 Salam deyəli izləyicilər, Kanal 3 Bakuifm və Kanal 3 Xəbər internet platformasından bugün 19 April 2023-ci yıl tarixi olan canlı bağlantımıza başlayırıq. Mən beləşimizin əvvəlində 19 April dedim. Bu günümüzdə çox dəvli bizim ştumay xadimdərimizi Aydın Məmmədə və Dilar əliyıvanın hanım günləri onları ged etməyə bilməzdim. Bu xuları şal olsun deyək, bilirsiniz ki, 32 düncə Balaşan Qaq ərazisində yəni həmi maqistralda çox mübəm bir Afdamli qəzası netçəsində o görkəmli xadimdərimizi, ştumasiyas xadimdərimizi itibdik. Bu gün zətən vətən sövbət edəcəyik, dəli ziləcidər artıq 2 il 5-6 ayə keçir, mən bu qədər. Yəni, mayayında 6 ay olacaq ki, torpaqlarımızın müəyyən sisəsi şaldan azad edilir. Amma şaldan azad edilən yurtlarımızı qaydişlən bağlı çox ciddi problemlər ortaya çıxırdı. Yəni, insanlar evinə, eşinə, 30 il həsrətində olan olduqları torpaqlara qaytmaq istirlər, amma qaydişinə vaxtı olacaq kim qırxıncı illə, 20 il, 25 il vaxt lazımdır, buna 25 milyon vəsaət lazımdır, deyə ölkə rəsimləri vəyanatlar belirlər artıq. Və nəhayət elə bir şəraətə gəlip çatlıq ki, indi də həmin torpaqlarda minalar var, amma faktör olarak torpaqlar əkdir becəri, orda tikintli işləri gedir yol sağlanır vəs. Təbii ki, bu bizim dəyəli vətəndaşlarımızı Qara Bagda 27 dil öz bir doqulduğu torpaqa həsrət qalan vətəndaşlarımızı qani edə bilməzdir. Bu məqsədlə, təxminən üç əftə öncə Mart ayının sonunda Qara Bagda şərqi zəngəzur isad rayonlarına daxrı olan işxaldan azal olunmuş rayonların bəzi tanınmış simalarının təmsil olunduqu Qara Bagda ilə şüffətəndaş platforması qəradıldı və onlar 14 nəfəli teşəbbüs qurfi də özlərin ilan etdilər. Bu gün 10 həmin teşəbbüs qurfi nə özlərin ilə Qara Bagda ilə gəliş platforması nə istəyir? Qara Bagda ilə gəliş platformasının əsas hədəfi nədir? Təbii ki, biz bunu bilirik, amma hər halda bir var ki, vətəndaşlar ayrəri şəkildi və məsələlərin izləsinlər. Bir də var ki, bu platforma şəkilində bir kollektif şəkildi və məsələrin bu problemin üzərini gediriz. Son günlər, Azar Bücün Demokrativ-Erifak Partiyasının sədirib, ölmətli Qubad bəyin kan donduran bir açıqlamalarla nəni şahid olun ki, Qubad bəyi su bit edir ki, Qara Bagda ilə işxə olunmuş ərasində olan 936 kənddən yalnız 316-sə yaşayaca vaqla təsəbri edirsiz. Yurda qaydış anlayışını biz artıq gələ edəbiyyətimizdən silək. Qara Bagda ilə qaydış platformasına düşünür, onları efilə dəvət edirəm platformanın təsçilərindən Qalib Bəyi Toğrul, Qalib Bəyi poşqürdə, hər vaxtınız qeyr olsun. Və Arif Gürşaloğlu genə platformanın üzüklü fəsirə doktoru Arif Bəyi bizim efilimizdədir. Qalib Bəyi bilirsiniz ki, əslən, hüzüldə doğluq, Arif Bəyi de laşında doğluq, onlar da yurhəsirəti çəkiblər, şagılar orada keçib indi, yurda qaydımaq istiyirlər. Bəyi de ona görə də Qara Bagda ilə qaydış platformasının sıralarına qoşdurlar. Buyurun, sizə işlək istiriz Qalib Bəyi ilə başlaya Qara Bagda ilə qaydış platforması haqqında istiyərdir, bir məlumat fəyələsiz və bu problemin mahiyyətini izləkçilərə çatdırıq. Bəkə bizim bilmədiyimiz məqamlar var. Şurada elə bir işləri görünür ki, onsuz azərbaycında informasiyaya sıkıntısı var, kifayət qədə. Buyurun Qalib Bəyi, sizə işlək. Çox sağ olun, Fət Bəyi ilə işsədələt etkincə üçün. Dinləyicilər də kamaşaçilərdə sanamlı iləmdurdunmə. Demək bizim platformanın yaranmasını zəvru edən amlilər hansılardır. Tərabada gidən məlumat işlərinə bağlı, siz bəz məqamları açıqladınız, bu münmü şəkildə olsada. Yəni, təkallı şəkildə, qısa şəkildə laxonu şəkildə belə deyə bilərəm ki, təkallı şəkildə eləgin biz toxunaca yırtılməsərlərin hər birini. Bizim məhəm məsələr narha təliyir. Birinci, siz deyidiniz məsələdi, məskunasma məsələridir, onun geliştirilməsəm məsələridir. İkici məsələ, minat məsələdi məfəaliyyət ilə bağlıdır ki, minat məsələdi məfəaliyyəti çoxlən qəfarlı. Üçüncü mərkə, məsələ, məcburu közgünləri, mülkət yoxlar ilə bağlıdır. Və eyni zamanda bizi daha çox narha təliyən məsələ, dövlət məsələdi şəhbap sıvayda olunmamasıdır, bu var da hesabatlıq, olunmamasıdır. Hazırlarının qanun verici yaxlarının qarabağının bağlı. Bakma, yaraq ki, həm ictimai iştirəcik haqqındadır bəzini resubas qanun da, həm ümumiyyət də ictimai hüquqaqların, ictimai müzakirəsinin və dinləməsinin keçirilməsi ilə bağlıdır əsləri pətmətün qaydalarında, kandiyyət göstərlik ki, mükləq bu hüquqaqlar hazırlanarken, tərtüb olunarken ictimai müzakirə çıxarılmalıdır və hənün rəyi nəzər alınmalıdır, amma çox təsir ki, biz bunu qarabağının bağlı məsəlilərdə görmüriyik. Təxmindən, bir milyon həyaxın məzburi közgünümüz var, bu məzburi közgünlərinin rəyinin nəzərə alınması biz görmüriyik. Şimdi burada digər məsələrdə var, bəlkədə bu ikinci dərəcəl məsələrdə kimdə görə bilərik ki, orda olan bu kərislərin taliyyəyindən bağlı məsələrdir, ki, gerirə hale bunu daha yaxşı bilər, orda sərhətlərin bənnəşdirilməsindən bağlı vaftilə orda yaşanmış, orda işləmiş insanlar daha yaxşı bilər. Yəni, bizim bu platformanı təhsil eləməkdən məxsədimiz problemləri işlim hayata çatdırmaq, işlim hayaləşdirmək, bu məsələridə digəti artdırmaq, digəti yönətmək, və eyni zamanda bizim əsas məxsədimiz Qarabağda gədən məskünlaşma prasiyyətlərinin bağlı, hazırıq məsəlirlərinin bağlı, kamnal yolların çəkil işədi, kamula xilmətlərinin təccatının qurulmasıdır. Bunlarla bağlı məs dəvlət qurumlar nələ qədər dəvlət qurumlar nələ ki, hansı ki Dağlı Qarabağda sifarişçi kimi, dəvlət sifarişçi kimi çıxış eləyir, hansı ki Dağlı Qarabağda hüzün istəyirəm, Qarabağda çıxaldan olmuş ərazlərində, hərtə kezilən, bərfa işlərin də bir başa faaliyyəti var, biz onların əməktaşlıq eləmək istəyirik həmək köməmizi belə təkib eləmək istəyirik. Bə mən həl-hazırda onda deyə bilərəm ki, biz platformanı martin ilmi doktorunda yaranması ilə bağlı bəyan eləmək eləmək eləmək eləmək həl-hazırda platforman sənəklərinin hazırlanmaz prosesi gedir. Yəni, platformaya biz nəzərə tümüşət ki, platforma məs işxaldan azad olmuş Qarabağqdaqlar ilə bağlı məsələlər hərtə eləyəti üçün, onun üzüləri də və həmin rayınlardan olan Qarabağq və Şərqi Zərgəzür Qisadir rayınlarına daxrı olan Zibatir rayınlara daxrı olan ərazdə yaşayanlar məz orda qeydiyyatda olan məzburi köçkünlər və Qarabağqın ışqaldan olmuş, azad olmuş ərazilərinin bərpası ən həli məslunlaşması istiqamətində işləyən qeyri-ökmət təşkilatlar olacaq. Yəni, biz bu yaxınlarda yəni ki, bu ay bundan bağlı daha geniş açıllama verəcəyi istimayətə çoxlu soallar daxrı olur, üzmüləyən bağlı bizə muraciyyətlər