voorlopig gerust. Havelaar's huis had geen verdieping en de hel dint van mijn boek. Goede hemel, de liever trouwe, ansproegloze tine en hel dint, is nooit uit een venster gesprongen. Toen ik het vorige hoogstuk sloot met een aanwijzing op wat afwisseling in het volgende, was dit eigenlijk meer een oratorische kunstgreep en om een slot te maken dat goed knipte, dan wel omdat ik inderdaad meende dat het volgend hoogstuk alleen ter afwisselingwaarde heb zou. Een schrijver is eidel als een man. Spreek kwaad van zijn moeder of van de kleur zijn haar haren, zeg dat hij een Amsterdam accent heeft, wat nooit een Amsterdamer toestemt, welicht vergeeft hij u die dingen, maar roer nooit aan de buitenzij van het kleinste onderdeel een erbijzaak van iets dat haar lach naast zijn geschrijf, want dat vergeeft hij u niet. Als u dus mijn boek niet schoon vindt en gemocht mij ontmoeten, houdt u dan al zoveel kan aan niet kenden. Nee, zelfs zo'n hoogstuk ter afwisseling komt me door het vergrootglas mijn er schrijvers eidelheid hoogst belangrijk en zelfs onmisbaar voor, en als het oversloegd en daarna niet naar behoren waard ingenomen met mijn boek zou ik niet aarzelen u dat overslaan te verwijten als oorzaak dat ik mijn boek niet kon het beoordelen, want het gejuist het essentieel niet gelezen had. Zo zou ik, want ik ben man en schrijver, elk hoofdstuk voor essentieel houden dat gehaald overgeslagen met onvergevelijke lezers lichtzinnigheid. Ik verbeeld me dat u vrouw vraagt, is er nogal wat aan dat boek? En gezegd bijvoorbeeld, Hori Bile Audi 2 voor mij, met de woordenrijkheid die eigen is aan gehuurde mannen? Hmm, zo, ik weet nog niet. Wel nu, barbaar, lees verder. Het belangrijke staat juist voor de deur, en met een bevende lip sta ik u aan en met de dikte van de ongeslagen bladen, en ik zoek op uw gelaad naar de weerschein van het hoofdstuk dat zo mooi is. Nee, zeg ik, hij is er nog niet. Straks zal hij opspringen in vervoering iets om helzen, zijn vrouw misschien. Maar geleest verder, het mooie hoofdstuk moet voorbijwezen, dunk me. Gezijd in het minst niet opgesprongen, heb niets om helst. En al dunner wordt de bundelbladen onder uw rechterduim, en als schraler wordt mijn hoop op die om helzing. Ja, waarachtig, ik had zelf staat gemaakt op een traan, en je hebt de roman uitgelezen tot waar ze elkaar krijgen, toe, en gezegd, een andere vorm van welsprikendheid in de echte staat, geeuwend, zo, zo, het is een boek dat, hm, ach, ze schrijven zo veel tegenwoordig. Maar weet je dan niet, ondier, tijger, europeaan, lezer, weet je dan niet dat je daar een uur hebt doorgebracht met bijten op mijn geest als op een tandestoker, met knagen en kouen op vlees en been van uw geslacht? Mensen eten, daarin stak mijn ziel, mijn ziel die je hebt vormaal als eens gegeten gras. Het was mijn hart dat gedaard opgeslikt was een versnapering, want in dat boek had ik dat hart en die ziel neergelegd, en er vielen zoveel traanen op dat handschrift, en mijn bloed weken weg uit de aren, naarmate ik voortschreef. En ik gaf u dat alles, en dat kocht ge voor weinige stijvers, en gezegd, hm. De lezer begrijpt dat ik hier niet spreek van mijn boek, zodat ik maar zeggen wil, om met Abraham Blankaard te spreken. Wie is dat, Abraham Blankaard? Vroeg Louise Rosemeig. En Frits vertelde het haar, wat me groot genoegen deed, want het gaf mij gelegenheid eens op te staan, en voor die avond althans een eind te maken aan de voorlezing. Gewet dat ik makelaar in koffie ben, Lauriergacht nummer 37, en dat ik alles over heb voor mijn vak. Ieder zal dus kunnen nagaan hoe weinig ik tevreden was met het werk van sterren. Ik had op koffie gehoopt, en hij gaf ons, ja, de hemel weet wat. Met zijn opstel heeft hij ons al drie kransavonden bezig gehouden, en, wat het ergste is, de Rosemeijers vinden het mooi. Zo zeggen ze tenminste. Als ik een aanmerking maak, beroept hij zich op Louise. Haar goedkeuring, zegt hij, weegt hem zwaarder dan alle koffie van de wereld, en bovendien, als het hart me gloeit, enzovoort. Zie deze tirade op wat zij zoveel, of liever, zie ze niet. Daar sta ik dan, en weet niet wat te doen. Dat pak van Schaalman is een waartrojaans paard. Ook Frits wordt er door bedorven. Hij heeft, naar ik ben merk, stern geholpen, want die Abraham Blankaart is veel te Hollandse voor een Duitser. Sie voetnoot 75. Bijdend zijn ze zo pedant dat ik waarlijk met de zaak verlegen wordt. Het eerste is dat ik met gaafzijger een overeenkomst heb aangegaan voor het uitgeven van een boek dat over de koffieveilingen moet handelen. Heel Nederland wacht erop, en daar gaat men nu die stern een heel andere weg uit. Gister zei hij, wees gerust, alle wegen leiden naar Rome, wacht nu eerst het slots van de inleiding af. Is dat alles nog maar inleiding? Ik beloof u, hij zei er eigenlijk, ik versprek u, dat ten slotte de zaak zal neerkomen op koffie, koffie, op niet, dan koffie. Denk aan Oratius, ging hij voort, heeft niet hij reeds gezegd, om nee toe lid poongtoom, ki mis quit. Koffie met wat anders, handelt hij zelf niet even zo, als gezuiker en melk in uw kopje doet. En dan moet ik zwijgen. Niet omdat hij gelijk heeft, waarom dat ik aan de firma last en koe verplicht ben, zorg te dragen dat de oude ster niet vervallen in busseling en waterman, die hem slecht zouden bedienen, omdat het knuur zijn. Bij u, de lezer, stort ik mijn hart uit, en omdat genaat lezen van sterns geschrijf, heb je het werkelijk gelezen, uw toon niet zou het uitstorten over een onschuldig hoofd, want ik vraag u, wie zal een makelaar nemen, die hem voor mensen neer te uitschelten? Hecht ik aan, dat geovertuigdheid van mijn onschuld. Ik kan toch die ster niet uit de firma van mijn boek dringen, nu de zaken eenmaal zover zijn, dat Louise Roosemeijer, als ze uit de kerk komt, die jongens schijnaar op te wachten, vraagt of hij wat voorkomen zal die avond, om toch recht veel van Max en Tine voor te lezen. Maar omdat het boek hebt gekocht of gehuurd in het vertrouwen op de deft getitel die wat degelijks beloofd, erken ik uw aanspraken op wat goed voor u geldt, en daarom schrijf ik zelf nu eens weer een paar hoofdstukken. Gezijd niet in de krans van de Roosemeijers lezer, en dus gelukkiger dan ik, die alles moet aanhoren. U staat het vrij, de hoofdstukken over te slaan, die naar Duitse opgewondenheid rieken, en u alleen bezig te houden met wat geschreven is door mij, die een deftig man bent en maakelaar in koffie. Met bevremding heb ik uit Steerns geschrijf vernomen, en uit Schaalmans pak heeft u mij aangetoond, dat het waar was, dat er in die afdeling Le Bak geen koffie hoort geplant. Dit is zeer verkeerd, en ik zal mijn moeite ruim beloond achten als de regering door mijn boek op die fout wordt opmerkzaam gemaakt. Uit de papieren van Schaalmans zou blijken, dat de grond in die streken voor de koffiekultuur niet geschikt is. Maar hierin ligt volstrekt geen verschoning, en ik beweer dat mensen schuldig maakt aan onvergevelijk plichtverzuim omtrend Nederland in het algemeen en de koffiemakelaar zijn bijzonder. Ja, omtrend de Javanen zelf door niet of die grond te veranderen, de Javanen heeft toch niets anders te doen, of, als mijn meen dit niet kunnen, de mensen die daar wonen te zenden naar andere streken waar de grond wel goed is voor koffie. Ik zeg nooit iets wat ik niet goed overwoogen heb, en durf beweren dat ik hier met kennis van zaken spreek, daar ik over dit stuk rijpelijk heb nagedacht, vooral zeer dat het horen der preek van dominie Waanweller in de bit stond voor het parkeren der heidenen. Dat was woensdagavond. Gemoet weten, lezer, dat ik mijn plichten als vader stipt vervul, en dat de zedelijke opleiding mijn kinderen me zeer na aan het hart ligt. Daar nu Frits zeer dat enige tijd in toon en manieren iets heeft aangenomen, dat men niet bevalt. Het komt alles uit dat verwenste pak. Heb ik hem eens goed onderhanden genomen, en gezegd, Frits, ik ben niet over je tevreden. Ik heb je altijd het goede voorgehouden, en toch wijk je van de rechten weg af. Je bent pedant en lastig, en maakt versen, en je hebt Betsy Rosemeijer een zoen gegeven. De vrezer des heren is het beginsel van allerwijsheid. Je moet dus de Rosemeijers niet zoenen, en niet zo pedant wezen. Zedeloosheid brengt hem verderven, jongen. Lezen in de schrift, en let eens op die schaalman. Hij heeft de wegen van de heer verlaten. Nu is hij arm, en woont op een klein kamertje. Zie daar de gevolgen van onzedelijkheid en slecht gedrag. Hij heeft verkeerde artikels in de independants geschreven, en de achlaarën laten vallen. Zo gaat het als men wijs is in zijn eigen ogen. Hij weet nu niet eens hoe laat het is, en zijn jongetje heeft maar een halfboekje aan. Bedenk dat je lichaam een tempel gods is, en dat je vader altijd hard heeft moeten werken voor de kost. Het is de waarheid. Sladen ze de oog naar boven, en tracht op te groeien tot een fatsoenlijk makelaar, als ik naar Drieberg gegaan. En let toch op al de mensen die niet horen willen naar Goede Raad, die godsdienst en zedelijkheid met voeten trappen, en spiegel je aan die mensen. En stel je niet gelijk met Stern, wins vader zo rijk is, en die al dit geld genoeg zal hebben, al wil hij geen makelaar worden, en al doet hij nu en dan eens wat verkeerds. Bedenk toch dat al het kwaardige straf wordt. Zie maar weer die schaalman, die geen winterjas heeft, en eruit ziet als een comedyspelig. Luistert toch goed in de kerk, en zit hij niet zo heen en weer te draaien op je bank, alsof je je verveelde jongen, want wat moet God daarvan denken? De kerk is zij een heiligdom, zie je? En wacht geen jonge meisjes op als het uit is, want dit neemt de stichting weg. Maak ook Marie niet aan te lachen, als ik bij het ontbijt uit de schrift lees. Dat komt in een fatsoenlijk huishouden niet te pas. Ook heb je poppetjes getekend op het legblad van Bastiaans, toen de man weer niet binnen was, omdat hij telkens de jicht heeft. Dat houdt de mens op het kantoor van hun werk, en er staat in godswoord, dat zulke dwaasheden ten verder verleiden. Die schaalman deed ook verkeerde dingen toen hij jong was. Hij heeft als kind op de westermarkt een griek geslagen. Nu is hij luid, pedant en zikkelijk, zie daar. Maakt dus niet zo altijd grappen met sterren, jongen. Zijn vader is rijk, moet je denken. Hou je, alsof je het niet zag, als hij gezichten trekt tegen de boekhouder, en als hij buiten het kantoor met verse bezig is, zeg hem dan zoiens dat hij het hier bij ons zo goed heeft, en dat Marie Pantoffels voor hem heeft gepreduurd, met echte vlotszij. Varen, John zacht je zelf weetje, of hij geloof dat zijn vader bij Busselink en Waterman gaan zal, en zeg hem dat het knujers zijn. Zie je, dat is met zijn naadse schuldig, zo breng je hem op de goede weg, men ik, en al dat verse maken is gekheid. Wees toch braaf en gehoorzaam Frits, en trekt de meid niet aan de rocken, als ze thee brengt op kantoor. Het maakt me niet te schande, want dan stort ze, en Paulus zegt dat nooit een zo'n verdriet moet doen aan zijn vader. Ik bezoek twintig jaar de beurs, en durf zeggen dat ik geacht ben bij mijn pilaar. Hoordes naar mijn vermalingen Frits, en wees braaf. En haal je hoed, en trek je jas aan, en ga mee naar de pitstond, dat zal je goed doen. Zo heb ik gesproken, en ik ben overtuigd dat ik indruk op hem gemaakt heb. Vooral daar Dominique Wabelaar tot ondererp van zijn reda had gekozen, de liefde gods blijkbaar uit zijn toon tegen ongelovigen, naar aanleiding van Samuels berisping aan Saal. Samuels 15 33b. Bij het aanhoeren van die predicatie dacht ik gedureg hoe hemel spreekt toch het verschil is tussen menselijke en goddelijke wijsheid. Ik zei de reed, dat er in het pak van Schaalman, om er veel vodden, toch ook ene dan er was, dat er het oog viel door degelijkheid van redenering. Maar oh, hoe weinig heeft toch zoiets te beduiden, als mens vergelijkt bij een taal als van Dominique Wabelaar, en niet uit eigen kracht, want ik ken Wabelaar en houdt hem voor iemand die waarlijk niet hoog vliegt. Nee, door de kracht die van boven komt. Dit onderscheid bleek te duidelijkig, omdat hij sommige punten aanroerde, die ook door Schaalman behandeld waren, want je hebt gezien dat er in zijn pak veel over Javanen en andere Heidenen voorkwam. Frits zegt dat de Javanen geen Heidenen zijn, maar ik noem ieder die een verkeerd geloof heeft, een Heiden. Want ik houdt me aan Jezus Christus en dien gekruist, en dit zal elk fatsoenlijk lezer ook wel doen. Zowel omdat ik uit Wabelaar's redenvoering mijn mening heb geput om trent het ongeoorloofde der intrekking van de koffiekultur Tullabak, waarop ik straks zat terugkomen, als omdat ik als eerlijk man niet wil dat de lezer volstrekt niets ontvangen voor zijn geld, zal