olur. İnşallah, elə sizin eklidən də istifadir yəni kəyirəm ki, bu ay ərzində biz bundan bağlı daha geniş açıllama təldim eləyəcəyi istimayətə. Qısa şəkildə belə deyim, amma bəlişin qədişində biz o qeyd elədiyim məsələyə, problemlərə bir-bir hamısına daha detalı şəkildə ümid eləyirəm ki, toxun açıya. Dəşəkür edəm, məsələ, nə baş verir? Qara bağda indim, mən belə vəlişin əvvəlində bir açılıçda, yəni ilkin olaraq durumu anlatmaya çalışdım, amma məsələnin sizin qədər çılpallıyla bilə bilmərəm. Çünki siz gedir, siz canı atırız, orada olmalı istəyir, məni bildiyim qədər, bir üç dəvədə siz yetmişsiz il açına bax, məsələnin mahiyyətini izləyicilərə mən istirəm çatdırıq. Çünki, bax bizim izləyicilərimiz keçən dəfə də bu mövzuya toxunduq insanlar var ki, deyir ki, mən yalnız Qara bağda ölmək üçün gedirəm. Yəni, bu qədər bələ deyik faciəli bir durum yaşayıb bu bizim ilə bilətimiz. İstiyərdim ki, bax onların üçün də biz real durumu çatdırıq, buyurun, arıfə istəyəşirək. Çox məsələk görürəm Rıfət bəy, mədə dəvət etdiyiniz üçün, eləcədə bu aktual mövzu üçün minətdə alalım bildirirəm. Çox xoşa cəlməz bir vəziyyət yaranıb. Əslində xalq olaraq biz 28-30 sivində həstirət qaldıq nəhayət ki, 44-kyrləcəsində hamılıqla sevindik. Anca bu sivindimizdə təsvir olsun ki, uzun sürmədi, bir tarixi olaraq istərdim ki, bir az əvvəldən gəlim, əvvəldən başlayın söhbətimize. Torpaqlarımızın işxali yalnız yurt yuvamızın işxali, bölcələrimizin işxali deyildi. Torpaqlarımız zamanı bizim birinci və üçinci qaraba muharibəsində təxmülən 25-bindən çox şəhidimiz oldu. Eyni zamanda bizim tarixə abdələrimiz şəhid oldu. Eyni zamanda bizim ərazilərimizdə olan etinonimlər, toponimlər, hidronimlər, hər bir tarixə adlar da şəhid olumlu yağmalanda düşmən tələfindən. Və biz çox sevindik ki, nəhayətdə biz öz torpaqlarımıza qovuşuruz. Nəhayətdə bizdə azad laxsın, azad fizuli, azad uşa deyə bilirik. Təsvər olsun ki, yaranmış hər-hazlısı vəziyyətdə bu sevincimiz qavuzun sürünbür. Və düz qeydə edətdiniz ki, məhbirləzələr feləxsında olmuşam. Və orada gördüklərim, bir tərəfdən məhz sevindirirsədə də gəl tərəfdən yenə çədərləndirir, niyə? Birə deyək, elə kətdiyim, elə kənslər elə yurt yerlər var ki, məhbirlədə olsun, orda salamat həv yoxdur. Görünmüyün, qalmıyım. Hətç elə məhzarlıq yoxdur ki, kətdiyim kəntlərdə elə məhzarlıq yoxdur ki, orda bir salamat qəbir olsun. Hansının ki, baştaşı dağıdılmayıb, onun belə arxı tərəfindən qazılıb, məyə nələrsə axtarıplar, keziblər, bilmirəm, tapıblar, tapıblar bu başqa məsələdir. Ancaq indir, şirləşəndə ki, həmin kəntlər, həmin yurt yerlərimiz məsələn üçü bir-biriləşəcək, dördü birində biriləşəcək, nizmətən, ev sahiləri kisi yolanlar, böyü yolanların ətrafında biriləşəcək və beləlihlə həminu çənd adlarıda, toponimlərdə, həminu etinonymlərdə, hər birinin özünün tarifcəsi olan yer adlarımız iki batıza. Və biz dəfələrlə şahid olmuşuq, deyim size ki, təki 20. sirdə biz bunun üç dəfə, dört dəfə şahid olmuşuq ki, bizimə unutkanlığımız, bizim açıq çözülü olmamağımız, bizim həmin o belə deyəlilə gətliyimiz uzbatından dəfələrlərlə ictilərə məruz qalmışıq, dəfələrlərlə bu çim proseslərlərlərlə üzə qalmışıq. Misal üçün deyim size ki, məsələn, biz 1957-cil hadislər unutmasaydır, bizim başımıza 1918-cil hadislər gelməyəcəydir. Bizi unutmasaydır, 1948-ci hadislər olmaya zəydir, nəhayətdə 1988-dən baştan hadislər olmaya zaktır. Və mənim qortuqun məsələ budur ki, hal-hazırda bizim ki, Allah bütün şəhdlərimsə rəhmətləsi, şahidlərimizin, qazlərimizin, xalqulara, xərkəsin belə deyələyəklə bir qələbəsinin dətəcəs onlara biz yenidən unutkanlıq eləyək. Unutkanlıq deməyək ya buna. Mən buna məksətli insanları laqətləyə sürüçləyirlər ki, insanlar ya da sonu düşünməsin. Bir müddətdən sonra bu adlar hamsı itib batıcaqsa, ona bir çox açıq bir numone demək, sizə Arsax adıyla bağlı. Bizim bütün tarixi qaynaxlarımızda Arsax işləndir, dəksliklərimizi də işləndir. Əcəxatırlayıq, sizsə bir nəcə ilə əvvəl bir dəkslikdə Arsax söz işləmmişdir. Bütün insanlarımız əhalı ayağa qaqmışdır, arsax işlətlərimizi az qala linç edirdilər ki, Arsax erməni sözüdür. Hanzıcı deyil. Biz o sözü işlətməm şey, bizim müəvvur qonuşularımız isə həddən çox hilecərdilər. O sözü təkərəl öz belə deyə leksikonlarına daxil etməklə, eyni zamanda ərazını da qarabağın dağılıq isəsində Arsax adılandırmaqla, artı ona sahibləndilər. Bəs kim qarant verəcək ki, hal-hazırsi yaşayış məntəqlərimizi onlar bir müddətdən sonra sahiblənməyəzə. Müdləq bu proseslər olacaq. Ona görə bu başdan biz haray sağladık, bu başdan biz hay sağladık ki, insanlarımız ailsin və də bu işlərə rəvat verənlər, bu işləri nəzarətçilər mi deyim, baş bilənlər mi deyim, nəzar alsınları şey, burada yaşayan insanlar var. Bu insanlar öz atavba yurtlarını qayıtmaq istəyir. Və atavba yurtlarını qayıdanda isə olam yaşayış məntəqəsində qəsəbət tipli şəhər tipli məntəqəyə qayıtmaq istəmirlər. Rüfət bəsiz də təsdiq edərsiz, yəqin ki, çənt mədəniyyəti çəntdə gözəl olur, şəhər mədəniyyəti şəhərdə. Ancaq biz 30 il həsrətdən sonra çəntl olaraq çəndə qayıtmayır. Panssa salınmış bir fin şəhərciyin qayıda zə yıqsa, bunun hizbir mənası olmayadır. Üstəcəl burada məsələsində də toxunmaq istəyərim. Çünki əcər bu yaşayış məntəqələr birləşdiriləzə isə, sizin də dediniz ki, yüzlərlə yaşayış məntəqəsi silinəzə isə, burada hizbir məlumiyyətlə danışmaqın yeri yox. Təşəkkürlər, Arif bəyi. Mən istəyərdəmələ, bu sualı da sizdən soruşam. Çünki izləyici bayaqdan bunu bizdən soruşur. Diyəs ki, Qarabağda kəndləri müzakir etməklək, kəndləri geriyəm qayıdacaq. İslərin, hələ Arif bəyi siz buna mövqeyə bildirəsi, sonra Qalip bəyi də bu mövcudə devam edək. Burda müzakirə etməklək, çəntlərin qaritədə silinməsinin qarışsı almaqdələ bizim məqsələtimiz ki, o çəntlərin nəyici qaritədən silinsin, umyətlə o çəntdən etsə ev varsa, o evlərdə məskunlaşma olsun. Çünki bir çəntdə 7-5 ev varsa o 30-ir bundan əvvəl edir. O evlər artıq artıqlar. Bir evdən üç oğlu varsa artıq o ev 4 evdir. Və bunu hesaqlayıb cələndə artıq bizim elə ətirazımızın səbəbi budur ki, qaritədən silinməsin. Qaritədən silinən çəntlərimiz, yərətlərimiz bizim yandaşlarımızdan da silinəzir. Bu isə cərezəin faciyasının başlanıcı demək. Çok də şəkürəyirəm. 30-ir civarında da, yəni 27-dil fizulinin işxalından hesablasaq lasının işxalı 28-i mən şəxsən sizinlə bir səməm həm də izləyicilərdə bir fikirib ölüşüm ki, nə qədər ki, Azərbaycanda, Süfməramlı, Adalda, Rusqoşunları var, tam işxaldan azal edilməydin, sövhət yedə bilməz. Bu da mən şəxsi fikirimdir. Bu da müzakiləyə açıldı. Təbii ki, əvvəlki durumla həxslər var, amma əvvəlisi Rusqoşunları da burda yox idi. O da var idi, niqarşımızda problemin tam həllüsün ciddi maniyələr var. Bələ bir şəra iddə, 28-i laksın əsrəti çəkən, bugün artıq, 92-dən hesablasa artıq, 31-i laksın əsrəti çəkirsin. E, deyil marib bəl. 20-i fizuli əsrəti çəkən, bugün artıq 30-uncu iddiki, mən bir adımda, Augustaindad fizuli əsrəti çıxal oldu. 93-i iddiki. Artıq 30-i iddə qədər 3-10 iddik. Yəni, bir nəsildən artıq dönəm. Amma burada da bu problemlər ortaya çıxardılar. Bu problemlər nə qədərliyə aldı? Bakın, artıq statistikalar ortaya qoruşu, 6 milyarda yaxın dövlət bücəsindən ayrımalar olur. Yəqiq qayıdış platforması bunu da araşdıracaq. Durumda qarabaq qayıdışı ən geliyən faktörları sizdən eşidək. Biraz da ətraqı şəkildə lütfen. Mən Rıfət və əvvəl araş xarətləri bir məlumat veriyim. Yəni, qarabaq qayıdışla bağlı, məskunlaşma ilin bağlı, müstəlif sənətlər qəbul oldu. Həncəq, suq təsir ki, o sənətlərin əksəriyəti açıq deyir. Yəni, əlçatan deyir. Yəni, əlçatan da bir yoldan əldələm. İşlim hayata açıq olan program əlçandan azalolmuş ərazilərə qayıdışla bağlı birinci dövlət programıdır. 2022-2016-ləri əhat eləyə. Orada nəzədə tutulur ki, 2022-2015-ci illərdə 10.270 ailə köçürüsün. 2016-ci ilin sonuna kimi də 34.500 ailə köçürüsün. Bu gün hal hazırda, bu günkü tariqə, bizim söyləbətilədiyimiz bu günkü tariqə Qarabaq'a iki yaşayış məntəgəsində əhali köçürülü. Biri aqalıdı, bir gərisə talışkəndirir. 66 ailə aqalıya köçürülü, 20 ailə talışkəndirir. Yəni, cəsən, 66 ailə köçürülü. Üzün də hal hazırda həm şurada yaşayış binalarının tikintisi gedir, həm aqdamda, həm fizulidə, yəni, müxtəlif şəhərlərdə, bu də deyim şəhərlərdə gedir, amma hiqər rəanilərdək, bəzi kəngklərin də tikintisi ilə bağlı işlər həyətə keçirilir. Yəni, şəhər salma əsaslandırması hazırlanır, ulan üzrə belə gedir. Həvbər şəhər salma əsaslandırması hazırlanır, sonra lahiyyəsi hazırlanır, daha sonra tikintisi ilə təndir keçirilir və tikintisine başlandır. Yəni, ictimaib üçün açıq olmayan bir proqramda üçün, məskünnaşma iki nöybə özürə aparılacaq, amma çox təsir ki, həmin nöybələrin müddətləri göstərindir. Birinci nöybə, ikinci nöybə və ikinci nöybəni də üç faziya bölüblər. Yəni, bələ başa düşürəm ki, yəni, bu sənətdən belə başa düştüm ki, elə birinci nöybə çox ruman ki, 2016-ci ilə qədər olan, yəni, birinci, işxaldən azad olunuş ərazlərə birinci nöybələt proqramı nəhat elə deyi dövürdük. Və həmin müddətlə, məsələn, məskünnaşma elə bağlı, demək, 97 yaşarış məntəqəsinin əvəzində, 90 yaşarış məntəqəsi sanılacaq, birinci nöybədə. İkinci nöybənin birinci fazasında, ikinci-ü üçüncü fazalarında da, varıq olaraq bucur rəqəmlər göstərilip ki, nə qədər yaşarış məntəqəsi inşa olunacaq. Burada bizi əsas nəhat elə məsələ oldu ki, hətta qaydış nə bağlı birinci dövət proqramı hazırlananda da, baxm yarax ki, dövət proqramının tərkili icrası maitori qibə qeymətləndirilməsi nə bağlı qaydalar var. Və həmin qaydalar da, az ön və qildə yazılıb ki, bu sənətlərin hamısı ictimai müzakirə çıxarılmalıdır. Orada müddəttətlər göstərilir, və nazər qamliyyətinin digər bir qaydası var, ictimai müzakirə keçirilməsi nə bağlı. Orada göstərilir ki, hansı müdəttətlər sahətdə qalmalıdır. Orada xüsus olaraq bundan bağlı yıncaqlarda keçirilməlidir. Nəcə dəvət olunmalıdır? Kimlər iştirak eləməlidir? Yəni, baxm yarax ki, bizim qanı ve cidə bunlar çox aydın şəkildə, laxonik şəkildə yazılıb. Çox təsir ki, biz bir dövət qaydış nə bağlı birinci dövət programı artıq qəbul olun. Aynıcaq ondan sonra qəbər tuttuk ki, belə bir program var. Və ya bu digər bir misal deyim, məsələ, minalardan təmizdən məinən bağlı. Siz bilirsiniz ki, minalardan təmizdəməni əsas qurum anamadığı, digər yardımcı qurumlar var, müdafəə naziliyi var, föbqara da halları naziliyi var, dövət sələt hürməti var, hətta daxışlar nazindəki çifili grubu var. Yəni, bunlar məlumatları hazırlıyorlar, təqdim elirlər deqabrın birinə qədər anamıya. Anamada həmin məlumatları təqdim eləyir nazilər qabnettin. Nəbə nazilər qabnettin, deqabnettin beşinə qədər, növbəti il üçün minalardan təmizdənməlik prioritet sahələrin məinənləşdir. Ancaq çox təsür ki, nə anamanın nazilər qabnettin təqdim elədiyi, nə nazilər qabnettin təsdi gələdiyi. Yəni, eç olmasa bu son sənət bizdə olsa, biz bil sək ki, hansı sahələr minalardan təmizlənir. Yəni, hansı sahələrə üçünlük verir. Düz-düz-düz, bizim bir stasiq əldələmişi, məsələn, ötən 2022-cildə minalardan təmizdənən ərazilərin təxmi ilə 40 faizi, 39 faizi kəncərvat-təinat torbaqlar. Yalnız, məsələn, 2021-cilde 21 faizi, 2022-cilde 24 faizi yaşayış infrastrukturu olan torbaqlar. Çox təsir ki, biz hələ, bu, bizə məlum olan rəqəmlərdir. Yəni, mənzərə bövlət bücəsindən və s. xəşlənməsi ilə bağlıdır. Yəni, mənzərə, məsələn, digər abiyyətlərin orda tikintisi ilə bağlıdır, təndirlərin keçirilməsi ilə bağlıdır. Çox təsir ki, bundan bağlı bizdə detallı məlumat yoxdur. Ona görə də biz məzburu bayaq siz sual veririz, Arif, tam aşaçının sualını ki, bu nəyi dəyişəcək? Bizdə elə məqsəridimiz doldu ki, bürb müzakirələr yoluyunan, platformaların təsif olunması yoluyunan cəmiyyəti daha çox məlumatlandırmağına, insanlarda bu məsələlərə maraboya da, insanlarda öz doğma öz yurt yerlərlərlərlərlə qaytmasi ilə bağlı məyən informasiya verək ki, onlar da aktibi olsunlar, fəal olsunlar mənizdə bir faqti deyim, məsələn, bir nəfər ökümətə yaxın belə deyə vətəndat cəmiyyəti numayindəsi, ərimənlərlə nolan danışqların programını açıqlamışdı. Çox kuman ki, o program biz olardı. Orada danışqların mövzusunun biri bilizdir, nəydi? İzrao olunan infrastrukturlu ayləri. Azərbaycanda 1 milyona yaxın qaçqım var. Oların orada karnisiyanın 29. maddəsi ilə onlara verilmiş mülkət hüquqı var, mülkəti var. Amma çox təsiv ki, oların fikiri soruşulmur, rəyi soruşulmur və o yaşayış məntəgələri ləv olunur. Yəni, yəni, yəni, yəni, ləv olunur təxminən, siz rəqəmi dediniz, təxminən üç dəfə yaşayış məntəgələrinin sayı azaldılır. Yə, bu da ilk növbədə Azərbaycanın tarixidir, o mənəvi baxımdan bağlı olduğu o köklərdir ki, yəni, sabah biz o yaşayış məntəgələrininlər belirlikcə, sabah biz kime subu təliyə bilərik ki, orada həmin yaşayış məntəgələri Qarabağda mövzudu olub, və o yaşayış məntəgələrinin də bu qədər Yəni, məxsədimiz də birinci növbədə platforma təsirələməkdə birinci məxsədimiz hədəfimiz bu kimi məsələlərdə məzburi köşkünlərin ləylərinin