ik hier enige brokstukken uit de preek meedelen, die al bijzonder treffend waren. Hij had korterlijk godsliefde uit de aangehaalde tekstwoorden bewezen en was al zeerspoedig overgegaan tot het punt waarop het hier eigenlijk aankwam. De bekering namelijk van Javanen, Malijers, en hoe al dat volk heette mogen. Zie hier wat hij daarvan zeiden. Zo mijn geliefden was de heerlijke roeping van Israël. Hij bedoelde het uitroeien der bewoners van Canaan. En zo is de roeping van Nederland. Nee, er zal niet gezegd worden dat het licht dat ons bestraalt wordt weggezet onder de korenmaat, en niet ook dat wij gierig zijn in het meedelen van het brood des eeuwigen levens. Slaat het oog op de eilanden des Indies en Oceans, bewoond door miljoenen en miljoenen kinderen des verstoten zoons, en des terecht verstoten zoons, van de edele godgevallige noach. Daar kruipen zij rond in de walgelijke slangenholen van heidense onkunde, daar buigen zij het zwarte kroeshaar gehoofd onder het juk van eigen belangzuchtige priesters. Daar aanbidden zij god onder aanroeping van een valsche profeet, die een gruel is voor de ogen des heren. En geliefden, zelf zijn er die, als ware het niet genoeg een valsche profeet te gehoorzamen, zelf zijn er die een andere god, wat zeg ik, die goden aanbidden, goden van hout of steen, die zij zelf gemaakt hebben naar een beeld, zwart, afschuwelijk, met platte neuzen en duivelachtig. Ja, geliefden, bijna beletten mij de tranen hiervoor te gaan, nog dieper is de verdorvenheid van Gaams geslachten. Er zijn er onder hen die geen god kennen, onder welke naam ook, die menen dat het voldoende is, de wetten de gehoorzaamheid der burgelijke maatschappij. Die een oogstied, waarin ze hun vreugde uitdrukken over het weltslagen van hun arbeid, beschouwen als voldoende dank aan het opperwezen dat die oogst rijpen liep. Er leven daar verdolden, mijne geliefden, wanneer zo'n gruwelijk bestaande naam van leven dragen mag. Daar vindt men wezes, die beweren dat het voldoende is, vrouw en kind liefde hebben en van hun naasten niet te nemen wat hun niet behoort, om avonds gerust het hoofd te kunnen neerleggen te slapen. Eist geniet bij dit tafereel. Krimpt u hart niet in een bij het bedenken, wat het lot wezen zal, van al die dwazen, zodra de bezuinen schallen zal, die de doden oproep ter scheiding van rechtvaardigen en onrechtvaardigen. Hoort geniet? Ja, gehoort het, want uit de vorige lezen tekstwoorden hebt ge gezien dat u God is een machtig God en een God der gerecht te vraken. Ja, gehoort het gekraakt der beenderen en het geknetter der vlammen in het eeuwige gehena waar weningen is en tanden geknars. Daar, daar branden zij en vergaan niet, want eeuwig is de straffe. Daar legt de vlam met nooit voldaan het tong aan de gillende slachtoffers van het ongeloof. Daar sterft de woorm niet, die hun hart door en door knaagt, zonder ooit die te vernietigen, omdat er steeds een hart te knagen overblijven in de post van de Godverzaker. Ziet, hoe men het zwarte vel afstroopt van het ongedoopte kind, dat nauwelijks geboren werd weggeslingerd van de post der moeder, in de poel der eeuwige verdoemenis. Toen viel er een juffrouw Vlauw. Maar geliefden ging dominee Wabelaar voort, God is een God van liefde. Hij wil niet dat de zon daar verloren gaat, maar dat hij zalig worden, met de genade, in Christus, door het geloof. En daarom is Nederland uitverkoren om van die ramsalige te redden wat er van te redden is. Daardoor heeft hij in zijn ondaarspeurlijke wijsheid aan een land klein van omvang, maar groot en sterk door de kennissen gods, macht gegeven over de bewoners die er gewesten, opdat zij door het heilig nooit vol prezen evangelium worden gered van de straffen der hellen. De schepen van Nederland bevaren de grote wateren en brengen beschaving, godsdienst, Christendom, aan de verdolde javaan. Nee, ons gelukkig Nederland begeert niet voor zich alleen de zaligheid. Wij willen die ook medededen aan de ongeluk geschepselen op verre stranden, die daar gebonden liggen in de kluisters van ongeloof, bijgeloof en zedenloosheid. Het beschouwen van de plichten die ten dezen op ons rusten, zal het zevenendeel mij naar reden uitmaken. Want wat vooraf ging, was het zesde. Onder de plichten die wij ten aanzien van die arme heidenen te vervullen hebben, werden genoemd. Ten eerste, het geven van ruime bijdragen in geld aan de Zendelingsvereniging. Ten tweede, het ondersteunen der Bijbelgenoodschappen, ten einde deze in staat te stellen bijbels op Java uit te delen. Ten derde, het bevorderen van oefeningen te Harderwijk, ten dienste van het Coloniaal Werfdepot. Ten vierde, het schrijven van preken en godsdienstige gezangen, geschikt om door soldaten en matroos aan de javaanen te worden voorgelezen en voorgezongen. Ten vijfde, het oprichten ene vereniging van invloedrijke mannen, wie je taak zouden zijn ons geërpiedigde koning te smaken. A. Slecht zulke governors, officieren en beantend te benoemen die geacht kunnen worden vast te staan in het ware geloof. B. De javaan te doen vergunnen de cazernes, als mede op de reden liggen de oorlogs en koopvaardijschepen te bezoeken, om door het verkeer met Nederlandse soldaten en matrozen te worden opgeleid tot het godsrijk. C. Te verbieden bijbels of godsdienstige tractatjes in drankhuizen te doen aannemen in betaling. D. Te doen opnemen in de voorwaren der Amphionpacht op Java, de bepaling dat er in elke Amphionkit een voorraad bijbels moet aanwezig zijn, in verhouding met vermoedelijk getal van bezoekers van zodane gesticht, en dat de pachter zich verbinden geen opium te verkopen, zonder dat de koper hun godsdienstig tractaatje daarbij nemen. E. Te gelasten dat de javaan door arbeid tot God wordt gebracht. D. Het geven van ruime bijdrage aan de zendelingsgenoodschappen. Ik weet wel dat ik dit laatste punt reed zonder nummer één heb opgegeven, maar hij herhaalde het, en deze overtolligheid komt mij in het vuurder reden zeer verklaarbaar voor. C. Noot 76. Dag lezer, heb jij op nummer 5 E-gelet? Wel, nu juist die voorslag herinnerde mij zo aan de koffieveilingen en aan de voorgewende onvruchtbaarheid van de grond telepak dat het u nu niet meer zo vreemd zal voorkomen als ik verzeker dat dit punt C. dat woensdagavond geen ogenblik uit mijn gedachten geweest is. D. Wavelaar heeft de bericht een der zendelingen voorgelezen. Niemand kan hem dus een grondige kennis der zaken betwisten. Wel nu, als hij met die rapporte voor zich en met het oog op God beweert dat veel arbeidsgunstig werken zal op de verovering der javaanse zielen voor het godsrijk, dan mag ik toch wel vaststellen niet zo geheel bezijden alle waarheid te spreken als ik zeg dat het telepak zeer goed koffie kan geplant worden. En sterker nog dat misschien het opperwezen juist hierom alleen die grond voor koffiecultuur ongeschikt heeft gemaakt om door de arbeid die er nodig wezen zal om een andere grond daarheen te verleggen de bevolking van die streek vatbaar te maken voor de zaligheid. Ik hoop toch dat mijn boek onder de ogen van de koning komt en dat er wel draad door grotere veilingen blijken mogen hoe nauw de kennis de gods in verband staat met het wel begrepen belang van de gehele burgerij. Zie eens hoe de eenvoudige en nederige wabelaar zonder wijsheid naar de mens. De man heeft nooit een voet op beurs gezet, maar voorgelicht door het evangelie dat een lamp op zijn pad is. Mij, makelaar in koffie, daarop eenmaal een wenk geeft die voor heel Nederland belangrijk is niet alleen, maar die mij in staat zal stellen als Frits goed op past. Hij heeft redelijk stil gezeten in de kerk, wel ligt vijf jaren vroeger naar drie bergen te gaan. Ja, arbeid, arbeid, dat is mijn wachtwoord. Arbeid voor de javaan, dat is mijn principe. En mijn principes zijn me heilig. Is het niet het evangeliet hoogste goed? Gaat er iets boven de zaligheid? Is het dus niet onze plicht die mensen zalig te maken? En wanneer als hulpmiddel hier toe arbeid nodig is? Ik zelf heb twintig jaar de beurs bezocht, mogen we dan de javaan arbeid weigeren, waar zijn siel daar aan zo dringend behoefte heeft om later niet te branden. Zelfsucht zou het wezen, schandelijke zelfsucht, als we niet alle pogingen aanwenden om die arme, verdoelde mensen te behoeden voor de verschrikkelijke toekomst die dominee Wawelaar zowel sprekend geschetst heeft. Er is in je vrouw vrouw gevallen toen hij van het zwarte kind sprak. Misschien had zijn jongetje dat er wat donker uitzag. Vrouwen zijn zo, en zou ik niet aandringen op arbeid, ik die zelf van de morgen tot de avond aan de zaken denk. Is niet reeds dit boek, dat Sterne me zo zuur maakt, een bewijs hoe goed ik het meen met de welvaart van ons vaderland en hoe ik daarvoor alles feil heb. En als ik zo zwaar moet arbeiden, ik die gedoop ben, in de Amstelkerk, zou men dan van een javaan niet mogen voorderen dat hij die sensaaligheid nog verdienen moet, de handen uitsteekt? Als die vereniging, van nummer vijf E heen men ik, tot stand komt, sluit ik me daarbij aan. En ik zal ook de roze meiers hier toe tegte over te halen, omdat de suikerraaf vinaardeurs er ook belang bij hebben. Ik schoon ik niet geloof dat ze zeer zuiver zijn in hun begrippen, de roze meiers men ik, want ze houden een roomsche meid. Hoe het zij, ik zal mijn plicht doen. Dit heb ik mezelf beloofd, toen ik met frits van het bit stond naar huis ging. In mijn huis zal de heren gediend worden, daarvoor zal ik zorgen. En dit met te meer eivig, omdat ik hoe langer hoe meer inzien, hoe wijs alles geregeld is, hoe liefderrijk de wegen zijn, waar langs wij worden geleid aan gods hand, en hoe hij ons behouden wil voor het eeuwige en voor het tijdelijke leven. Want die grondtelenbak kan zeer goed geschikt worden gemaakt voor de koffiecultuur. Einde van hoofdstuk 9. Voetnoten Voetnoot 75 Abraham Blankaard, to Holland voor een Duitser. En, voor wat tegenwoordig geslacht van Hollanders misschien ook, hoeveel mijne lezers kennen die aardige figuur uit Sarah Burgerhardt. Voetnoot 76 Deze butade tegen de orthodoxe mag, dunkt me aanleiding geeft tot de opmerking dat de moderne, de liberalen, de meer verlichten, en zelfs de ware, vrijdenkers, wel een voorbeeld mochten nemen aan zekere oprechtheid van geloof, die zich bij hun tegenstanders indaden openbaard. Indien er door sommige even gruw werd pijgedraagd tot het verspreiden van een licht, als door anderen tot het verdikken van duisternis, zouden ze sederd lang een grote schreden verder zijn. Zouden de gelovers mij hebben laten zwerven en derven, zoals het geval geweest is, in die ik hun denkbeelden had aangehangen en verkondigd? Immers neen. Hoera voor de oprechte gelovers. Einde, voetnoten bij hoofdstuk 9. Deze lievervoxtopname behoort tot het publieke domein. Hoofdstuk 10 van Max Havelaag door Milton Tully. Dit is een lievervoxtopname. Alle lievervoxtopname behoort tot het publieke domein. Voor mijn informatie of om je aan te melden als ga wiligerig, ga naar lievervoxt.org. Opname door Anna Simon. Tiende hoofdstuk. Hoewel ik, waar het principes geld niemand ontzien, heb ik toch begrepen dat ik met stern een andere weg moet inslaan dan met frits, en daaruit te voorzien is dat mijn naam. De firma is last en koo, maar ik heet droogstoppel, Batafas droogstoppel, in aanraking komen zal met een boek waarin zaken voorkomen, die niet stroken met de eerbiet, die elk fatsoenelijk man en makelaar zichzelf verschuldigd is, acht ik het mijn plicht, u meedelen hoe ik gedracht heb, ook die stern terug te brengen op de wareweg. Ik heb hem niet van de heer gesproken, omdat hij luters is, maar ik heb gewerkt op zijn gemoet en zijn eer. Zie hier hoe ik dit heb aangelegd, en merk daarbij op hoeveer men het brengt met menskunde. Ik had hem horen zeggen, aferen wordt, en voeg wat hij daarmee bedoelde. Wel, zeiden hij, dat ik mijn eer verpant voor de waarheid van wat ik zeg. Dat is zeer veel, hernam ik. Ben je zo overtuigd altijd de waarheid te zeggen? Ja, verklaarde hij, de waarheid zeg ik altijd, als de borst me groeit. De lezer weet de rest. Dat is waarlijk zeer schoon, zei ik, en ik hield me heel onnozel, alsof ik het geloofde. Maar hierin lag juist de feinheid van de strik die ik hem spannde, met het doel om zonder gevaar te lopen de oude stern in handen van busteling en waterman te zien vallen. Toch dat jonge kereltje eens goed op zijn plaats te zetten, en hem te doen gevoelen hoe groot de afstand is tussen iemand die pas begint, al doet dan ook zijn vader grote zaken, en een makelaar die twintig jaar de beurs bezocht heeft. Het was me namelijk bekend dat hij allerlei tuig van versen uit het hoofd wist, hij zegt uitwendig, en daar versen altijd leugens bevatten, was ik zeker dat ik hem zeerspoedig zou betrappen op om