nəzərə alınmasıdır. Yəni, biz buna çalışmalı istəyirik və yenə deyirəm mən əvvəldə dedim çıxışımı ki, biz bunu dövlət qurumları ilə əməktaşlıq edərək buna nəli olmalı istəyirik və eyni zamanda da o məzburi köşkünlərdən özlükləri ilə bağlı özlükləri ilə bağlı çox istəyirik ki, onlar fəal olsunlar tələb iləsinlər prosesin içində olsunlar ki, prosescə təsirələyəmizsində. Valla hərdən izləkələrə bil haqq verirəm ki, bugün bilirsiniz yenidən nazlar qabinetinə baş nazıra göstəriş verildi ki, azərbaycan sarədlərin karantin qaydalarını uzalılması ilə bağlı. Yəni, dünyada mən haşiyyət sıxın, dünyada imiyyətlə pandemi adlı bir təhlükə mi deyim bir reallıq mı deyəm ortada olmadığı qalda bizim sərədləri bələ bağlıdırlar. Onda qala ki, işxaldan azad edilmiş torpaqlara qaydışdan bağlı. Və bizim üçün düşə olup bir turist qəzindisik, onaları gətiririk, gətiririk. Həm böyük bir dəfə Şahir Ramuz Rövşen də demiştik ki, bunu dedik, qubadlı cəbrayr, zəngilən, laçın, kəlbəzər bütün şıxaldan azalılmış urqlarımız bax laçınlı laçına fizülli fizüliyə qubadlı, qubadlı deyə gədəndən sonra onlar şıxaldan azad olunmuş kimi görəni zə indi, izləkçi da buradan yazdıq ki, istisələrdlər bağlayıb vizə imkan vermir bilər. Onda qalmış qarabala azad edilmiş torpaqlara. Arıpe, mən eyni sualılan biraz da fəqli, deməliyim bir də, istiyərim sizdən soruşam baxın biz sizlə həmin platformağın üzübüsiz ama platformaya qədər də platformanı yarınmasına qədərdə bu məsələrdə mövqeyiniz var sosial şəvəkədə, müəyyən məsələrdə bax bu qarabağa qaydışlanan bağlı ortaya atlan problemlərdən biri, bu orada olan minaların olmasıdır. hətta bayaqlar bir izləyicimiz deyə yazıq ki, qarabağda ermənlərlə sülm qabiləsi bağlanmasağın qarabağa qarabağa qaydış mümkün deyir bax hələ buna da bir mövqey bildirək bax sülm qabiləsin bağlanması haa ammıza bəlidir ki, kimlə nasılı, biraz siyasiləşəcək sualımız, ama həralda bu bizim acıda olsar yağlarımızdır. sülm qabiləsin bağlanmasına mani olan tərəf də bəlidir. bax belə bir şəra iddə, bu qaydı şey uzatmağına uzatmağına qaydanlar kimlərdir? mən düşünürəm ki, burada açıga şiqər qarabağ torfalarında həriyyəti də məşğolullah. mən istəyətim, mən məsələdən bağlısı sinfikirinizi deyiştək. bir daha təşəkür edəm size əvvəla deyim size ki, sülh prosesinə mani olan ələ adının əvvəlin də sülhar artırılmış o sülh məramlılardır qanqibə. bəl, bəl, Rusiyalı yenə bir tarixi olaraq bildirim ki, Rus və sülh sözləri dünyanın heç bilər ağzısında bir birilə əqun deyil, bir birinin sinonimi deyil. Rus var, sorda sülhdən danışmaq mənəsizdir. qaldı ki, bu ərazilərə qaydışa mani olan səbəblər, əslində çoxda bu səbəblər, ancaq bu səbəblərin bir nəcəsiniz haqqında ətrafında danışmaq istərim, nə de bu? birindisi bəli, birindisi nəmurların hal hazırda ışxaldan ağzıda dolunmuş ərazilərin özlərinin şəxsi mənafeyi naminə bölüşdürülməsi prosesinin çatmamasıdır. Öz aralarında kimin hansı börecəyə, kimin hansı əraziyyə, yaxınlığı varsa, nüfuzu varsa bu ərazilərdə o proseslər bitsin ondan sonra növvət satarsa qara cəmatə bizlərə yəqin çoğunda yəcunlaşacaq. İçinizi bir tərəftən bunu da demək istərim ki, çox təhəsuflər olsun ki, bu iğrenç proseslərə ictimaiyyət arasında düya nüfuzu olan hansı çesbir nüfuzu olmayan belə deyəkdə loyal münasibətdə olan insanların da əriyyət olunmasıdır ki, onlar da məsələ Hansı börecə loyal münasibətdən sövbət gədiyik. Yəni, bilirsiniz nəcədi bu olanlara haqq qazandırmaq kimi sanki belə deyək, bir dəstəh vermət kimi özlərini, səraqiyyətli hesab edən şəxslər çıxıb ortal qaçı. Məsələl, laxsınlığı, fizorili, qubatlı, çəlbəcərli yoxdur. Bütün laxsınlılar adımdan danışan bütün kelbəcərlər adımdan danışan qubatlılar adımdan danışan ayrı ayrı şəxslər çıxıb ortal qaçı. Belə bu proseslərə biz razı yıq, bu siyasəhti dəstəhli yiyirik. Yəqən ki, bu bütün proseslərin yeçununda onlar hansıda bir pay alacaqlarını umduqları üçün bu yola gedirlər. Təsvər olsun ki, bu haq yolu deyir. Təsvər olsun ki, bu doğru yol deyir. Bu insanların hissi ilə oynamaktı. Biz həsrətlə yaşamışıq ki, indi də hansıda məmurun istəyi paşa çatanına sonuna mı biz gedəyə özgür tüyamıza bu avşa? Və onda çox gez olacaq. Təsvər olsun ki, bunu belə deyək. Tərk edirlər sədə özünü bilməməzdiyə qoyan insanlarımız var. Məsələ bu platformanında məsələ bizim bu çağırışlarımızın da əsas məksəlinin biri de oldu ki, insanlarımız ayrısınlar. İnsanlar dərc etsinlər ki, gez ayrısılar gez olacaq. O məşor indirqandırın bir sözü var, özünü yaxmış adama ilmə qasantı anzəp özünü yaxmışlıqa vuran adamları ayartmaq mümkün deyik. Bu torpaqlarımızda hal-hazırda məskünlaşma prosesi, nəki məskünlaşma? Bu torpaqlarımızda hal-hazırda gedən islənilən bir əməliyyat zamanı, islənilən bir proses zamanı müdləq yerli şəra et nəzərə alınmalıdır. Yerli şəra et nəzərə alınması için olaraq həmin ərazının insanları ilə məsliyyətləşmələr aparılmalıdır. Və bu məsliyyətləşməni də o insanlar tərəfindən aparmaq lazımdır ki, o insanların ictirakilə aparmaq lazımdır ki, o insanlar həyi qətəndi, o ərazları tanıcırlar, o insanları o ərazların tarixinə beləttirlər, kərəcəli düşünürlər, şəxsi mənafirlərini deyik. Bu hadisələr düşünürəm ki, bu prosesləri, bax bu, dediyim formada, zırlıqla həyata çezirə bilsək, məsliyyətləşməyə də insanlarımız öz tövfəsin vermiş olaraq, özlərinin son vaçıq qaydış prosesində sürətləndirmiş olaraq. Fərqli fikirlər var burada. Məsələn, bu Kürç, cəbidiyir ki, zəngilən quballı lasun kəlbizə rəvəm mərkəzlərin bərqə etmək, bütün dəhkənlərlər etmək lazımdır. Nə qədə ərazı əkimbislənim mallarda böyük şəra et yaratır, kefətsin. Fərqlələr yoxan şirqətlər kebidir Allah hazırda bizim elindikcidir. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn. Məsələn müzakir etməyimizin əsas hədəfi bunlar ibarətdir. Əkvər bəyin mən sualını soruşu məxsələn sizdən əramətli Taurul bəyi. Əkvər bəyi soruşu şələ görün oranın cəmatı ora getmək isteyəcəklər mi? Yəni, bu məsələni biraz sualı fəqli necidəyələr buyumak istəyirəm. Mən bilirəm. Yurt belə bir şeydir ki, yurda qaytmağa mərkəs istəyər. Ammaryallıq bundan ibarətdir ki, bəzlərinin bacıda daha yaxşı şaraydı olub bəzləri belə deyir, daxmalarda yaşayıblar, gezə qonqlarda yaşayıblar, zulüm içinde yaşayıblar, ələ qasqün şərci ilərini ləqvələməsi edilər, qalmışlar yaxşın qarın altında illərlə uyumuşlu biləs olar arasında. Bu da biz yaşanmışım illət olaraq. Bak, bu qaydışdan bağlı insanların düşüncələri necədir? Mən istəyərim ki, bunu sizdən işte. Buyrun qalip bəyi. Rüfət bəyi, qaydışdan bağlı hökumət tərəfindən bir sorulu keçirləyib, əmin sorgunu hökumət sipariş verib, adamı vesti keçirib və o sorgunun ətçələrinə görə, əgər o sorgunun ətçələri düzdürsə doxsan faizdən yufarı əhali qaytmağa hazırdır ərabama. Amma burada bir məsələ var ki, riyallıq məsələsi var ki, siz de istəkoların çoxu burada işləyirlər burada gündüz aran quruqları artıq üstündən 30 il keçib çox böyük bir müddətdir və oradan mədvuri köşün işmiş hallərin ələtlərin əksəliyyəti gençlər burada dünyaya gələ bilər. Yəni, burada diyəndə qara bagda yox, kənarda, harda, məsələsi orada. Təbii ki, oranın qaytmasıyla bağlı həm abiyyektiv və həm isubiyyektiv səbəblərdən problemlər olabilər. Amma mən məsələsi dediniz məsələyi qönətmək istəyirəm ki, əgər hətta o əhali oran qaytmaq kimsə oran qaytmaq istəməsə bilər. Yəni, mədvuri köşkünlər mən isə belirəm ki, qaydacaqlar, əksəliyyət qaydacaq. Amma hətta kimsə qaytmaq istəməsə bilər. Oların mülkiyyəti əllərindən alınma mı aldı? Məsələn, bugün necə olunur mülkiyyətlə bağlı məsələr? Məsələn, pizur rayonundan bir məsəl verimizdə, pizur rayonun demək, pizuru şəhərində 38 binat iləcəyə, 24 gün tikincisində başlanılır, 14 tendir layəsindədir. Şirqətlər də məlumdur, hansı şirqətlər tikir, və iki kənt şəhər sarama əsaslandırılmasın keçib, indi hala hazırda layəsə hazırlandır, bugün sabab artıxonun da tikincisində başlanılır. Onun biri, primətli kəndedik ki, bu kənddə üç kənt birləşdirilir, primətli kəndi, özü, mandılı kəndi, bir də müsəbbəli kəndi. Və dədəli kəndidə iki böyük kəntdir, dədəli və işli kəntləri, onlar da birləşdirir, pizuru şəhərində yaxın bir kəntdir. İndi həmin kəntlərdən olan əhali ilə məcburi köçkünlərləm məqavlələr imzanılır. Yəni, standart məqavlələlərdir, orada imzalanır ki, siz bu hazır olandan sonra sizə buradan alənsane olaraq, təbii ki, iki otaklı, üç otaklı otaklar veriləcək, də sən də bunun məqavlində öz köyünə belə deyir. Əmlakından uşaq təsə imtınə ilə yıksək, ki, səni yenitkilmiş o evlərdə yerəşdirəcəkdir. Kim ki qaytmaq istəmir və yaxud kim ki artıq bu ailədən, keçkəs qalmayıq, olur belələr, belə olur da, rəhmətə gediblər, oraların adları çəkin bir, oraların mülkü ilə bağlı, mülkiyyət ilə bağlı danışılır, sanki etki oraların oradan mülkiyyət olmayıq. Bu çox zələri bir təndə isəyədi. Məsələn, Azərbaycan hansısa bir rayonunda, hansısa bir kəndində, kiminse evi olabilər, mülkiyyət olabilər, torfaq olabilər, və o adam oran illərlə getməyə bilər. O zaman, o həmin mülkiyyət və torfaq alınır. Qarabaq-Azərbaycan deyəm, Qarabaq-Azərbaycan bir parçasıdır da. Və təbii ki, bu birinci məsələ ki, mülkət yoxlarının pozulmasıdır ki, əsas məsələlərdən biri, biz bunu burada müşra edəyirik. Eyni zamanda, o məsgün naşmanın geciqməsi ilə bağlı. Belə deyək, belkədə bu, bir tərəftən məsələn, o yaşarış məntəgələrinin biriləştirilməsini ocur əsaslandırırlar ki, bir kənddə 30 ev vardır, bir kənddə 20 ev vardır, onu arıca salmaq, oradəzdən yol çəymək, ışıq çəymək, su çəymək, qaç çəymək, bu həm vaxt taparır, həm və s. taparır, bunu bu şəkildə birəştirmək lazımdır. Diğər tərəftən də biz, məsələn, statiskaya bakırıq. Yenə deyədiyim ki, o statiskaya da çoxu açıq statisqa deyir. Məsələn, bu günə də dər 2020-lin, yəni, 2. Qarabaq sabaşı bitəndən sonra, Noyabur'unan, bu günə dəq Qarabaqın tərqmi ilə 75.000 hextar saləsi milalardan təmizdən. Umayətə, minalardan təmizdən mə ilə bağlı, minalarla çıqlənmiş ərazi ilə bağlı, konkret həlimizdə bəlkədə hökumətdə var, hökumətdə onu açıklamır. Biz yalnız onu bilirik ki, prezident ortaş yada ki, səfəli əmrəm, çıxışında bir də dədi ki, 1.020 ilə mənləvurla minabastırıqlar 25 milyar və 30-cil vaxt lazımdı və bir şey deyim ki, bu minalardan minalarla çıqləndirilmiş sahələrlə bağlı bir məsələn deyim ki, həsi yerdə elmi yanaşanda buna, praktiki yanaşanda, bu sahərimi təxəzi kimi yanaşanda, həsi yerdə bastırılmış minaların sayı əsas deyim. Yəni, minaların, minalanmış ərazilərin reliyyəfi burada əsasdı. Hansı minalardan istifadə olunmazdı əsasdı, təmzidən məinə bağlı çətinliklərdə. Eyni zamanda orda məsələn, bizdə qarabağda testizasi yənlir, sürpriz minalar qorlar, üstünə bir bin oynam qorlar, altına birin qorlar, və üstün götürəndə alttakilə parti deyir. Yəni, bu cür difarmasya uğramış, ot basmış, çol basmış ərazilərdən təmzidənmək çətindi. Yəni, 1. növbədə mən, bən afaq yardım, həm əşədə bunu prezidentlə çıxışlarında deyir ki, minalardan təmzidənməyən məinə bağlı vizə bən afaq yardım olunmur. Yəni, mən bir faqlar var, bən afaq yardım oğlu, Avropa itifada yardım eləyip, Birtaniye yardım eləyip, BMT-in minanın təmzidənməsinin bağlı, unimaz programı var, o yardım eləyip. Amma böyük məbləqlər yoxdur, ortada çox kişik, Amerika birdəşmiş satları yardım eləyim, məbləqlərdə, yəni, o ərazinin minalardan təmzidənməsinin. İndi bizim üçün hal hazırda, mən baxıran burada tamaşaçlardır, məyən sualar yazılır. Məsələn, bir yazmıştır, oradan qırıqıstandan gətirilməyən heyevanlar bağlılar, bəsə onlar minya düşmədik. Yəni, on doğrudır, o sualı minya düşmədik. Yəni, biz bilirik ki, bu ohaniyan səddi dədiyimiz, o təmas xətti boyu, o sahələr, həm piyadələyində, minalar nəm oralar zibilləni belə deyik, çikləndirilik. Yəni, təmas xəttinlə gəridə də təbii ki, minalanmır sahələr var, amma o qədər çox deyil. Yəni, hökumət bir açıqlamalıdır, biz bilirik ki, bizim əlimizdə bir farklı olsun ki, bu məzbur-u köşkün də bilsin ki, nə qədər qarabağın, nə qədər ərazini minalardan təmizlənilir? Əvvəl-əvvəl muharbət təzəbitən də 3-5 il lazımdır. 