waarheid. Dit duurde dan ook niet lang. Ik zat in de zijkamer, en hij was in de situ, want we hebben een situ. Marie was aan het bereien, en hij zou haar wat vertellen. Ik luisterde aandachtig toe, en toen het uit was, voelde ik hem of hij het bezat, waarin het ding stond dat hij daar zo even had opgedeund. Hij zei ja, en bracht het mij. Het was een deeltje der werken van zekere heine. De volgende morgen gaf ik hem, aan Stern men ik, de onderstaande. Beschouwingen ontrent de waarheidsliefde van iemand die het volgende prul van heine voorzicht aan een jong meisje dat in de zwieten zit te breien. Au flugelndeske zanges, hetsliepje traak ik dich vacht. Hetsliepje, Marie, jouw hetsliepje, weet die oude luid daarvan, en Louise Rosemeijer? Is het braaf dit te zeggen aan een kind dat door zo iets al zeer licht ongehoorzaam zou worden aan haar moeder, door zich in het hoofd te halen dat ze mondig is, omdat men haar hetsliepje noemt? Wat beduid dat voortragen op je vleugels? Je hebt geen vleugels en je gezang ook niet. Probeer het eens over de lauriergracht die niet eens heel breed is. Maar al had je vleugels, mag je dan zulke dingen voorstemmen aan een meisje dat haar beleidenis nog niet gedaan heeft? En al was het kind aangenomen, wat beduid dat aanbod van weg vliegen samen. Foy! Vaat nacht en vloeren des ganges, daar wijst die dinschünsten ort. Ga er dan alleen heen en huren een optrek, maar neem niet een meisje mee dat haar moeder moet helpen in het huis houden. Maar je meent het ook niet. Voor eerst heb je nooit de ganges gezien en kunt dus niet weten of het daar goed leven is. Wil ik je eens zeggen hoe de zaken staan? Het zijn alles leugels die je alleen daarom vertelt omdat je in al dat gevers je tot slaaf maakt van maat en rijn. Als de eerste regel geëindigd was op koek, wijn, kina, zou je aan Marie gevraagd hebben of ze meeging naar broek, perlijn, china enzovoort. Je ziet dus dat je voorgestelde reisgoede niet oprecht gemeent was en dat alles neerkomt op een lafge klinklank van woorden zonder slot of zin. Hoe zou het wezen als Marie nu eens werkelijk lust kreeg om die mallen reis te doen? Ik spreek nu nog niet eens van de ongemakkelijke manier die je voorstelt. Maar zij is de hemelzijdank te verstandig om naar een land te verlangen waarvan je zegt. Daar ligt een rotbluiende gaten im stillen mondeschein. Die lotusbloemen erwarten ihr trautisch schwestalein. Die weichen kirchen en kozen, en schaun nach den Sternen empor. Heimlich erzählen die rosen zich duftenden merchen ins oor. Wat wou je in die tuin bij Maaneschijn met Marie uitvoeren sterren? Is dat zedelig? Is dat braaf? Is dat verzondelijk? Wil je dat ik beschaand moet staan, even als busselink en waterman, met wie geen fatsoenlijk handelshuis iets te doen wil hebben, omdat hun dochter weggelopen is, en omdat het knujers zijn? Wat zou ik moeten antwoorden als men mij op de beurs vroeg waarom mijn dochter zo lang in die rode tuin is gebleven? Want dit begrijp je toch, dat niemand me geloven zou, als ik zei dat ze daar wezen moest, om een bezoek te brengen aan de lotusbloemen die, zoals je zegt, haar al lang gewacht hebben? Even zo zou ieder verstandig mens mij uitlachen, als ik gek genoeg was om te zeggen, Marie is daar in die rode tuin, ham rood en niet geel of paars, om te luisteren naar het snappen en giegelen van de viooltjes of naar de sprookjes die de rozen elkaar heimelijk in het oor blazen. Al kon zoiets waar zijn, wat zou Marie eraan hebben als het toch zo heimelijk geschiet, dat zij er niets van verstaat? Maar leugens zijn het, flauwe leugens, en lelijk zijn ze ook, want neem eens een potlood en teken een roos met een oor, en zie eens hoe dat er uitziet. En wat betuidt het, dat die merchen zo duftend zijn? Will ik je dat in zeggen, in goed rond Hollands? Dat wil zeggen dat er een luchtje is aan die mallensprootjes. Zo is het. Daar wonen weer niets zinken, ontenin palmenboum, ond roewen, ond liben trinken, ond truimen, zeerlijke traalm. Kan je niet naar Arthes gaan? Je hebt immers aan je vader geschreven dat ik lid ben. Zeg, kan je niet in Arthes terecht, als je dan volstrekt vreemde dieren zien wilt. Moeten het juist die gazelle aan de gangers wezen, die toch in het wild nooit zo goed zijn waar te nemen als in een nette omheining van gekulteerd ijzer. Waarom noem je die dieren vroom en verstandig? Het laatste laat ik gelden. Ze maken althans zulke zotte verse niet. Maar vroom? Wat betekent dat? Is het niet misbruikmaker van een heilige uitdrukking, die alleen mag gebruikt worden voor mensen van het ware geloof? En dan die heilige stroom? Mag je aan Marie Dinger vertellen, die haar tot een heidin zouden maken? Mag je haar doen wankelen in de overtuiging dat er geen ander heilige water is, dan dat van de doop en geen andere heilige rivier dan de Jordaan? Is dit niet onder mij in een van zedelijkheid, deugd, godsdienst, Christendom en Fatsoen? Denk over dit alles eens na, Stern. Je vader is een achtenzwaardig huis en ik ben zeker dat hij het goed vindt dat ik zo op je gemoet werk en dat hij gaarne zaken doet met iemand die deugd en godsdienst voorstaat. Ja, principes zijn me heilig en ik heb geen sroom om ronduit te zeggen wat ik meen. Maak dus geen geheim van wat ik je zeg, schrijf het gerust aan je vader dat je hier in een solide familie bent en dat ik je zo op het goede wijs. En vraag jezelf eens af wat er van je zou geworden zijn als je bij Pusselink en Waterman waart gekomen. Daar zou je ook zulke versen op gezicht hebben en daar had men niet op je gemoet gewerkt omdat het knuur zijn. Schrijf het gerust aan je vader, want als er principes in het spel zijn, ontzie ik niemand. Daar zouden de meisjes met je meegegaan zijn naar de ganges en dan lach je daar nu misschien onder die bomen in het natte gras, terwijl je nu, omdat ik je zo vaderlijk waarschuwde, hier bij ons kunt blijven in een fatsoenlijk huis. Schrijf dat dan aan z'n je vader en zeg hem dat je zo dankbaar bent dat je bij ons schrijft gekomen en dat ik zo goed voor je zorg en dat de dochter van Pusselink en Waterman is weggelopen. En groet hem zeer van mij. En schrijf dat ik nog één zestiende procent courtages zal laten vallen beneden hun bot, omdat ik geen onderkruipers leiden kan die hun concurrent het brood uit de mond stelen door gunstiger voorwaarden. En doe me toch het genoegen in je voorlezingen uit Schaalmans pak wat meer degelijkst te brengen. Ik heb er opgave gezien van de koffieproductie der laatste twintig jaren uit alle residenzien op Java. Lees zo iets eens voor. Zie je, dan kunnen de rozenmeiers die in suiker doen eens te horen krijgen wat er eigenlijk omgaat in de wereld. En je moet ook de meisjes en ons allen niet zo uitmaken voor cannibalen die wat van je hebben opgeslikt. Dit is niet fatsoen, mijn beste jongen. Geloof toch iemand die weet wat er in de wereld te koop is. Ik heb je vader reeds bediend voor zijn geboorte. Zijn firma, menek. Nee, onze firma, menek. Last en co. Vroeger was het last en meijer, maar de meijers zijn er lang uit. Je begrijpt dus dat ik het goed met je meen. En spoor Frits aan dat hij wat beter oppast. En leer hem geen verzen maken. En hou je, alsof je het niet zag, als hij gezichten trekt tegen de boekhouder en al zulke dingen meer. Geef hem een goed voorbeeld, omdat je zoveel ouder bent. En tracht hem bedaardheid en deftigheid in te printen, want hij moet makelaar worden. Ik ben je vaderlijke vriend. Batavis toogstoppel. Firma, last en co. Makelaar zijn koffie. Louiegracht nummer 37. Einde hoogstuk 10. Deze Libyfox opname behoort tot het publieke domein. Hoogstuk 11 van Max Havelaar door Multatulli. Dit is een Libyfox opname. Alle Libyfox opname behoort tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar Libyfox.org. Opname door Anna Simon. Elfde Hoogstuk. Zodat ik maar zeggen wil, om met Abraham Blancaar te spreken, dat ik dit Hoogstuk als essentieel beschouw, omdat het naar ik meen Havelaar beter doet kennen. En hij schijnt nu toch eenmaal de held van de historie te zijn. 10. Wat is dat voor Ketimon? Sie voet nog 77. Lieve meid, doe nooit planten zuur bij vruchten. Kom kommers met zout, allenals met zout, pompelmoes met zout, al wat uit de grond komt met zout. Al zijn, bij vis en bij vlees. Er staat iets van in Liby. Beste makt, voegt Tine lachend. Hoe lang ben je wel het wie er zijn? Die Ketimon is van vrouw's lotering. En Havelaar had moeite zich te herinneren, dat hij pas gister was aangekomen en dat Tine met de beste wil nog niet had kunnen regelen in keuken of huishouding. Hij zelf was reeds lang te rankas betoen. Had hij niet de ganze nacht doorgebracht met lezen in het archief, en was er niet reeds teveel door zijn ziel gegaan, dat in verband stond met Labak, dan had hij zo ter stond weten kon, dat hij eerst zeer het gisteren daar was. Tine begreep het wel. Zij begreep hem altijd. Ach ja, dat is waar, zei de hij. Maar toch moet je eens wat van Liby's lezen. Verbrugge, heb jij veel gelezen van Liby's? Wie is dat, voor verbrugge? Dat is iemand die veel geschreven heeft over het inleggen van augurken. Ook heeft hij ontdekt hoe mijn gras in wol verandert. Je begrijpt wel. Nee, zei de verbrugge en duklarie tegelijk. Wel, de zaak zelf als het gehaald het bekent. Stuur een schaap het land in en je zult zien. Maar hij heeft een manier na gespoord waarop het geschiet. Andere wijzinnen zeggen weer dat hij er weinig van weet. Nu is m'n bezig met zoeken naar middelen om het hele schaap in de bewerking over te slaan. Oh, die geleerde. Sie voetnood 78. Moljeren wist het wel. Ik houdt veel van moljeren. Sie voetnood 79. Als je wilt, zullen we samen een leercursus houden, z'avonds een paar malen in de week. Tiende het ook mee als Max naar bed is. Duklarie en verbrugge wilden dit garen. Havelaar zei dat hij niet veel boeken had, maar daaronder waren toch Chilig, Goethe, Heine, Vondel, Lamartine, Thiers, Sy, Maltus, Schialoga, Smith, Shakespeare, Barn. Verbrugge zei dat hij geen Engels las. Wat trommel, je bent geoverde dertig. Wat heb je dan altijd tijd gedaan? Maar dat moet nogal lastig voor je geweest zijn op Padang, waar zoveel Engels gesproken wordt. Heb je Miss Matahapi gekend? Sie voetnood 80. Nee, je kent die naam niet. Het was ook haar naam niet, maar we noemden haar zo in 1843 omdat haar ogen zo schitterde. Ze zal wel getrouwd zijn, deel zo lang geleden. Nooit heb ik zo iets gezien. Ja toch, de Arl, daar moet je eens heen gaan. Dat is het schoonste wat ik gevonden heb op al mijn reizen. Er bestaat niet, dunkme, wat je zo klaar de schoonheid in het afgetrokkenen voorstelt als zichtbaar beeld van het ware, van het onstoffelijk reine, als een schone vrouw. Geloof me, grijns naar Arl en Niem. De Clarie, verbruggen, en, ik moet het herkennen, ook Tine, konden in een luiden lach niet onderdrukken. Bij de gedachten zo op een zaten Westhoek van Java over te stappen naar Arl of Niem in het zuiden van Frankrijk. Havelaar, waarschijnlijk in zijn verbeelding op de toren staande, die door de Tsaracene gebouwd zo op de omgang van de arena te Arl, had zich enigszins in te spannen, voor hij de oorzaak van die lach begreep. En toen ging hij voor het? Nu ja, ik meen, als je daar aan de buurt komt. Zo iets heb ik nooit ergens meer ontmoet. Ik was gewoon aan de leurstellingen bij het zien van alles wat zo hoog wordt opgehemeld. Ziet eens bijvoorbeeld de watervallen waarvan men zoveel spreekt en schrijft. Wat mij betreft, ik heb weinig of niets gevoeld tot Tondano, de Maros, de Schafhuizen, bij de Niagaren. Mijn moet zijn boekje inzien om daarbij de vereiste maatzijner bewondering bij de hand te hebben over zoveel voetenvals en zoveel cubic voeten waters in de munit. En als die cijfers dan hoog zijn, moet mijn he, zeggen. Ik wil nooit weer watervallen zien, althans niet, als ik er een omweg voor moet maken. Die dingen zeggen me niets. Gebouwen sprekken me wat luider toe, vooral wanneer ik er platzijde uit de geschiedenis zijn. Maar hierbij spreekt een gevoel van heel andere aard. Mijn roept de vergouwenheid op en laat de schimmens van het verledenen de revue passeren. Hieronder zijn zeer afschuwelijke, en dus hoe belangrijk dit soms wezen moog, mijn vindt in zijn gewaarwoordingen niet altijd voldoeningen voor schoonheidsgevoel. Onvermengt althans nooit. En zonder de geschiedenis erbij te roepen, is er wel veel schoonzinsomige gebouwen, maar het wordt gewoon op bedoven door gidsen. Van papier, van vlees en been. Het komt over een uit. Gidsen die je de indruk wegstelen door hun eentonig. Deze kapeel is opgericht door de pisschop van Munster in 1423. De zuilen zijn 63 voeten hoog en rusten op. Ik weet niet wat, en het kan me niet schelen ook. Dat gebabbel is vervelend, want men voelt dat men dan juist 