4-5 il lazımdır. İndi artıq 30 ildən danışırlar. Bütün rəsm-i sənətlərdə məskünlaşmanın sonuncu tariqı kimi? 2014-ci il göstərdi. Biz təsəbirləyiz ki, 2014-ci ilə qədər o yaşlayan halidən kim qalacaq? Ki, o köçməkini hissə, hissə, közüləcələr və sonuncu köçürülmə 2014-ci ilin sonunda yekunlaşacaq. Çox belə deyim ki, bu prosesləri yaxınlan izləyəndən, mən bir iqsaçı kimi təqqat məxsədiyəndən, mən xaqlar əldə eləyirəm. Və belə elə xaqlar əldə eləyirəm ki, məhdə qalmalı işlərdir. Və belə görürəm ki, məzgul köçkünlərin öz doğma yurt yerlərində qayıtmaları indi bizim üçün bir xəyal kimi bir şeydir, illüzya kimi bir şeydir. Yaxın müddətdə bu gözdən elmir. Əgər məsələn, o proqramlar, o sənətlər ki, qəbul olunur. Bunlar ictimayətlə müzakir olunsaydı. Məsələn, o proqramlara nəzər salıqın orda nələr var? Fət bəyi, Arif bəyi. Orda, məsələn, bütün raun mərkəzlərində, məhən mərkəzlərtikirlər, qaqlar salıllar, sonra, məsələn, dispansiyelər salınacaq, angoloji mərkəzlər salınacaq. Olmazdı mı ki, bura ayrılan və sayqdə, yaşarış məntəgələrinin salınmasına? Mən demirəm ki, orda xəstakana olmasın, olsun. Amma, məsələn, orda ruhu əsəb xəstələr üçün, bizim dəlixana dediyimiz bir xəstakana təkəcələr ağdanda. Bunu hal-hazıda tikməyən nəmən ası var? Və yaxud, vərəm dispansiyeli var proqramda ki, vərəm dispansiyeli tikiləcək. Hal-hazıda bunu nəmən ası var? Yəni, nəyə salıqın orda nələr? Yəni, bir əzcəli absur səslənirək. Mə, adam yoxdur, üzür istəyən, psixatri xəstakana tikillər. Adam yoxdur, vərəm dispansiyeli. Adam yerləşsin, ondan sonra hətta məşdəbə belə, paralel tikməyolar ama, bu şeylər məncə yardımısı bir, niyə sağladılar? Bunun arkasında tarub sefakti var mı? Müzələr var, məsələn, o proqramlarda. Məsələn, yəni, şəfaflıq yoxdur, rüfət bəri, biz mən onu deyə bilərəm ki, məsələn, bugünə qədər siz əvvərdə qeydilə deyiz, 2021-cinin büccəsindən əzədət durmuşdur ki, 2 milyar, 200 milyon manad ayrılsın, yəni, bu proqramoz göstərici, faktif göstərici 2 milyar 178 milyon manad oldu, xəşdənən vəzələrdir. 2022-ci ildə əksinə, 2 milyard 670 milyon manad nəzədət durmuşdur. 65 faiz və s. artırıldı, oldu 4 milyar 310 milyon manad. 3. ildə də 3 milyard nəzədət tutulur. Ancaq dün ən Azar-Bazan-Iskasının prezidenti askəvə kanalla müsabə verdi, orada dedi ki, birinci rübdə artıq belgələr 1 milyardan artıq, 1 milyard 100 milyon gömrük komitəsi də 4 milyon əlavə və s. tofluyur. Yəni, bu da deyədi, o məxsədə nətçə gəlmə yənsas verir ki, dövlət bir cəsala hazırda bizim nəzədə tutulan, orda xəşdər 33 milyondan bir dədər artıqdır, çox güman ki, ən azı 36 milyon olacaq və o vəsaidlərin də əksəl hissəsi çox güman ki, qarabağın bərpasına yönəl dələcək. Amma bayaq dediğim kimi, bu vəsaidlər qarabağın bərpasına yönəl dilirsə, daha səmərəli xəşdənmə, daha qənaetli xəşdənmə olsa, o yaşarış məntəgələri daha teslanısa, bizdə məsələl əldir, mən sə bir farq deyim, mən bir cədvəl tərtib eləmişim, əksadiyyətdə buna yol verilir ki, bəzi kənar farqdırları götürmürəyik, oların təhsilini minimunlaşdırırıq. Məsələn, rayanlar üzrə minalardan təmizlərinən ərazini və rayanlar üzrə yaşarış məsələrinin ərazilerini bəl bir cədvəldə göstərmişim, bir cədvəldə tərtib eləmiş cədvəldim, mən istəyirəm. Yəni, yəni ki, belə bizim təmaşaqları yaxşı görməyəcək. Əgər, mən başa düşürəm, təbii ki, yollar çəkilir, orada təmizlən məldin minalardan. Kamlı kasi xətləri onlar da olmalıdır, enerji xətləri çəkilir, o da olmalıdır. Mən size deyim ki, onlar minalardan təmizlərin ərazinin çox kişiyi bir isrəsindir. Hər biri 7 faizili əhat edir. Əssas yəni, kənsərvat təynat torbaqlar, 40 faiza yaxını kənsərvat təynat torbaqları. Əgər kənsərvat təynat torbaqları təmizlənməsiydi, və bir də digər təynatlı torbaqları da, o da bax bayaq qeydirədiyimiz məsələlərdir. O parkın sağlam masıdı, müzeyyin sağlam masıdı, nə bilim, digər əbiyyətlərin işlumaya əbiyyətlərinin tikimsidir. Bakın, Ağdamın yaşayış məntəqələrinin bütün Ağdam üzülə, amma Ağdamın ilin sonuna olan 31 deqabır 2022. tarixə, Milalardan təmizlənən ərazisi 16.741 əxtardır. Demək, 12.000 nəndə ələt 4.000 əxtardır daha çox sağa təmizlərin. Cebralda təxminə 11.000 yaşayış məntəqələri orda yaşayış məntəqələrinin sayesi balacadır. 3849-du 3 dəfə çox əradı təmizlərin. Hətta 4 dəbə çox ərazisi Milalardan təmizlərin. 12.000 deyər qayunlar belədir. Əksər rəayunlarda əgər Milalardan təmizlənən ərazilər yaşayış məntəqələrinin əhatessiydi, o zaman gördünüz kimi artıqlaması inan həmin rəayunlar Milalardan təmizlərinə belədir. Ancaq çox təsir ki, belə deyil Qarabağın yəni, bu rəsmiz taçqadır. Mən bu cadvəli rəsmiz taçqasasında tətidələmcəm. Qarabağın şərqi zəngəzur və Qarabağ xiksadır rəayunlarının kənt sarıbaktı, dəinatlı torpaqlın sahəsi 1 milyon eqdara yakındı müfətbək. Azərbaycanın birinci grub keyfiyyətli torpaqları, birinci keyfiyyət grubu torpaqlarının 17 faizi Qarabağda yerləşir, Azərbaycan üzrə olanın 2. grub keyfiyyət torpaqların 24 fazi Qarabağda yerləşir. Yəni, Qarabağ torpaqları çox yəni, belə deyim məsuldar torpaqlardır. Təbii ki, əksinlər, mən ona bir söz deyirmirəm Qarabağ torpaqları 1 milyonu yakın ekin təyinatlı torpaqları bugün niçə faizinin ekilməsi nə bağlı, hər hansı bir rəqəm var mı? 1 milyon 1 milyon yaraxın rəqətbək, ekin təyinatlı deyir. Yəni, onun içerisində kəs əvvəl təyinatlıdır. Onun içerisində ölüştə var, otlaq da var, biçənək de var. O zaman da ekinə yararı torpaqlar da var. Rəsmi stasiqə görə, təxminən 140 milyon əxtar torpaq hal hazırda Qarabağda 140 milyon əxtar torpaq ekilir. Yəni, ikinci Qarabağ muharibəsindən belə deyəşərt olaraq böləndə əvvəl ərimənlələr, harcısı 100 milyon əxtara yaxın, yanı bunu da prezident səsləndirmişdir. 100 milyon əxtara yaxın torpaqı ekilirdir. 90 milyon əxtar. İndi bizimkilər hal hazırda, ötən elin 22. stasiqəsində irəm bən 22. sonun olan stasiqanı ki, təxminən 130 milyonləm birəz artır. 140 milyonla yaxın bir ərazi kəncə əxtar var. Yəni, təxmində elələrdən artıq ekin torpaqlarımız var. Belə, belə məlumatlar da var ki, o torpaqlarda məhsul darıq, baxm yaraq ki, əndi stasiqə qalır da muharibədən əvvəlki, işxaldan əvvvəlki dövürdə. Hər bir məhsuluz rə qalır məhsul darıq nə qədər o? Məsələn, taqıl üzrə də var, digər tərəvəz məhsullar üzrə də var, üzüm üzrə də var. Amma belə birə son bizimki bu muharibə, i.e. 2021-2022-lərdə əkinan torpaqlardan dəylənə görə, məhsul darıq çox aşaqı olub. Yəni, bunu daha çox bağlıyrlar quraxlığından, fuləndən, yəni, su etiyatdan olunmasın. Amma mən bir şey deyim ki, qaraqda olan su etiyatlarının da bilər su etiyatları da hal hazırda Azərbaycan nəzarət altındadır və onların da üzərində işlər görülür. Bən tərtikilir, digər orada məyən kanarlarla çəkilər yəni harasa görüləndirilir. Yəni, hal hazırda bu kimi işlər görülür. Bir, o bücədən ağırlan və səhətlərinə bağlı bir məsələn, yox, bu kənsərbaycanla bağlı bir məsələn deyim ki, kimi yekunlaşdırıb. Məsələn, biz həməşə, mən ilə qisad çi kimi, tətlət aparanıq çisad çi kimi, ən məşəl, sosyal media verisdəsi inən Paylaşmışam, ufakları da, məklçələri mə ətəh, kanu verici şəhərdə, məsələn, qaraqda olan torpaqları icariyə verilməsi məxanı-izmi. Çox marağlı bir məsələdi. Qaraqda olan torpaqları necə icariyə götürməyəm? Təxminən, 3-4 gün əvvəl torpaq məcəlləsinə və əsakında qanına dəyişlər oldu. O vaxta qədər son üç dört günə qədər qarabaq torpaqların icarəsi qanunsuz olaraq kənd sarıfatın azir-i tərəbində prezent fermanindan kənd sarıfatına