63-voet bewondering moet gereed hebben, om niet in de ogen van sommige door te gaan voor een vandaal, of kuscheftsreiziger. Dat is een ras. De vandaale? Nee, die andere. Nu zou men zeggen, hou dan je gids in de zak, als hij gedrukt is, en laat hem buiten staan of zwijgen in het andere geval. Maar behalve dat men werkelijk tot enigszins juist oordelen dik was inlichting nodig geeft. Zouden men ook welkom en die inlichting altijd missen, toch te vergeef zijn enige gebouw iets zoeken, dat langer dan een zeer kort oogelijk beantwoord aan ons verlangen naar het schone, omdat het niet beweegt. Net geld geloof ik ook voor beelthouwerken en schilderstukken. Natuur is beweging. Groei, honger, denken, gevoelen, is beweging. Stilstand is de dood. Zonder beweging, geen smart, geen genot, geen aandoening. Beproef eens daar te zitten zonder u te verroeren. Gezult zien hoe spoedig je een spookachtige indruk maakt op ieder andere, en zelfs op je eigen verbeelding. Bij het mooiste tableau vivant, verlangt men al gauw naar een volgend nummer, hoe heerlijk ook de indruk was in het begin. Daar nu onze schoonheidssucht niet voldaan is met één blik op iets schoons, maar behoefte heeft aan een reeks van opvolgende blikken, op de beweging van het schone, leiden wij aan iets onvoldaanst bij het aanschouwen van die soort van kunstwerken en daarom bewer ik dat een schone vrouw, met geen portretschoonheid die stilstaat, het naast komt aan het ideaal van het goddelijke. Hoe grote behoefte is aan de beweging die ik bedoel, kan men enigszins opmaken uit de walging die een danseres veroorzaakt, al waren zij elsler of dakelioni, wanneer zijn aandans op haar linkerbeen staat aan het publiek toegrijnst. Dit geldt je niet, zei Verbrugge, want dat is absoluut lelijk. Dat vind ik ook, maar zij geeft het toch als schoon en als klimax op al het vorige, waarin werkelijk veel schoons kan geweest zijn. Ze geeft het als de plant van het epigram, als het oozamen van de Marseillaisen, die zij zong met haar voeten, als het ruisen van de wilgen op het graf der zo even besprongen liefde. O, misselijk, en dat ook de toeschouwers, die gewoonlijk, zoals wij al het meer of min, hun smaakgronden op gewoonte en navolging, dat ogenblik beschaal als het treffendste, blijkt hieruit dat men juist dan uitberst in toejuiging, alsof men wilde te kennen geven, al het vorige was ook wel heel mooi, maar nu kan ik het waarachtig niet langer uithou van bewondering. Je zei dat die sloppose volstrekt lelijk was. Ik ook, toch van waar komt dit? Het is omdat de beweging ophielt, en daarmee de geschiedenis die de danseres verhaalde. Geloof me, stilstand is ze dood. Maar, bracht du Clarine het midden, geeft ook de watervallen verworpen als uitdrukking van het schone. Watervallen bewegen toch? Ja, maar zonde geschiedenis. Ze bewegen, maar komen niet van de plaats. Ze bewegen zich als een hobbelpaard, minus nog het vaillivien. Ze geven geluid, maar spreken niet. Ze roepen en nooit iets anders. Roep jij eens 6000 jaar of langer, en zie eens hoe weinigen je voor een onderhoudend mens zullen aanzien. Ik zal de proef niet nemen, zei du Clarine, maar ik ben het toch nog niet met u eens, dat het door u geforderde beweging zoveel strek noodzakelijk wezen zou. Ik schrijn kun je de water vallen, maar een goed schilderstuk kan toch tungt me veel uitdrukken. Wel zeker, maar slechts voor één ogenblik. Ik zal tachten mijn mening te verklaren door een voorbeeld. Het is vandaag 18 februari. Wel nee, zij verbruggen, we hebben nog januari. Nee nee, het is hele de 18e februari 1587, en je bent opgesloten in het kasteel Fotheringay. Sie voet nood 81. Ik, voeg de Clarine, die menen niet goed te verstaan te hebben. Ja, gij, geveelt u en zoekt afleiding. Daar in die muur is een opening, maar ze is te hoog om maar door te zien, en dit wil je toch. Gezet uw tafel ervoor, en daarop een stoel met drie poten, maar van een wat zwak. Je zag eens op de kermis een acrobaat die zeven stoelen op elkaar zetten en zichzelf daarop met het hoofd naar beneden. Eigenliefde en verveling dringen u iets dergelijks te doen. Gebeklimt waggelend die stoel. Bereikt uw oogmerk, slaat een blik door de opening en roept, Oh, God! En je valt! Weet je nu te zeggen waarom je Oh, God, riep en gevallen bent? Ik denk dat het eerder pot van de stoel brak. Zij verbruikt een cententjeus. Ja, die pot brak misschien, maar niet daarom ben je gevallen. Die pot is gebroken omdat je gevallen bent. Voor elke andere opening had je het een jaar lang op die stoel uitgehouden, en nu moest je vallen. Al waren er dertien poten onder de stoel geweest. Ja, al had je op de grond gestaan. Ik neem er genoeg mee, zei De Clary. Ik zie dat je u in het hoofd hebt gezet, maar ik kut kut kut te laten vallen. Ik ligt daar nu zo lang ik ben. Maar ik weet waarachtig niet waarom. Wel, dat is toch zeer invoudig. Gezaagd daar een vrouw, gekleed in het zwart, die knielt lach voor een blok, en ze boog het hoofd, en blank als zilver was de hals die afstak bij het zwart flueel. En daar stond de man met een groot zwaard, en hij hield het hoog, en zijn blik staard op die blanke hals. En hij zocht de boog die zijn zwaard beschrijven zou, om daar, daar tussen die werfels heen, te worden doorgedreven met juistheid en kracht. En toen viel je De Clary. Je viel omdat je dat alles zag, en daarom riep je, o, god! Volstrek niet omdat er maar drie poten aan je stoel waren. En lang nadat je uit futtering geë wordt verlost, op voorspraak van je neef, denk ik, of omdat het de mensen verveelde je daar langer onverplicht te kosten geven als een kanari-vogeltje. Lang daarna, ja, tot heden toe, droom je een wakend van die vrouw, en in je slaap zelfs schrik je op, en valt met zware schok neer op je legersteden, omdat je de arm wilt grijpen van de beul. Is dit niet waar? Ik wil het wel geloven, maar bepaald zeker kan ik het waarlijk niet zeggen, omdat ik nooit de futtering geë door een gat in de muur heb gezien. Goed, goed, ik ook niet. Maar nu neem ik een schilderij, die het onthoofde van Maria Stewart voorstelt. Laat ons aannemen, dat de voorstelling volmaakt is. Daar hangt ze, in vergoelde lijst aan een rood kort als je verkist. Ik weet wat je zeggen wilt, goed. Nee, nee, je ziet die lijst niet. Gevegeet zelfs, dat je uw rotting hebt afgegeven aan de ingang van de schilderzaal. Gevegeet uw naam, uw kind, hebt nieuw model policiemuts, en dus alles om niet te zien een schilderij, waarom werkelijk daarop Maria Stewart te aanschouwen. Geheel juist als de father-in-gay. De bil staat er volkomen zo als hij werkelijk moet gestaan hebben. Ja, ik wil zover gaan, dat je de arm uitstreekt om de slag af te weeren. Zover, dat je roept Laat die vrouw leven, misschien beter te zijn zich. Je ziet, ik geef je poseur wat de uitvoering van het schilderstuk aangaat. Ja, maar wat dan verder, is dan de indruk niet even treffend als toen ik hetzelfde in werkelijkheid zag, nee, volstrek niet. En wel omdat je niet waard geklommen op een stoel met drie poten. Je neemt een stoel met vier poten dit baal en liefst een fortuil. Je gaat voor de schilderij zitten om goed en lang te genieten. We genieten nu eenmaal bij het aanschouwen van iets aaklijks. En welke indruk meedgen dat zij op je maakt? Wel, schrik, angst, medeleide, ontroering, even als toen ik de opening van de muur zag. We hebben gesteld dat de schilderij niet echt is. Ik moet dus daarvan geheel dezelfde indruk hebben als van de werkelijkheid. Nee, binnen twee minuten voel je pijn in je rechterarm uit sympathie met de buul die zo lang dat zwaarstuk staal onbeweegelijk omhoog moet houden. Sympathie met de buul? Ja, evenleidendheid, gelijk voeligheid, weet je, en tevens met de vrouw die daar zo lang in ongemakkelijke houding en waarschijnlijk in onaangename stemming nog altijd medeleiden met haar, maar dit maalt niet omdat ze onthoof moet worden, waarom dat met haar zo lang na het wachten voors onthoof wordt. En als je nog iets zeggen of roepen zout in het eind, gesteld dat je aandrift voelt je met de zaak te bemoeien, zou het niets anders wezen dan slaat toch in godsnaam toeman mens wacht erop. En wanneer je later die schilderij weer ziet en meer malen weer ziet is zelfs ritje eerst indruk. Is die historie nog niet afgelopen? Wat is dan voor bewegingen de schoonheid haar vrouwen te armen voeg voor bruggen? O, dat is iets anders. Zij spelen een geschiedenis uit in haar trekken. Cartago bloeit en bouwt schepen op haar voorhoofd. Hoe hoor de honeybals eet tegen Rome? Daar verlegden zij koorden voor de boogen. Daar brand de stad. Max, Max, ik geloof verwaardelijk dat je te armen je hart verloeren hebt, plaagde tienen. Ja, voor een ogenblik. Maar ik vond het terug, dat zou het gehooren. Verbeeld u, ik zeg niet, daar heb ik een vrouw gezien die zo of zo schoon was, nee, alle waren ze schoon. En het was dus een onmogelijkheid daar poertou de bon verliefd te worden omdat elke volgende weer de vorige uit je bewondering verdroom. En ik dacht daarbij waarlijk aan Caligula of Tiberius, van wie vertellen ze het fabeltje, die het hele menselijk geslacht maar één hoofd toewensten. Voornamelijk kwam onwillekeurig de winst in mij op dat de vrouwen het armen. Maar één hoofd hadden samen? Ja, om het af te slaan? Wel, nee, om het de kus op het voorhoofd wilde ik zeggen, maar dat is het niet. Nee, om er op te staren en ervan te dromen en om goed te zijn. Duclarie en Verbugge vonden waarschijnlijk dit slot weer bijzonder vreemd. Maar Max bemerkte hun verrassing niet en ging voor het. Hoe edel waren de trekken dat men iets al schaam te voelde, slechts een mens te wezen, en niet een vonk. Een straal. Nee, dat was stof, een gedachte. Maar dan zat daar opeens een proer of een vader naast die vrouwen en goppen, warmen. Ik heb er een gezien die haar neus snoot. Ik wist wel dat je weer een zwarte streep overhalen zou, zei Tine verdrietig. Kan ik het helpen? Ik had ze liever dood zien vallen. En dan was je zich profaneren. Maar meneer Havelaar voetverbugge als ze nu eens verkouden is. Wel, ze moest niet verkouden zijn met zulke neus. Ja, maar alsof het boze spel sprak opeens moest Tine niezen en voor ze raandacht had ze haar neus gesnoten. Beste Max wil je niet bozem worden? Voeg ze met teruggehouden lach. Hij antwoordde niet. En, hoe gek het schijnt of is, ja, hij was er boze om. En wat ook vreemd klinkt, Tine was blij dat hij boze was en van haar verge te meer te zijn dan de vokeese vrouwen te armen. Zij voet nog 82. Al was het dan ook niet omdat ze reden had groot op haar neus te wezen. Als duklarie nog meende dat Havelaar gek was, had men het hem niet ten kwade kunnen duiden wanneer hij zich in deze mening versterkt voelde bij het bemerken der korte verstoordheid na en om dat neus snuiten op Havelaar's gelaten lezen was. Maar deze was teruggekeerd van Cartago en hij las met de snelheid waarmee hij lezen kon, als hij niet te ver van huis was met zijn geest, op de gezichten van zijn gasten dat zij de twee volgende stellingen opweerpen. Ten eerste, wie niet wil dat zijn vrouw haar neus snuiten zijn gek. Ten tweede, wie geloof dat er in schone lijnen getekende neus niet mag gesnoten worden, geloof toen te passen op mevrouw Havelaar, wie er neus een beetje ampom de terre is. De eerste stelling liet Havelaar rusten, maar de tweede? O, Ripij, als of hij te antwoorden had, schoon zijn gasten te beleefd waren geweest hun stellingen uit te spreken. Dat zal ik u verklaren. Tienen is best een maks, zeiden ze, smekend. Dit betekende. Vertel toch niet aan die heren waarom Havelaar scheen te verstaan wat Tienen meende, want hij antwoorden. Goed kind, maar weet je wel hier dat men zich dik was bedriegt in het beoordelen de aanspraken van sommige mensen op stoffelijke onvoorkomendheid. Ik ben zeker dat de gasten nooit van die aanspraken gehoord hadden. Ik heb op Sumatra een meisje gekend, ging hij voort, de dochter van een daadhoek. Sie voet nu 83. Wel nu, ik houdt het ervoor dat zij op die onvoorkomendheid geen recht had. Toch heb ik haar in het water zien vallen bij een schipreuk, even als een ander. Ik, een mens, heb haar moeten helpen om haar land te komen. Maar, had ze dan moeten vliegen als een mail? Wel zeker of? Nee, ze had geen lichaam moeten hebben. Wilt je dat ik u vertel hoe ik kennis met haar maakte? Het was in 1842. Ik was controleur van Natal. Ben je daar geweest voor bruggen? Ja? Wel nu, dan weet je dat er pepercultuur in Natalse is. Ik ben een liggende taluk ballet. We noorden Natal aan de kust. Ik moest ze inspecteren. En daar ik geen verstand van peper had, nam ik in de prau. Sie voet nu 84. Een daadhoek mee, die er meer van wist. Zijn dochtertje, toen een kind van 13 jaren, ging mee. We zeilden langs de kust en verveelden