həvalı olmuşdu. Amma prezent fermanindan bu məsələlər həllə olunab bilmətik. Çünki kanasüsüya görə torpağın icarəsidir, torpağın istifadəsidir. Bu məsələlər milli məclisin səliyyətində olan məsələlərdir. Bu məsələlər qanun səviyyəsində tənzimləm məlidir. Yəni, narmatik hüquqaqlar aqdında, kanasüsüya qanuna görə də qanunun orada göstərilir ki, hansı hüquqaqdın, qulubəsi hansı hüquqaqdan yüksəkdə hansı daha aşaqdır. Yəni, qanun fermanindan, kərardan, sərincamdan daha yüksək hüquqaqda malik bir aqdır. Çox təsir ki, son üç dört günə qədər icarəyə verin torpaqları hansı meqanizmdən verib, kəncə ərabadın azirləyi, kimlərə verib, hansır ayaqında hansı hər azirləri verib və bunun heç biri məlum deyir. Yalnız üç dört gün əvvəl ki, qanun vericiya dəyişi ilə yolundu. Ondan sonra, siz bilirsiniz ki, qanunlar qəbul ondan sonra, midiməlis qəbul eləyir, sonra prezident onu fərmandan təsdiq eləyir, daha sonra qanunun tədbiqi ilə bağlı daha bir fərman verir. Həmin qanunun tədbiqi ilə bağlı verilən fərman da nədən ibarətdir? Orada qanunlardakı müvafi icra-ikimiyyət oradanı, müvafiq dövlət qurumu açıqlanmayan belə ifadələr olur, onlar həmin qanunun tədbiqi ilə bağlı fərmanda göstərilir. Orada, bu günə qədə torbaqların icarıya verilməsi, rayon şəhər icra-ikimiyyətlər vasitəsindən hərətə keçirilirdik. Dövlət əmla qidməti inəm birlikdə. Artıq bu dəyişiliyi olandan sonra, səlahiyyətlər verildi kənsərvatın azirlini və elə bil ki, Azərbaycanda sonuç dört günə qədəl elə bil ki, Azərbaycanda bir hüququ norma işləyirdi Qarabax zərazilərində. Qarabaxın ışıqaldan azalolmuş arazlarında başqa bir hüququ norma işləyirdi. İndi biz bunu çox dedik, mən onu dəfələrlə yazdım. Qubat mələmdə səsləndirdik. Və bundan sonra artıq bu ikili belə dəyi ki, hakimiyyətliyi aradan qaldırıldı. Amma yenə də mən inanmıram ki, o kənsərvat torbaqlarının qarabaxıda istifadəsi ilə bağlıcı, arəsi ilə bağlı, eniz zamanda nəzarət də kənsərvatın azirlini həyətə keçirir. Eniz zamanda kənsərvatında daha belə bir üstün hüquq verilir ki, kənsərvat təyinatlı torbaqların daqilində, torbaqların təyinatının dəyiştirilməsidir. Məsələn, ölüş torbaqıdığı, onu dəyişirilir, əkim torbaq. Bu sələyyətdə artıq kənsərvatın azirlini verilir. Yəni, kənsərvatın azirlini burada çox böyük əliyyətlər var. Eniz zamanda kənsərvatın azirlini qarabaqda dövlət sıfarçı çıkimdir. Məsələn, qəli kendini dövlət sıfarçı kimdir? Dəni deyir ki, keçirən kənsərvatın azirlini. Kənsərvatın azirlini qarabaqda birinci aqılı kendidir ki, aqalı kendini. Yəni, bu cür belə deyimi nə biləm, Yəni, son təyinatın müayyətini dövlət sıfarçı kənsərvatın azirlini son təyinatın müayyətini dövlət sıfarçı kənsərvatın azirlini dəşəkir eləm qalip bir keçəydir. Çoxlu izləyicilərimizin fikirləri var, əgər ətrəz etməsəz onları sətəkdim ediyim. Yəni, əsləl Mahmudu yazır, heç bir qasqun torbaqlarına qarətməyəcək, qarabaq ordaq çərbətləri bir ələ cəm etmək üçün alınır. Bak, izləyicilərin də fikirləri aşağı yıqarı bu şəkildədir. Azal olmuş ərazilərin binalardan təmizlərin, amzap bir siniyyətlə azgöz məamur alıqaqlardan təmizlərin mərdir. İlqar bəyi deyir. Tərlən, Mahmudu izləyicimiz bir azı qeylilən yazıb, bu kəndlərin biləşməsinin bir məqsəli olabilir. O vaxt insanların həyət yeri sahələri böyolu, bindağımısını eyni onların tərzidən standartlara uygun paylayıcı alır, qanlarında, qanlarla ayıqaqlara çatışaq. Bak, aşağı yıqarı fikirləri bu dəməliyir. Bu, Fıruqət bəyi, sonuncu məsələ ilə bağlı mən bir məsələ deyim, o vaxt. Buyurun, buyurun, buyurun, buyurun. Torfaqların torfaq silahı ilə bağlı. Siyudilis Azərbaycan'da birinci torfaq silahı, 97-99-ci illərdə farlı. Bundan sonra, məyəm, kamisiyalar yaradılı, safhoz kafosların və torfaqları həalə rəsində bölünün bir issəsi, mən faiz ilə deyə bilərəm ki, məsələn, arsa 50 faizdə yuxarı issəsi qövlət müriqətində qaldı, təxmirən 23-24 faizdə elə belədiyə inən özəl müriqətə verildi. Yəni, torfaq silahı əslində biraz onu açıklayayım ki, torfaq silahı nə deməydi? Torfaq silahı həalə pay torfaqlarının fəalənmasını deyil, təkcə. Torfaq silahı həm həyət, yəni torfaqların, yəni səni istifadəndə olan həyət torfaqların sənin adına vəsmiləşdirilməsi deyil, həm qalqoz və safhozların torfaqlarının o əhalin arasında bölüşdürülməsi deyil, həm də bax sahələrinin ki, əvvələr daha çox baxi şəhərində müşahidə olunur ki, bax sahələri vardı, oların əhaliyyə verilməsi deyil. Yəni, özəlləşdirib əhaliyyə verilməsi deyil. Yəni, birinci torfaq silahı aparıldı, qanunlar qəvvul olundu, torfaq silahı əqqında qanun qəvvul olundu, aparıldı, və həmin qanunun 24. maddəsində belə bir keçid müddas nəzərdə tutuldu. Orada yazıldı ki, öz də elə, Maddə Nəddə elədi, Ermenistan tərəfindən zəbt olunmuş qarabaq torfaqları maddə Nəddə. Qarabaq torfaqlarında torfaq silahının aparılaması. Orada qeydolundu ki, Ermenistanın işxalından azad oldukdan sonra, qarabaq torfaqlarında torfaq silahı bu qanunda nəzərdə turmuş qadi da aparılayacaq. Amma çox təsir ki, indi biz nəyə müşahədə eləyirik? İndi biz müşahədə eləyirik ki, bu proseslərdən ki, məsələn, qarabaqın qadişinə bağlı birinci dövlət proqramında torfaq silahından aparılması ilə bağlı esnə yox. 2016. sonuna dək, kənt sarıfatın hazırlıyı qarabaqda fəkri şəkildə, yəni, sənədindilililən dək, səmələli torfaqların səmələli istifadə olunması, mekanizminin yaradılması nə imkan verən torfaq silahatın naparılması məxsələri ilə bənə haqq təcrübən örünəcək. İndi bundan bağlı da, kənt sarıfatın hazırlıyı, qarabaq üzrəb prəzidində xusun numayindəsi qeydələdi ki, iki ölkə seçibləri İsrail və Türkanın təcrübəsi nöylənilməz. Çox maraqlı məsələdi ki, İsrail-də əslində kənt sarıfatına yararı torfaq, əkinə yararı torfaqlar. Məsələn, bizdə bir böyük şirkətin malik olduğu torfaqlardan bir az artıq olar. Yəni, o qədər torfaq yoxdu, ikincisi də bizim sıfır vəziyyətimiz nə Türkiyədə, nə İsrail-də. Sıfır vəziyyətimiz eyni deyil. Yəni, bizim sıfır vəziyyətimiz nədir? Torfaq salqozlarda, kalkoz bilirsiniz ki, iştimai mülkədir, salqoz dövlət mülkədir. İndi həmin torfaqları biz qətərim əhaliyyə paylamasıdır. Çünki o torfaqlar vakti ilə əhalidən alınmışdır. Amma Türkiyədə də vəziyyət elə deyil. İsrail-də də elə bir vəziyyət yoxdur. Türkiyədə torfaqlar agalar deyidə və torfaqları hətta Cumhuriyyət Halk Partisi, yəni, Atatürkün Partiyası, Atatürk 20. ilyərin ortalarında, 26. də Cəhd elədir ki, belə bir torfaq silahı taparsın, o agalar imkan vermədər. İkinci bir islaat oldu, 40. ilyərin ortalarında, onda