ons. En toen heb je schipreuk geleden. Wel nee, het was mooi weer, al te mooi. De schipreuk waarop je doelt, viel veel later voor. Zo zeilden we langs de kust. En het was stik heet. Zo'n prau biedt weinig gelegenheid tot afleiding. En daarbij was ik juist in een verdrietige stemming, waardoor veel oorzaak uit haar erbij dogen. Ik had, prima, een ongelukkige liefde. Ten tweede, een ongelukkige liefde. Ten derde, nou ja, nog iets van die aard, enzovoort. Och, dat hoort er zo bij. Maar bovendien bevond ik mij in een statie tussen twee aanvallen van eerzucht. Ik heb m'n koning gemaakt en was weer ontroond. Ik was op een toren geklommen en weer op de grond gevallen. Ik zal nu maar overslang hoe dat kwam. Genoeg. Ik zat daar in die prau met een zuur gezicht en slecht humeur. En was, wat de Duitsers noemen, ongeniespaar. Ik vond onder andere dat het niet te pas kwam mijn pepertuinen te laten inspecteren. En dat ik langhang moet aangesteld zijn tot gouverneur van een zonnestelsel. Hierbij kwam het me voor als zedelijke moord een geest als de mijne in één prau te zetten met die domme daadhoek en zijn kind. Ik moet je zeggen dat ik anders de Maliëse hoofden wel leiden mocht en goed met een onverweg kon. Zelfs bezitten zij veel dat mij hen doet voortrekken boven de Javanse groote. Ja, ik weet wel even bruggen dat je dit niet meer bij eens bent. Er zijn slechts weinige die het me toestemmen. Maar dit laat ik nu daar. Ziefoetnoot 85. Als ik dat reisje op een andere dag gedaan had, met wat minder muizenest in het hoofd, zou ik waarschijnlijk ter stond met die daadhoek in gesprek zijn gekomen en misschien had ik gevonden dat hij mijn omgang wel waard was. Welicht had ik dan ook het meisje aan het spreken gebracht en dit had mij misschien onderhouden en vermaakt, want een kind heeft meestal iets oorspronkelijks. Schoon ik herkennen moet dat ik zelf toen nog te veel kind was om belang te stellen in oorspronkelijkheid. Dan is dit anders. Nu zie ik in elk meisje van 13 jaren een man als script waarin nog weinig niets is doorgestreken. M'n verraste auteur, Anne-Nic Ligé en dit is dik was aardig. Het kind regt krala aan het snoer en scheen al haar aandacht daarbij nodig te hebben. Drie rode, één zwarte. Drie rode, één zwarte. Dat was mooi. Ze heette C.U.P. Ketter. Dit beduit op Simatra zoveel als kleine vreulen. Ja, verbergen jij weet het wel, maar Duclarie heeft altijd op Java gediend. Ziefoetnoot 86. Ze heette C.U.P. Ketter. Maar in mijn gedachte noemde ik haar stumpert of zoiets, omdat ik naar mijn schatting zo helemaal hoog boven haar verheven was. Het werd middag, avond bijna en de kralen werden opgeborgen. Het land schoof langzaam naast ons weg en kleiner en kleiner werd de oefier rechtsacht rond. Ziefoetnoot 87. Links in het westen boven de wijde wijde zee die geen grens heeft tot waar Madagascar ligt en Afrika daarachtig zakt er de zon en liet haar stralen in gedureg stomp per buiging kiskassen over de golven. Ziefoetnoot 88. En ze zocht verkoeling in de zee. Hoe drommel was ook weer dat ding? Wat voor ding? De zon? Ach nee, ik maak de vers in die dagen. Overrukkelijk, hoor eens. Gefraagd waarom toch de oe die natalsree bespoeld schoon elders minzame in gedwee ontstuimert slechts op natalsree en voelt. Gefraagd, en de arme vissersknaap heeft nauw uw vraag verstaan overwenkend met de donkere oog wijst hij u aan door meedpren boog het verre westen aan. Hij wend de blik van de donkere oog en staart naar het westen heen en toont u daar gerond soms ziet slechts water, water in het verschiet en zee, en zee alleen. En daarom schuurt hier de oceaan zo fel het oeverzand. De zee slechts waar gerond soms ziet en water, water anders niet tot Madagaskar strand. En menig of er werd gebracht ten zoen voor de oceaan en menig kreet in het nat gesmoord door vrouw, nog kind, nog maag gehoord werd slechts door God verstaan. En menig hand voor het laatst gestrekt rees opwaard uit het meer en voelde en greep en plast in het rond en zocht of ze ergens steunsel vond en zonk voor eeuwig neer. En en en ik weet de rest niet meer. Die is weer te vinden door om te schrijven aan krijgsman, uw klerkte natal. Hij heeft het, zij verbruggen. Hoe komt hij daar aan? Voeg makt. Misschien uit uw papierman. Maar zeker is het dat hij het heeft. Er volgde niet de legenden van de eerste zonde die het eilandszinken deed waardoor vroeger de reden van natal werd beschermd. Jihwa met de twee broeders? Ja, dat is waar. Die legenden, was geen legenden. Het was een parabel die ik maakte en die misschien over een paar eeuwen legenden worden zal, als krijgsman dat ding wat veel opdeunt. Zo begonnen alle mythologien. Jihwa is ziel, zoals je weet. Ziel, geest of zoiets. Ik maak er een vrouw van, de onmisbare, ondeugende Eva. Wel maks, maar blijft onze kleine vreulen in de patine. De kralen waren opgeborgen. Het was zes uur en daaronder de evennachtslijn, na tal ligt op weinige minuten noord, als ik over land naar Ayurbangis ging, stapte ik de paard over de linie heen of na genoeg. Het was om erover te struikelen waarachtig. Daar was zes uur, het zijn tot avond gedachten. Nu vind ik dat er mens avonds altijd iets beter is, of minder ondeugend liever dan smorgens, en dit is natuurlijk. Ik weet wel dat het een germanisme is, maar hoe moet ik het zeggen in het Hollands? Mijn is deurwaardig of controleur of... Nee, dit is genoeg. Een deurwaardig houdt zich samen om die dag eens ter deegste plicht te doen. God, welk een plicht? Hoe moet dat zusammengehaald een hart eruitzien? Een controleur, ik zeg het niet voor uvubbergen, een controleur verrijft zich de ogen uit en ziet het tegenop die een bespotterlijk overwicht wil aannemen op een paar jaren dienst tijd meer en van wie hij zoveel zondelings gehoord heeft op Sumatra. Of hij moet die dag velden opmeten en staat in dubio tussen zijn eerlijkheid. Jij weet niet zo niet duklarie omdat je militaer bent, maar er zijn werkelijk eerlijke controleurs. Dan staat hij te wachelen tussen die eerlijkheid en de vrees dat rat en demang. Zo of zo, hem de schimmels al terug vragen die ze goed telt. Ofwel, hij moet die dag kordaat ja of nee zeggen, in antwoord op missie vinden maar zoveel. Kortom, smorgens bij het ontwaken valt je de wereld op het hart en dat is zwaar voor een hart, al is het sterk. Maar avonds heeft men een pauze. Daar liggen tien volle uren tussen nu en het ogenblik dat men zijn rok weer ziet. Tien uren. 36.000 seconden om mensen zijn. Dit lacht ieder toe. Dit is het ogenblik waarop ik hoop te sterven om kinder aan te komen met een inofficeel gezicht. Dit is het ogenblik waarop je vrouw iets weervindt in je gelaad van wat haar ving toen ze je die zaktoek behouden liet met een gekroonde ee op de punt. En toen ze nog het recht niet had verkouden te wezen, zei Tienen. Ach, plaag me niet. Ik wil maar zeggen dat men avonds gemutelijker is. Toen al zo de zon langzamerhand verdween, ging Havelaar voort, werd ik een beter mens en als eerste blijk van die beterschap mogen gelden dat ik tot kleine vreulen zei het zal nu gauw wat cooler worden. Ja, Toewan, antwoorden zij. Maar ik behoog mijn hoogheid nog dieper tot die stumpert neer en ving een gesprek met haar aan. Mijn verdiensten was te groter omdat zij heel weinig antwoorden. Ik had gelijk in al wat ik zei dat ook al vervelend wordt al eens men nog zo verwaant. Zou je graag een volgende keer weer meegaan naar Talokbali, voeg ik. Zoals toen een commandeur beveelt. Sie voelt nog 89. Ik dacht er. Nee, ik vraag u of hij zo'n reisje aangenaam vindt. Als mijn vader het verkist, antwoorden zij. Zechtingsheren. Was het niet om dol te worden? Wel nu, ik werd niet dol. De zon was onder en ik voelde mij gemutlisch genoeg om nog niet afgeschikt te worden door zoveel domheid. Of liever, ik geloof dat ik begon voor maakteschep in het horen van mijn stem. Er zijn weinige onder ons maar na mijn mutisme van de hele dag meende ik, nu ik eindelijk aan het spreken geraakt was, iets beters te verdienen dan de al te onnooselen antwoorden van si oepikketten. Ik zal er een sprookje vertellen, dacht ik. Dan hoor ik zelf het meteen en ik heb niet nodig dat ze me antwoord. Nu weet gedat, evenals bij het lossen van een schip de laatst ingeladen karantjoensuiker. Sie voelt nog 90. Het eerste voor de dag komt. Ook wij gewonek die gedachten of die vertelling het eerst lossen die het laatst is ingeladen. In het tijdschip van Nederlands Indië had ik korte voor een verhaal gelezen van ironomus, de Japanse steenhouwer. Hoort eens de ironomus heeft liever dingen geschreven. Heb je zijn vinducine sterfhuis gelezen en zijn graven en vooral de padatti? Sie voelt nog 91. Ik zal het u geven. Ik dan had pas de Japanse steenhouwer gelezen. Nu herinner ik me op eenmaal hoe ik zo even verdwaald ben geraakt in dat littje waarin ik het donker oog van die vissersknaap tot scheelwoordens toe rondom laat walen in één richting. Heel gek. Dat was een aaneenschakeling van denkbeelden. Mijn verstoordheid van die dag stond in verband met het gevaarlijke daarnaatalseree. Je weet verbergen dat geen oorlogsschip die reden mag aandoen vooral niet in jullie. Ja, Duclarie, de Westmoeson is daar in jullie het sterkst, juist andersom dan hier. Sie voelt nog 92. Wel nu, het gevaarlijker van die reden schakelt zich vast aan mijn gekrenkte eerzucht en die eerzucht hangt er samen met dat littje over Dima. Ik had de resident herhaaldelijk voorgesteld de natal een zeewering te maken of al dan zijn kunsthaven in de monding van de rivier met het doel om handel te brengen in de afdeling natal die de zo belangrijke Bata landen met de zee verbindt. Anderhalf miljoen mensen in het de natalse ree en terecht in zoek een slecht plaatje stond. Wel nu, die voorstellen waren door de resident niet goed gekeurd of althans hij beweerde dat de regering ze niet zou goedkeuren en je weet dat behoorlijke residenten nooit iets voorstellen dan wat ze vooruit kunnen berekenen dat aan het goeverdement bevallen zal. Het maken van een haven de natal streedt in principe tegen het stelsel van afsluiting en wel ver van schepen daarheen te lokken was het zelfs verboden, tenzij in geval was majeur raaschepen op de reden toe te laten. Als er nu toch een schip kwam het waren meestal Amerikaanse walvisvangers of fransen die peper hadden geladen in de onafhankelijke rijtjes op de noorthoek sifudo 93 lid ik me altijd door de kapitein een brief schrijven waarin hij verlof hoog om drinkwater in te nemen. De verstoordheid over het mislukken mijn erpogingen om iets te voordelen van natal te bewerken of liever de gekrenkte eidelheid te betekenen dat ik niet eens een haven kon laten maken waar ik wilde. Nu, dit alles, in verband met mijn kandidatuur voor het regelen van een zonnestelsel, had me die dag zo onbemiddelijk gemaakt. Toen ik door het ondergaan daar zon enigszins genas, want om te verenigd in een ziekte, bracht juist die ziekte mij de Japanse steenhouwer voor de geest en misschien dacht ik alleen daarom die geschiedenis overluid om mezelf wijsmakende dat ik het deed uit welwillendheid voor dat kind dacht ik de laatste druppel in te nemen van het drankje dat ik voelde nodig te hebben. Maar zij, dat kind, genas me voor een dag of wat aldans beter dan mijn vertelling die ongeveer al dus moet geluid hebben. Oepie, er was een man die stenen hiel uit de rots zijn arbeid was zeer zwaar en hij arbeide veel doch zijn loon was gering en tevreden was hij niet. Hij zucht ondat zijn arbeid zwaar was en hij riep, oh dat ik rijk waren om te rust op een ballet ballet met klamboe van rode zijde sifoot noot 94 en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij was rijk en hij rust op een ballet ballet en de klamboe was van rode zijde en de koning des lands doog voorbij met ruiters voor zijn wagen en ook achter de wagen waren ruiters en mijn hiel te gouden paioen sifoot noot 95 en toen de rijke man dit zag verdroodt het hem dat er geen gouden paioen werd gehouden boven zijn hoofd en tevreden was hij niet hij zuchte en riep ik wens de koning te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij was koning en voor zijn wagen reden vele ruiters en ook waren er ruiters achter zijn wagen en boven zijn hoofd hielp men de gouden paioen en de zon scheen met hete stralen en verbranden het aardrijk zodat de grascheut door werd en de koning klaagte dat de zon hem sroyd in het gelaat en mag dat boven hem en tevreden was hij niet hij zuchte en riep ik wens er de zon te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij was de zon en hij zond zijn stralen naar boven en naar beneden en naar de linkerzijde en al om en hij versgroeide de grascheut op het aardrijk en het gelaat der forsten die op de aarde waren en een wolk stelte zich tussen de aarde en hem en de stralen van de zon stuiten daarop terug en hij werd toernig dat zijn er macht weer staan werd en hij klaagde dat die wolk machtig was boven hem en tevreden was hij niet hij wilde de wolk zijn die zo machtig was en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij werd een wolk en plaatste zich tussen de zon en de aarde en vingde stralen op zodat het gras groen werd en de wolk regende in grote druppen op het aardrijk en deed de rivieren zwellen en banjers voerden de kudden weg en hij verwoestde door veel water z'n veld en hij viel nier op een rots die niet week en hij klaterde in grote stromen maar de rots week niet en hij begon het de rots niet wijken wilde en om het te sterkte van zijn stromen eidel was en tevreden was hij niet hij riep aan die rots is macht gegeven boven mij ik wens ze die rots te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij werd rots en bewoog niet als de zon scheen en niet als het regende en daar kwam een man met houweel en met punten gebijtel en hij hiel uit de rots en de rots zeiden wat is dit, dat die man macht heeft boven mij en stenen houdt uit mijn schoot en tevreden was hij niet hij riep, ik ben zwakker dan deze ik wens ze die man te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk gegezegd hebt en hij was een steenhoudig en hij hiel stenen uit de rots met zware arbeid en hij arbeidde zeer zwaar voor weinig loons en hij was tevreden heel aardig, riep de Clarie maar nu zijt ge ons nog op bewijs schuldig dat die kleine oepie imponderabel had moeten wezen nee, ik heb je dat bewijs niet beloofd ik heb alleen willen vertellen hoe ik kennis met haar maakte toen mijn verhaaltje uit was voeg ik en jij, oep ik, wat zou jij kiezen al een engel uit de hemel je kwam vragen wat je begeerde voorzeker meneer ik zou hun bidden mij meenemen naar de hemel is dat niet beeldig voeg tienen aan haar gasten die het misschien heel gek vonden haar verlaag stond op en vaagde iets weg van het voorhoofd einde van hoofdstuk 11 voetnoten voetnoot 77 ketimon augurke, komkommers voetnoot 78 die geleerde een daar nieuwste snuffies op het gebied de chemische voedingsleeg is van professor Veergof die schijkundige beweert nu dat er niet de minste voedingskracht in bouillon zit ik stel voor hem op een dieet van uitgekocht vlees te zetten waarmee hij zeer geleerdelijk tevreden wezen moet voetnoot 79 miljaren ik stel deze auteur tens veel minder hoog dan vroeger toch bewaar mijn opmerkingen dinagaande voor homografie over dramatische literatuur waarvoor in deze noten geen plaats is voetnoot 80 miss matta api je vervuuroog voetnoot 81 fatheringay in sommige voorgedrukken staat herhaaldelijk fatheringay een lapsus van de heer van lennep in het handschrift stond nog het een nog het ander maar tower dat was een lapsus van mij voetnoot 82 arl wordt gehouden voor een binnenlandse kolonie van de massilier en massille, marseille was daar fenissiersgesticht bewaarlijk typische schoonheid daar vrouwen te arl daar beter dan de marseille bewaard bleef kan liggen aan de mindere vermenging met vreemde op strandplaats als marseille verbasterende rassen zeer snel of de vrouwen te niem ook een marsejaanse factorij even schoon zijn als de arl is mij onbekend voetnoot 83 dat ook in lands hoofd voetnoot 84 prau schuid vaartuig, scheepje voetnoot 85 de oordeelvellingen over de hudanigheden de verschillende rassen die in salinde bewonen lopen zeer uit een bevolking en hoofd op Sumatra zijn minder gedwedende javaan toch men vindt daar mannelijker karakters zeker is het dat de javaan niet geacht is op Sumatra en dat de echte malijer die hem verachtelijk toekan makan toeku noemt vraagt een vertaling aan een neef uit de oost waarboven hem stelt het was een fout van de generaal van Swieten een javaan te gebruiken als onderhandelaar met de attinese dat de onversrokken ratten die zich hier toe leende het offer worden zou van zijn beretwilligheid en trouw was te voorzien het doet me leed dat zijn naam me ontgaan is voetnoot 86 de meeste europeers in indië dragen weinig kennis van taal en zeeheden der streken die ze niet bezocht hebben de uitdrukking si-oepikketten zoveel als kleine jongen juffer werd het duclarie niet verstaan men vergist zich gewoonlijk in Holland door aan ieder die in de noost geweest is algemene kennis van indische zaken toe te schrijven voetnoot 87 O-4 we vinden deze naam op de meeste landkaarten en waarschijnlijk omdat de berg hiermee bedoeld wordt ver uit zee te zien is op alle zeekaarten maar het wordt O-4 is bij de inlanders onbekend ze noemen de berg die ongeveer in het midden der breed aan het land de benoordigde linie ligt koning Pasamon hoe dus de cartograven die elkaar blijkbaar hebben nageschreven de benaming O-4 kunnen verantwoorden begrijp ik niet een andere vraag is of er verband mag gebracht worden tussen deze berg en de streken van waar de tyrische koning Hiram ten behoeven van Salamoos Tempelbouw Goud, Ebbehoud en Edo Gesteen te halen liet 1, Koningin 9 78, 10, 11 het is zeer gewaagd dit op een grond van een enkel woord aan te nemen en bovendien waar komt het woord O-4 vandaan wie heeft het eerst de Gunung Pasaman al dus genoemd de F klank doet een Arabiere denken in de Arabische vertellingen wordt Siumatra door Simbat de Zeeman bezocht voetnood 88 Kiskassen of dit woord uitsluitend Amsterdam gebruikt wordt weet ik niet in die stad betekent het de eigenaardige huppelende beweging de steentje behende geworpen op de oppervlakte van het water maakt het beschrijft telkens even op het water rustende al voortspringend een reeks van allings korte woorden in de bogen en zingt niet voor de kracht van de horizontale woord uitgeput is de manier waarop sommige zeevogels na op de golven gerust te hebben over het waterschuiven om vlucht te nemen komt met dat kiskassen overeen ook vliegende vissen scheren de oppervlakte voor zich zich verheffen voetnood 89 toe een commandeur op die plaatsen van Sumatra waar vroeger Engelse vestigingen bestonden worden de gezagvoerende beambten nog altijd commandeurs Commodore genoemd na het al gingen de Engelse tijd voor een punt van groepen lang door getuige het voort dat veel te groot was voor de weinige manschap die het in mijn tijd, 1842, heette te bezetten voetnood 90 waarin de voor Nederland bestemde suiker verscheept wordt tot ver in het binnenland van Europa ziet men tegenwoordig het bamboezer flechtwerk van die karantjanks, meestal gecolopteerd gebruikt tot beheggen en dergelijke afsluiting voetnood 91 Pedati Javaanse kar de eigenaardigheid van dit voertuig was dat het niet op raderen maar en wel op meewentelende as op schijven rollen die om de onpractische primitiviteit te voldmaken gewoonlijk de vorm hadden een zeer onregemaat geveelhoek de chineese kerkte Batavia ziet noot 98 hield de heer W. R. van Hoewel voor de bekwame schrijver die zich onder de naam Nieronymus niet verborgen wel jammer dat deze publicist gedeeltelijk uit gebrek aan kennis van indische toestanden hij was volblot Bataviaan meer nog misschien uit persoonlijke behoefte aan een schelle leus zich door de klank van het woordje vrij verlockerliet tot het neemelen van de zogenaamd vrije arbeid het wavelen over deze opgedongen topic heeft jarenlang de aandacht afgetrokken van hoofdzaken als die welke in de havelaar behandeld worden en nog altijd aan de orde blijven mens zie hierover mijn beide brochures over vrije arbeid voetnoot 92 signoot 23 voetnoot 93 onafhankelijke rijkjes in de noorthoek het aantal meer of min onafhankelijke kleine forsten in die streken is legio twee hunnen heb ik persoonlijk gekend de toangus of ratias van trumun en van analabo die met soms de natal bezochten en wel het grotere ergenis van de toangu deze afdeling een van die hoofden namelijk dus mondgaan wie van de twee veroorloofde zich een zijde doek om de lende te slaan op een wijze die volgens de natalse heraldiek het distinctief was van meer hoogheid dan een toekwam uit deze en dergelijke question een voorzitting vloeide twisten en vechtpartijen voort die met soms veel hoofdpreken berockenen daar de volgenlingen van het atjentse hoofd redelijk strijdbaar waren en de natalezen zeer prikkelbaar zodra het de rang van hun toangu gold over het geheel werd natal zeer druk door atjenezen bezogd en ik was ruimsgoods in de gelegenheid een gekennis van hun aard op te doen te meer omdat de naïve siu peketek, een mijner menig vuldige eerste liefde, een atjenezen was toch bezid ik geen bouwstoffen voor een volledige karakterbeschrijving en ik durf alleen, in tegenspraak met de velen die hele ten dagen over atjenezen meespreken, zonder ooit een atjenees gezien te hebben, beweren dat zij over het geheel genomen zeer veel goede hoedanigingen bezitten. Om getwijfeld namelijk zijn ze hooghartig en dappig dat bij gelegenheid er oorlogsverklaring, een minister in de Kamer, de atjenees heeft durven afschilderen als schuldig aan zeer hoofd bewijst slechts voor de duizendste keer dat sommige sprekers geen laster te plomkeuren om bij dat college hun doel te bereiken is de zeer hoofd in de Indische archipel afgenomen, zeer dat de atjenezen havens geblokkeerd zijn eermers nee, in die ons governement zeer hoofd bevechten wil laat het dan de oorlog verklaren aan de Sultan der Sulu eilanden aan de ilanesen op Maglindanao en eigenlijk aan alle forsten en volken op dat grote eiland uit die streken zwermen de flote voort die zeer dat eeuwen de bezittingen de atjense Sultan's, niet minder dan de onze, op een brandschatting stellen weinig minder schanderlijk voor wie ze betaald dan voor de heffer daar zou iets deugelijkse doen vallen voor onze marine, of liever voor onze landmacht want het beschieten van bambooze gebouwtjes en het strand betekent niet veel maar de beschuldiging van Zeeroof was onze edele staatsleden niet voldoende om de zo fijn zedelijke Nederlander te bewegen tot de vereiste oorlogswoede en fondse bewilliging werd hem in diezelfde Tweede Kamer de atjenees voorgesteld als zo heel in het bijzonder overgegeven aan onnatuurlijke wellust mij die veel met atjenees heb om gegaan was daarvan nooit iets gebleken misschien wel omdat ik nooit in het belang van carrière of positie vuile voorwenzels nodig had om oorlog te maken aan hen die op dit punt zich zoveel volkkun kundiger tonen, vraag ik welke reden van wetenschap de voor hun liefdelijke beschuldiging kunnen aanvoeren in alle geval komt me zo'n aantijging tegen een vijand die doorslaande blijken geeft van mannelijkheid niet zeerig, mannelijk voor en even ontsmakelijk als het bedoeld de licht zelf wat te zeggen van een vertegenwoordiging die miljoenen voteert op voorstellen van ministers wie zulke middeltjes tot ophitzing niet te verachtelijk zijn dat overigens het Nederlandse staatsbestuur en tot in het merk verrot organismus de wapens zou aangeoord in het belang daarzederlijkheid is een korrig tankbeeld wat eindelijk de tegenwoordige oorlog aangaat ik herhaal wat ik elders zeide van Atje begin de nederlaag de toelichting van deze utstelling ligt nu buiten m'n bestek ook lust het me niet bij voortduring onbeloond les te geven aan de Haagse politici zij worden door de natie betaald om iets van de zaken te weten dat nu die natie bij voortduring genoeg neemt die voeduren die aan deze eis niet voldoen is mijn schuld niet zeker is het dat nog geen enkelemaal de onvermijdelijke gevolgen de intrekking van het geheim artikel in de tractaat van 1824 daar spraken gebracht zijn nog in de talrijke brochures over deze zaak nog in de talloze dagblad artikelen die haar behandelen nog in de redevoeringen van ministers en geachte leden al die schrijvers en sprekers bleven of uit onbekendheid met de toestanden of om redenen van nog lagersoort voortdurend acotet de la question O, D, E, T, U, O, S, I, V, M, D, P, O, O, D, O, Z, W, V M, A, O, F, D, Z, T, M, D, K, V, S, T, G, H, D, Z, D, D, O, V, A, I V, V, D, N, J, Z, O mocht de lezer klagen dat ik hier een raad zou spreek hij bedenken dat mijn brief aan de koning van september 1872 niet raadselachtig was en dat er van dat zeer duidelijk stuk geen notities genomen als de minister van Kolonien mij zeer beleefd vraagt wat het tegevolgen der Zotte-Aciense kapanje ervoor zien is zal ik hem voldoende inlichting geven onder protest evenwel tegen de onrechtvaardigheid dat hij en niet ik betaald wordt voor de zorg om insulinde voor Nederland te bewaren voetnoot 94 ballet ballet bamboezerustank klamboe gordijn voetnoot 95 pahoen zonnenscherm distinctief van Rang einde van de voetnooten bij hoofdstuk 11 deze liepenvox opname behoort tot publieke domein hoofdstuk 12 van Max Havelaag door Multatuli opname behoort tot publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar liepenvox.org opname door Anna Sinon 12 de hoofdstuk beste Max Zetine ons de serie is zo schraal zou je niet? je weet wel Mdm. Schufgen voetnoot 96 nog wat vertellen in plaats van gebak wat drommel ik ben hees de beurt is aan verburger ja meneer verburger wat af verzocht me vrouw Havelaag verburger bedacht te geven en begon er was eens een man die ik koek koen stal o deug niet riep Havelaag dat heb je van padang en hoe is het verder? het is uit, wie kent het slot van die historie wel ik ik heb hem opgegeten samen met iemand weet je wel om ik te padang gesuspendeerd was men zei dat er een deficit was in uw kast te naal hernam verburger dit was niet geheel om waar toch waar was het ook niet ik was ten aantal door allerlei oorzaken heel slordig geweest in mijn geldelijke verantwoording waarop inderdaad veel aanmerkingen te maken waren maar dit veel in die dagen zo dik was voor de omstandigheden in de noord van Sumatra waren kort na het innemen van Barus, Tapus en Cinco zo verwart alles was zo onrustig dat men het een jonge mens die liever te paard zat dan dat hij geld telde of kastboeken bijhield niet kwalijk nemen kon dat alles niet zo oordelijk en geregeld ging als men zou kunnen voorderen van een Amsterdamse boekhouder die niet anders te doen heeft de Batalanden waren in roering en je weet verbergen hoe al did alles wat in de Bata's gebeurt terugwerkt op het Natalse ik sloep nachts geheel gekleed om spoedig bij de hand te zijn wat dan ook dik was nodig was daarbij heeft het gevaar enige tijd voor mijn komst was er een complot omdekt om mijn voorgehaar te vermoorden het gevaar heeft iets aantrekkelijks vooral wanneer men slechts 22 jaren oud is dit aantrekkelijke maakt dan iemand wel eens ongeschikt voor bureauwerk of voor de stijve nauwkeurigheid die nodig is tot goed beheer van geldzaken of indien, ik had allerlei gekken in het hoofd trouwse seafoodnode 97 ritme vrouw Havelaren bediende toe wat hoeft niet ik had gezegd nog iets gereed te maken in de keuken, een omelet ofzo ah, en dat hoeft niet meer nu ik van mijn gekheden begin je bent ondeugentine het is me wel, maar de heer hebben ook een stem verburgen, wat kies je je aandeel in de omelet of de historie dat is een moeilijke positie voor een beleefd mens zij verburgen en ook ik zou liever niet kiezen voeg de declarie erbij want dat is hier te doen om een uitspraak tussen meneer en mevrouw en ik zal u helpen meneer, de omelet is hier beleefde de declarie de omelet zal toch wel zoveel waard zijn als als de historie zeker als ze wat waard was toch, er is een bezwaar ik werd er dan nog geen suiker in huis is rief verburgen, ah, laat toch bij mij halen wat genodig hebt suiker is er van mevrouw's sleutering nee, daar aan hapert het niet als het omelet overigens goed was zou dat geen bezwaar zijn, maar hoe dan mevrouw is sinds vuur gevallen ik wou dat maar was, nee, ze kan niet in het vuur vallen ze is Martine, riep Havelaar wat is ze dan toch ze is imponderabel maks als je vrouwen te ouden wezen moesten ik heb geen omelet, ik heb niets meer dan is hemelsnaam die historie zegt de declarie, met koddige wanhoop maar koffie hebben we, riep Thine goed koffiedrink in de voorgadderij en laat ons mevrouw sleutering met de meisjes daarbij roepen zij Havelaar, maar op het kleine gezelschap naar buiten toog ik gisterd ze bedanken ze al, maks je weet dat ze ook liever niet met ons eet en ik kan haar geen ongelijk geven ze zal gehoord hebben dat ik historisch vertel zij Havelaar, en dat heeft haar afgeschrikt wel nee, maks, dat zou haar niet deren ze verstaat geen Hollands nee, ze heeft me gezegd dat ze haar eigen huishouding wil blijven voeren en dit begrijp ik heel goed weet je nog hoe je mijn naam vertaald hebt EHVW eigenhaard, veelwaard daarom, ze heeft groot gelijk bovendien, ze komt me wat mensenschuwen voor verbeeld je dat ze alle vreemde die het erf betreden laat wegjagen door de oppassers ik verzoek om de historie of de omelet, zei Duclarie ik ook, riep Vuburghe uit vluchten worden niet aangenomen we hebben aanspraken op een volledig maal en daarom eizik de geschiedenis van de cocoen die heb ik je reeds gegeven, zei Havelaar ik had het beest gestolen van de generaal van Damme en heb het opgegeten met iemand voor die iemand ten hemel voer zei die in de schalk nee, dat is tricheren, riep Duclarie we moeten weten waarom ge die cocoen weggenomen hebt wel, omdat ik gebrek leed en dat was de schuld van de generaal van Damme die me gesuspendeerd had als ik haar niet meer van te weten krijg, breng ik een volgende keer zelf een omelet mee, klaag te verbuggen geloof me, er stakt niets meer achter dan dat hij had zeer veel cocoen en ik had niets men dreeft die dieren voor bij mijn deug ik nam er een en zei dat de man die zijn verbeelden erop te passen zegt de generaal dat ik, Max Havelaar deze cocoen neem omdat ik eten wil en dan dat epigram heeft verbuggen je daarvan gesproken ja dat had niets met de cocoen uit te staan ik maakte dat ding omdat hij zoveel ambtenaren suspendeerde er waren er op padang zeker 7 of 8 met meer of minder rechtvaardigheid in hun ambten gescorst had en velen onder hen verdienden het veel minder dan ik de assistantresident van padang zelf was gesuspendeerd en wel een man reden die na ik geloof een geheel andere was dan de in het besluit opgegevenen ik wil u dat al vertellen ik schoon ook niet verzeker ik kan dat ik alles juist weet en alleen overzeg wat men in de chineeste kerk sifoot noord 98 te padang verwaar hield en wat dan ook vooral met het oog op het bekende eigenschappen van de generaal waar kan geweest zijn hij had, moet geweten, zijn vrouw getrouwd om een weddingschap te winnen en daarmee een anchorwijn hij ging dus dik was sabers uit om overal rond te lopen de surnumeraire valkenaar moest eens in een straatje naar bij het meisjes weeshuis zijn incognito zo stipt geïerbiedigd hebben dat hij hem een pak slaag heeft gegeven even als een gewone straatschender niet ver van daar woonde Miss X er liep een gerucht dat die miss het leven zou gegeven wij hebben aan een kindje dat verdwenen was de assistentresident was als hoofd er politie verplicht en ook inderdaad van plan zich met die zaak te bemoeien en schijnt van dit voornemen iets gezegd te hebben op een wistpartij bij de generaal toch zie, de volgende dag ontvangt hij de last zich naar zekere afdeling te begeven welke gezagvoerende controleur wegens waren of vooronderstelde oneehelijkheid geschorsd was in zijn beheer om in loco zekere zaken te onderzoeken en daarvan te dienen van bericht wel was de assistentresident verwonderd dat hem iets werd opgedragen dat zijn afdelingen het geheel niet aanging toch daar hij strikt genomen deze opdracht kon beschouwen als een vererende onderscheiding en de wel hij met de generaal op zeer vriendschappelijke voet stond zodat hij geen oorzaak had aan het valstreek te denken berustte hij in deze zending en begaf zich naar ik wil vergeten hebben waarheen om te doen wat hem bevolen was na enige tijd keert hij terug en biedt er verslag aan dat niet er voor die controleur toch ziet er was gedurende die tijd op paardang door het publiek dat is door niemand en iedereen ontdekt dat die ambtenaar slechts gestuspendeerd was om een gelegenheid te scheppen de assistentresident van de plaats te verwijderen ten einde zijn voorgenomen onderzoek naar de verwijning van dat kind te voorkomen of althans te verschuifend op het tijdstip dat die zaak moeilijker zou op te helderen zijn ik herhaal nu dat ik niet weet of dit waar was toch naar de kennis zelf die ik later de generaal van dame opdeed komt deze lezing van het geval mij geloofbaar voor op paardang was er niemand die hem niet wat het pel aangaat waardoor zijn zetelijkheid was afgedaald tot zoiets in staat keurde de meeste kenden hem slechts één goede hoedanigheid toe die van onverschokkenheid in het gevaar en indien ik die hem in gevaar gezien heb van mening waren dat hij abred toe een dapper man was zou dit alleen maar bewegen u deze geschiedenis niet te vertellen het is waar hij het op Sumatra veel laten separeren toch wie sommige gebeurtenissen van daarbij gezien had Sifoot noot 99 voelde neiging om wat af te dingen op zijn dapperheid en hoe vreemd het schijnen ik geloof dat hij zijn krijgsmans grotendeelste dank had aan de zucht tot tegenstelling die ons alle min of meer bezield men zegt garne het is waar dat Peter of Paul dit dit of dit is maar wat moet men hem laten en nooit kan men zo zeker zijn geprezen te worden dan wanneer men een zeer in het oog vallend gebrek heeft jij verpuggen, bent alle dagen dronken ik, voor verpuggen die een voorbeeld was van matigheid ja, ik maak je nu dronken, alle dagen je vergeet je zo ver dat Duclarie savings in de galerij over je struikelt dit zal hij onangenaam vinden maar ter stond zal hij zich herinneren iets goed in je gezien te hebben en het oog viel en als ik dan kom en ik vind je zo erg horizontaal dan zal hij mij de hand op de arm leggen en uitroepen oh, geloof toch dat hij overigens zo'n beste, braver, knapper jongen is dat zeg ik toch van verpuggen Duclarie, al is hij verticaal niet met dat vuur en die overtuiging en erinner je eens hoe dik was met hoe het zeggen oh, als die man op zijn zaken wilde passen dat zou iemand wezen of het betoog hoe hij niet op zijn zaken past en dus niemand is ik geloof je van de reden te weten ook van de doden verneemt men al het goede hoedanigheden waarvan we vroeger niets bemerkten de oorzaak zal wel zijn dat ze niemand in de weg staan alle mensen zijn min of meer mededingers we zouden gaar naar elk andig geheel en in alles onder ons plaatsen dit echte te uiten verbiedt de goede toon en zelfs het eigen belang want zeer spoedig zou niemand ons geloven ook al beweerden wij iets waars er moet eens een onweg gezocht worden en ziet hier hoe we dit doen als gij Duclarie zegt de Luitenand Slopkaus is een goed soldaat waarachtig hij is een goed soldaat ik kan je niet genoeg zeggen welk een goed soldaat de Luitenand Slopkaus is maar een theoreticus is hij niet heb je niet zo gezegd Duclarie ik heb nooit een Luitenand Slopkaus gekend of gezien goed, schep er dan een hem ik schep hem en zeg het weet je wat genuug gezegd hebt je hebt gezegd dat jij Duclarie archéval bent op de theorie ik ben geen haar beter geloof me, we doen onrecht zo boosten worden op iemand die heel slecht is want de goede onder ons zijn het slechte zo na laat eens de volmaaktheid nulheten en 100 graden voor slecht gelden hoe verkeerd doen we dan wij die dopperen tussen 8 en 99 haar rood te roepen over iemand die op 100 en 1 staat en nog geloof ik dat velen die 100's de graad slechts niet bereiken uit gemis aan goede eigenschappen aan moed bijvoorbeeld om geheel te zijn wat men is op hoeveel graden sta ik max ik heb een loop nodig voor de onderdelen tienen ik reclameer, grievenbruggen nee mevrouw, niet tegen u naar bija dan een nul nee, maar er zijn ambtenaren gesuspendeerd er is een kindzoek, een generaal in staat van beschuldiging ik vraag, lapjes tienen, zorg toch dat er een volgende keer wat in huis is nevenbruggen, je krijgt lapjes niet voordat ik nog een beetje heb rond gereden op mijn stokpaartje over de tegenstellingen ik zei dat elk mensen zijn medemens een soort van concurrent ziet maar mag niet altijd laken wat er in het oog vallen zou daarom verheffen we gaarne een goede eigenschap boven maten om de kwaad hoedanigheid en ik alleen gelegen is te doen in het oog vallen zonder de schijn op ons salade van partijdigheid als iemand zich bij mij beklaagt omdat ik gezegd heb zijn dochter is zeer schoon maar hij is een dief dan antwoord ik, hoe kan je daarover zo boos wezen? ik heb je maar ze gezegd dat je dochter een lief meisje is zie je, dat win dubbel wij beide zijn kruiniers ik neem hem zijn klanten af die geen rozijnen willen kopen bij een dief en tegelijkertijd zeg men van mij omdat ik de dochterprijs van een concurrent nee, zo erg is het niet, zei Duclari dat is wat sterk dit komt u nu zo voor omdat ik de vergelijking wat kort en brusk gemaakt heb wij moeten ons dat hij is een dief, enigszins om zwacht tot voorstellen de strekking der gelijkenis blijft waar maar wanneer we genootzakt zijn iemand zekere eigenschappen toe te kennen die aanspraak geven op achting, eerbied of ontzag dan doet het ons genoegen een eigenschappen iets te ontdekken dat ons van de verschuldigde seins voor een gedeelte of geheel ontslaat voor zulke een dichter zou men het hoofd moeten buigen, maar hij slaat zijn vrouw zie, voetnoot honderd zitgen dan gebruiken we garen de blauwe plekken van die vrouw als voorwenzel om ons hoofd overeind te houden en in het eind doet het ons zelfs plezier dat hij het mens slaat, wat toch anders heel lelijk is