da hakimiyyət edirdilər. Mənidəri səkimiyyətə gəldir. Mənidəri sözü bir aqı idi, böyük torfaq. Amma bunun bize nə adiyyəti var? Yəni, Türkiyənin təcrübəsinin Azərbaycanla vəziyyəti oqşar deyil. Bunun hansı bir oqşarı olar, hansı təcrübəni ürəlməsindən zövbətq edə bilətik. İndi hələ ki, görünən o dükkü, bize beləli olan o dükkü, Qarabağda torfaq silahının aparılmasıyla bağlı düşünülmür. Çünki, məsələn, siz yəni ki, izdəmisiniz, Ağdamdan bağlıda işlimayetlə görüşəndə, Ağdamda işlimayetlə görüşəndə, fizüldə işlimayetlə görüşəndə prezident orada səsləndirildi ki, Ağdamda 18 sot həyətiyanı torfaq sahəsi veriləcək. İndi mən bildiyimə görəyik ki, 18 sot verimlərlə. İndi 13 sot nəzələ turistikilən yaşayış məntəgələrin dəkəntlərdə. Fizüldə isə, 13 sot həyətiyanı torfaq sahəsi veriləcək. Amma park torfaqlar ilə bağlı heç bir sövbətki yetmir. Yəni, o torfaqlar elə muharibə kutarandan biraz sonradan, təxməni həsi, bəlk elək bir ay keşməmişdən əkilməyə başlanılıb və bu gündə elək ilir və qeniştimayət bilməsə də biz bilirəyik, o torfaqları kimlərək? Azər sunakir, azər şəkərəkir, agrodiyir eləkir. Yəni, mən bir məmurlara məxtsut olan şirkətlələsir eləkir. Yəni, hansısa bir fermir, et bir bağlı olmayan məmurara hakimiyyətə orada gedib hansısa bir ərazini əkmə istəsə, təbii ki, ona bu torfaqları verməyəcələr. Yəni, etki o fermirindəsində hiç xəbər yoxdur ki, hansı torfaqlar minalardan təmizləndir, hansı torfaqda minar yoxdur qarabağla ki, desin ki, o torfaqı mən icarəya götürün, əkmə istəyirəm. Tövb, təşəkkürlər, qəli. Təs ki, vaxtın sonuna gəlibsə attıq, amma Arif Bəyensöz haqqı var və mən Arif Bəyensson da bunu soruşmaq istəyirəm. Çoxlur bayaqları fikirlər okudun, məbə bu fikir mənim çox təsirləndirdi. O təmizlənmiş ərazlərdə 15-50 rüsvet verib taqla kənlər var, ona görədə unudun. Onları demədir, deməyin. Təşəkkürlər mizləyici, həralda azı qəbi şeylərimizdir. Əhbər bəydədir ki, qəbristanlıqların köstürülməsi rəyaldırmı, mən bunu əlihan məhdiyyəm, əlmətli payitaoqunuzdan işitmişdim qubad deyə evlərin gədəndə. Bax bütün bunlar son günlər əlmətli qubad beyin bu təqdim etdiyi bu hökumət qarabağın kənləri səridir qormulun. Burada deməli cəbralin 89 ətli cəbralilər dedilər ki, 100 kənlə, şu yüzeyaxın kəndimiz var və orada 35-ə yaxın tarixi deməli kənd var yəni onların çəksində. Bak, burada laxsın kəndləri də var, səhəbi 124 kən cəmi 45-ü qalacaq. Bakın, Arif Bey, mən istəyərdim ki, bu durumdan bağlı sonda sizin fikirinizə işləyə izləyicilər, nə qədə doğru yanaşılılar nə qədər haklıdılar ki, gür şeydən bütün bunlar Hürmətli Qalib beyi dədir ki, 18 sot əvəzini artıq ağdanda 12 sot nəzərdətdir. Bütün o yollar deyil, bütün yollar Romiya gələn ki, bunların da bütün fikirləri orada əkin üstün yararlı olan torpağların əkseriyyətini, sanki deməli əhalidən, yerli sakinlərdən oranın dədə baba öz yurdu olan insanlarından götürün, özlərsin istifadə etməkdir. Gördən, tablo budur. Və kədə mən yalınıram, siz nezə düşünürüz Arif Bey? Hürmət Bey, əvvələ bir rəyə yazan bir dostumuzun da fişiri var idi, çössünlər o ərazlərə qayetməyəzək. İzazı verin bir ondan başlayın, bəl ondan da davam eləyəzəm. Qısaca deyim, ona ki, bəl, bildiyim, tanıdığım, ətrafımda olan münasibətim olan xüsusi ilə də o ərazlərdə doğulub böyüyən insanlarımızın demək olar ki, bütün hamsı o torbaqlara qayetmə uçun. Gəzəcünüz Allahı yalvarır, çünki bəndədən artıq umutlərin cəsiklə. Çi, o ərazlərə qayda bilsinlər. Nəyin bağırsını uğur olsun, hansı şərtlər dəxilindir uğur olsun, o ərazlərə qayetsinlər, çünki 30 yılda bu əsrətlə yaşayırlar. Qaldı ki, o ərazlərdə ki, baş vermiş hadisələr, baş verən hal hazırda olan hadislər belə təsvirlə olsun ki, bayaq sözümdün əvvəlində də dedim, görüşünə əvvəlində də dedim ki, o ərazlərdə məmurların öz məqsətləri üçün apardıqları böyücü prosesi başa çatıqdan sonra sakinlər də yedan düşəcək və o anda belə deyək bizlərinə əzər alacaqlar. Məsələ bu platformanı da məsələ bu müzakirlərin də bizim birliyimizin məqsəl oldu ki, bizim haqsəsimizi eşitsinlər, bizim ehtirazımızı duysunlar və bu rəyə yazan dostlarımızın özləri belə bizlərə qoşulsunlar və biz nə qədər çox olacaq yıxa səsimiz nə qədər uda çıqacaqsa o eşidiləcək, yoxsa elə bir-bir səsimiz basacaq. Onun üçün də belə deyəkdə tətkən təsərifat məsələsi deyil. Burada böyük laihələr olacaq burda nəzərdə tutulan ali məhdəklərin, kallislərin açılması var, məhdəklərin köçürülməsi məsələləri var. Belə deyəkdə bu məsələrin hər birində insanlarımızın rəyi nəzəri alınmalıdır. Bunun başqa alternativi yoxdur. Alınmayacaqsa, biz səhsimizi uzaqmayacaqsa, biz səhsimizi belə deyəkdə dem yəzək isə fikirlərimizi bildirməyəzək isə bildikləri də eləyəzək ilə çıfçirimiz nəzəri alınmayacaq. Fətbəl, təsürlər olsun. Arif məhdə, çox təşəkür edirəm. Qalip məhdə deyəcəyiniz yoxdursa canlı yəvin sonuna gəlib sattı. Məhdə bir kemə deyim, məhdə Arif məhdə rəziyam ki, məzbur köçürülən əksəriyyəti qaydacaqlar qaytmağı hazırdırlar. Amma biz bunu bugün üçün deyirik. Amma əgər bu proses kimi qırıxıncı ilə sənətlə ilə kekunlaşacaqsa, onda Arif məhdə deyir, insanlar artıq həyatda olmayacaqlar çox təsürlər. Məhdə bizim o okucunu tamış açısını siz rəin okudunuz ki, orada əvvələkən şirkətlər yenəkir. Şirkət var, o yenəkir çox doğru, mən belə başa düşürəm ki, bizim tamış açılar da məlumatlıdırlar. Yəni, o şirkət də kalyon şirkətidir. Üzür istirəm, Cranko şirkətidir. O dediği şirkətdir. İndi, koca bəndin bir qurpaqların haramlı düzü, indi də işqaldırnazda dolmuş ərazlə. Necə anlaşıb, həm əriməni ilə anlaşıb, həm bizimkilərdən? Çox maraqlıdır. Geri şeydən. Çox də şəkir edirəm, bu da bizim hər zaman dediğim ki, az gerçəyimizdir. O gerçəyi də işmək lazımdır. Burada insanların da ördəsinə düşürür. Bu gün mən sosial şəbəkilər izlədim. Ək səriyyət deyir ki, nəyi səriyyətləri bağlısaq oduları? Sənin staliyyinə bir yanesin, səndən nə tələb olunur ki? Üst olmasa, bizim eliflərizləyə buna da bir şey tələb olunur ki, insanlar var ki, gerçəyələn narazlıdılar bir məsələdən, sonra sən yazırsan, səni bəyənməyə belə dəsərət edəmirlər. Cəsaretsiz toplumlarında həqqıd hər zaman yiyilər, taptanar. Dəl izləyicilər, qaraba qaydış platformasının təsksisi qalib tovrul və platformanın təmsilçisi Arif Kürşadoğlu idi, hər ki, dəyəl qonalımıza həm Arif bəyi, həm Qalib bəyi, təşəkliliyi yəri, və təbii ki, hər zaman təşəklirlərimizin ən böyünü də izləyicilərə, bizim ilişmizə küsur, rənt qatan izləyicilərimizə deyirik. Sa olun, sağ olun, tandır vətərimizi,