zodra wij erkennen moeten die hem de eer van een voetstuk waardig maken zodra we zijn aanspraken daarop niet langer kunnen logenen zonder door te gaan voor onkundig, gevoelloos of na ijverig dan zeggen we ten laatste, goed, zet hem erop maar reeds onder dat opzetten en als hij zelf nog meent dat we verrukt staan over zijn uitstekendheid hebben we reeds de strik gelegd in de lasso die dienen moet om hem bij de eerste gunstige gelegenheid naar beneden te halen hoe meer mutatie onder de inhabers der voetstukken hoe groter de kans voor andere om ook eens aan de beurt te komen en dit is zo waar dat we uit gewoonte en tot oefening even als een jager die op kraaie schiet welke hij het toch liggen laat ook die standbeelden gaar en neerhalen welke op je de stal nooit door ons kan bestegen worden kappelman die zich voet met cirkel en scharrenbier zoekt verheffingen in de klacht Alexander was niet groot hij was onmatig zonder dat er voor kappelman was bestaat ooit met Alexander te concurreren in wereldverovering hoe dit zij ik ben zeker dat vele nooit op het denkbeeld zouden gekomen zijn een generaal vandammen voor zo dapper te houden als zijn dapperheid niet had kunnen dienen tot voertuig van het altijd daarbij gevoegd maar zijn zedelijkheid en tevens dat deze onzedelijkheid niet zo hoog zou opgenomen zijn door de vele die zelf niet zo aantastbaar waren op dit stuk wanneer men ze niet had nodig gehad opwege tegen zijn roem van dapperheid die sommige beletten te slapen één eigenschap bezat hij werkelijk in hoge mate wilskracht wat hij zich voornam moest geschieden en geschieden ook gewoonlijk doch, zie je wel dat ik weer er stond dat ik de tegenstelling bij de hand heb toch in de keuze der middelen was hij dan ook wat vrij en zoals van der palm geloofde en onregte van Napoleon zijde de opweegheid stonden hem nooit in de weg nu, dan is het zeker gemakkelijker zijn doel te bereiken dan wanneer men zich door zoiets wel gebonden acht de assistantresident van Padang dan had een bericht uitgebracht dat gunstig luiden voor die gesuspendeerde controleur win suspensie hierdoor een tint van onrechtvaardigheid bekwam de padangse praatjes duurden voor het mens pakt nog altijd over het verdwenen kind de assistantresident voelden zich op nieuw geroepen die zaak op te vatten maar voor hij iets tot helder hij dat kunnen brengen ontving hij een besluit waarbij hij door de gouverneur van Sumatra's westkust wordt gesuspendeerd weerens oneerlijkheid in ambtsbetrekking het hete dat hij uit vriendschap of medeleiden de zaak van die controleur tegen beter weten aan in een vals daglid had gesteld ik heb de stukken die deze zaak betreffen niet gelezen maar ik weet dat de assistantresident niet in de minste betrekking met die controleur stond geen reeds hieruit blijkt dat men juist hem had gekozen om die zaak te onderzoeken ik weet forts dat hij een achterzwaardig persoon was en dat ook de regering hem hier verhield het geen blijkt dat het vernietigen der suspensie nadat de zaak elders dan op Sumatra's westkust onderzocht was ook die controleur is later geheel in zijn eer hersteld geworden het was hun suspensie die mij het punt dicht ingaf dat ik op de ontbijttaven van de generaal liet neerleggen door iemand die toen bij hem bij mij in dienst was het wandelend schorsbesluis dat schorshend ons regeert Jan Schorsal, gouverneur de werewolf onze dagen had zijn geweten zelf met vreugd gesuspendeerd als niet voor lange tijd finaalreeds waren ontslagen neem me niet kwalijk meneer Havelaar ik vind dat zoiets niet te pas kwam zei Duclari ik ook maar ik moest toch iets doen verbeeld je dat ik geen geld had niets ontving en van dag tot dag vreest het de sterven van hong wat dan ook naarbij genoeg geweest is ik had weinig of geen betrekkingen op padang en bomen dien ik had de generaal geschreven dat hij verantwoordelijk was in die ik omkwam van alende en dat ik van niemand hulp zou aannemen in de binnenlanden waren er die vernemende hoe het met mij gesteld was mij uitnodigde te hunnend te komen maar de generaal verboot dat mij mij daarheen een pas zou geven naar Java vertrekken mocht ik ook niet overal elders had ik me kunnen redden en misschien ook daar was mij niet zo bevreest waren geweest voor de machtige generaal het schins en planten zijn mij te laten verhongeren dat heeft negen maanden geduurd en hoe heb je zo lang in het leven gehouden of had de generaal veel kakkoenen oh ja maar dit hield me niet zo zoek me maar eens niet waar wat ik gedurende die tijd uitrichtte nog ik maakte verse schrift comedies door alvoord en was daarvoor op pa d'ang reis te koop nee maar die heb ik ook niet voor gevraagd ik zeg liever niet hoe ik geleefd heb zie voet noot 101 tienen drukte hem de hand zij wist het ik heb een paar regels gelezen die je in die dagen zou het geschreven hebben achter op een kuitantie ik weet wat je bedoelt die regels schetsen mijn positie er bestond in die dagen een tijdschrift waarop ik in tekenaar was het stond onder de bescherming van de regering de redacteur was ambtenaar bij de algemene secretari zie voet noot 102 en hierom werden de in tekening schelden in het slanskast gestort men bood mij een kuitantie van 20 gulden aan daar nu dit geld op de bureau van de gouverneur moest worden verhandeld en dus de kuitantie, als zij onbetaald bleef die bureau te passeren had om te worden teruggezonden naar batavia maakte ik van die gelegenheid gebruik om achter op dat stuk te protesteren tegen mijn armooden 20 florin, koud trezor adieu literatuur adieu copist, adieu troo malereu destin je meur de fin, de froid de nuit en de chagrin 20 florin font pour moi 2 mois de nourrituur si j'avais 20 florin je s'erai mieux chozé mieux nouri, mieux loge j'en ferai bon cher il faut vivre avant tout ça vie de misère le crime vallant et non la pauverté maar toen ik later te batavia bij de redactie van de copiest mijn 20 gulden kwam brengen was ik niets schuldig het schijnt dat de generaal zelf dat geld voor mij betaald heeft om niet gedwongen te zijn die geillustreerde kuitantie terug te zenden naar batavia maar wat deed hij na een diefstal en na dat epigram hij strafteme vreselijk wanneer hij mij voor die zaken had laten terechtstaan als schuldig aan onerbiedigheid jeegst de gouverneur van suumatras westkust het geen in die dagen met een beetje goede wil had kunnen worden uitgelegd als poging tot ondermijning van het Nederlands gezag en aanhitzing tot opstand of aan diefstal op de publieke weg zou hij getoond hebben een goed hartig mens te zijn hij strafteme beter akelig aan de man die op de kalkoenen passen moest liet hij gelasten voortaan een andere weg te kiezen en mijn punt dicht ach, dat is nog erger zijde niets en deed niets zitgen, dit was vreed hij gunde me niet het minste martelaars er ik werd niet belangwekkend door vervolging en mocht niet ongelukkig wezen door verregaande geestigheid o de clerrie o verbruggen de walgen van puntdichten en kalkoenen zo weinig aanmoediging doof de vlam van het genie uit tot de laatste vonk, inclusief ik heb het nooit weer gedaan einde van hoofdstuk 12 voetnoten voetnoot 96 madame zevren in het handschrift stond madame scaron en het komt me voor dat de heer van lennep hier ten onrecht iets veranderd heeft madame zevren, zeer rijkzijnde een schraalte van haar dis aan te vullen door vertellingen bovendien weet ik zeker dat sommige schrijvers de bekende anekdote oprekening van madame scaron stellen voetnoot 97 trouwse toef niet voetnoot 98 chineese kerk het toeparie, de hoofdplaats in indië de oorsprong, de zo zegwijs, schijnt te liggen in de kommerages die oudtijds gehouden werden bij het uitgaan de protestantse kerk in of bij de tafia voetnoot 99 wie sommige gebeurtenissen van nabij gezien had in 1843 liet de generaal michils op in het oog vallend vexatware wijs de wegen in de omtrek van padang verbreeden voor niemand was het doel twijfelachtig, hij had behoefte aan wat krijgsroom om zich staande te houden als civiel groeferneur de uitgelokte ontevredenheid openbaarde zich het eerst de pau in de nabijheid daar hadden, naar weldraap publiek bekend was de samenscholingerplaats waaruit het door ieder voorzien op hoerige bewegingen zouden en moesten, voortkomen ze werden niet ter stond tegen gegaan de vrucht moest rijpen op zekere nacht werd ik gewekt door een bediende van de kapitein de artillerie J. J. M. de Chateau hij liet mij roepen, omdat zijn en mijn vriend, de kapitein de infantorie Bijermann vond hem en mij afschui te nemen ik ging en vond B in hoogst ernstige stemming geheel onverwacht had hij bevel gekregen naar pau op te rukken om het daar te laten vermoorden zei hij, hij is er vermoord diezelfde nacht nog toen daarvan de volgende morgen bericht kwam rukte de generaal aan het hoofd van meer dan voldoende krijgsmacht uit in een omme zien behaalde hij de lauren en het certificaat van onmisbaarheid waarom hij zo verlegen was Arme Bijermann zulk aan scenen zetten van krijgsbedrijven door het vooruitzenden van een aan de doodgewijde kleine schaar behoorde onder de lijfkuntjes van Michiels toch enig was hij niet in die misdadige karksalverij ze speelt in veel veldtochter haar rol en dit zal wel zo blijven tot de kunst van lezen meer al gemeen wordt de korrigheid er advertentie van goedkope boeken en alles genezen de pillen bij de handsworstige leugens waarop zeer het eeuwen sommige krijgsoversten gewoon zijn hun betalende kommententen te onthalen ter stond zijn er altijd verzen makers en geschiedschrijvers bij de hand om die zotte praatjes met hun visa gezien en opgehemeld te stempelen en een reeks van geslachten bouwen de al dus smakelijk gemaakte onzin na zie als een enkel staaltje ik heb ze voor het grijpen mijn opmerkingen over de hiperkrijgs en de kunstige slimmighedens van de prille prins van oranje bij Katgebra idee 747 en volgende voetnood 100 hier ben ik profeet geweest, helaas het grofste, het onmogelijkste is niet te grof en niet te onmogelijk zodra het dienen kan om iemand die uitsteekt van de baan te dringen in deze tactiek ontmoeten zich de middelmatigheden van alle partijen er blijkt uit de tekst dat ik hiervan iets wist maar toch was ik niet profeet genoeg om te voorzien dat men de karakterschets van publiek die ik slechts als butade gaf maken zou tot letterlijke waarheid wanneer ook hier duklarie mij in de reden was gevallen met een nee, dat is al te sterk zou ik zeker de fout begraan te hebben iets laten afdingen van mijn bittere opmerking al beweest dan later de uitkomst dat ik niet te veel gezegd had voetnood 101 het was in die dagen 1843 dat ik de bruit daar boven schreef dit stuk werd nog onlangs in Den Haag de Rotterdam en elders opgevoerd een van die voorstellingen woonde ik bij en mijn aandoeningen waren zeer gemengd het wederzien van die arbeid uit mijn jeugd van nu bijna 40 jaar geleden wekte meer herinnering in mij op dan me gemoet verslikken kon en dan het nagaan van alles wat er in en om mij voor viel gedurende dat lange tijdvak van m'n gevuld leven toch dit gaat de lezer niet aan met het oog even wel op de ouderdom van dat stuk heb ik een vraag te doen die, men ik, sommige lezers wel aan gaat is de toon die hele te dagen zeker op publicisten tegen mij aanslaan wel in overeenstemming met de eerbied die we gewoon zijn toe te kennen aan ancientiteit in Rang vindt men het getal letterfruchten die in onze stoomtijd meer dan het derde deel een na eeuw beleven zo groot dat elke recruit mij mag voorspreken, komle premier van nu hoe ik zelf over die bruit oordeel is bekend maar het stuk is toch minstens even goed als de Emilia Calotti, als de Kabale ontliebe, als de Mina van Barnhelm als de Lamayante comedies en lustspielen van Cod CBW die nog altijd op het repertoire staan in alle gevallen blijkt er uit hoe ik m'n tijd doorbracht in die dagen, toen een groot deel van hen die me tegenwoordig als hun gelijke menen te mocht behandelen, nog en misschien niet eens nog op de schoolbanken zaten soom koeike heren zie hierover de note 65 en 115 voetnood 102 die redacteur heeft later als minister het zijne bijgebracht om de toestand in Indië onhoudbaar te maken van al de duiten platarijen waarmee hij Kamers en Natie enige jaren aan de praat hield noem ik nu alleen de fameuze Comtabiliteitswet de monument van biocratische onbruikbaarheid en als zodanig de getrouwen afspiegeling van de man zelf hij was het ook die zo bijzonder veel bijtocht tot de verlamming van het gezag in de binnenlanden door de splitsing van rechtelijke en besturende macht Zino 13 die uitverkoerende van de Natie heet E. de Waal en bekleed natuurlijk een aangenaam plaatje op de pensioenstaat einde van voetnoten bij hoogstuk 12 deze lippifox opname behoort tot het publieke domein