 Sommige problemen zijn zo groot dat landen ze niet in hun eentje kunnen oplossen. Ook door globalisering zijn we steeds vaker van elkaar afhankelijk. Daardoor verandert ook de rol van het recht. Nationale wet- en regelgeving worden steeds vaker opgesteld als gevolg van internationale afspraken. Dat kan gebeuren door twee buurlanden die samen afspraken maken, of door alle landen van de hele wereld of door een groep landen. Dat noemen we intergovernementele afspraken, oftewel het internationale recht. In Europa heeft een aantal landen afspraken gemaakt die geleid hebben tot de oprichting van de Europese Unie. Daarmee hebben ze een klein stukje van een sovereigniteit overgetragen aan de instellingen van de Europese Unie. De regels die daar worden gemaakt heeten supranationale afspraken, oftewel richtlijnen en verordeningen van de Europese Unie. In deze kennisclip zal ik uitleggen wat het verschil is tussen intergovernementele afspraken en supranationale afspraken. Dus het verschil tussen internationaal recht en Europees recht. En wat betekenen deze afspraken voor ons dagelijkse leven in Nederland? Ik zal dat doen aan de hand van voorbeelden uit meubescherming en klimaatverandering. Waten we beginnen met intergovernementele afspraken. Landen maken al heel lang afspraken met elkaar over milieuvervuiling, bijvoorbeeld om grensoverschilende watervervuiling aan te pakken. Landen die een gezamenlijke rivier hebben, maken dan bijvoorbeeld afspraken over wat je wel en niet met dat rivierwater mag doen. Zo hebben de Rijn-oeverstaten, Zwitserland, Frankrijk, Duitsland en Nederland afspraken gemaakt over de vervuiling in de Rijn. Dat zijn dus intergovernementele afspraken tussen de regeringen van de landen die meedoen. Neegelegd in een verdrag. Dat verdrag bevat binnen de regels voor alle landen die hebben besloten om mee te doen aan dat verdrag. Zo hebben dus de Rijn-oeverstaten het Rijn-verdrag getekend. Voor bijna alle grote rivieren in de wereld zijn wel verdragen getekend. En ook voor zeeën en oceanen. Ook zijn er veel natuurbeschermingsverdragen. Zoals het Biodiversiteitsverdrag. Dat verdrag geldt voor bijna alle landen van de wereld. En is bedoeld om bedreigde dieren en plantensofter te beschermen. Ook de bekende klimaatoverrekomst van Parijs is een verdrag. Dit verdrag is getekend tot 174 landen, dus een beetje de hele wereld. Het verdrag bepaalt onder andere dat staten zelf aangeven hoe zij de doelstelling van het verdrag gaan realiseren. Die doelstelling is dat de opwarming van de aarde beperkt blijft tot gemiddeld 2 graden Celsius. Om die klimaatdoelstelling te halen, moeten alle landen zelf nationale klimaatdoelstellingen vaststellen. Nederland mag dus zelf verpalen hoe ambitieus of niet ambitieus hun eigen doelstelling is. En hoe ze die gaan realiseren. Via het sluiten van kolencentrales, het verlagen van de maximus snelheid, het geven van subsidies voor zonnepanelen en op allerlei andere manieren die we nog kunnen verzinnen. Niet alleen is er bij de klimaatoverrekomst van Parijs veel vrijheid om zelf te bepalen hoe je de doelstelling gaat realiseren. Ook is de handhaving heenlosjes geregeld. Internationale afspraken tussen staten gelden alleen tussen de regeringen van die landen. Als een land een afspraak niet naleeft, zijn er eigenlijk maar twee mogelijkheden onder iets aan te doen. Je kunt gaan praten met de andere landen die het verdrag hebben getekend en kijken of je samen tot een oplossing kunt komen. Daarnaast kan je een rechtszaak beginnen bij het internationale gerechtshof in Den Haag. Dat is speciaal opgericht om conflicten te beslechten tussen staten. Een voorbeeld. Een aantal jaar geleden heeft Australië Japan voor het internationale rechtshof gedaagd vanwege de walfisvangst. Het gerechtshof oordeelde dat Japan handelde in strijd met de verdrag uit 1946 dat de walfisvangst reguleert. Onder het mond van wetenschappelijk onderzoek ving Japan walfissen voor de consumptie. Het hof zei dat Japan daar onmiddellijk mee moet stoppen. Dit is een voorbeeld van een succesvolle toepassing van intergovernementele afspraken ter beschrijving van het milieu. Helaas zijn er ook afspraken waar juist de tekortkomingen uit naar voren komen. Vaak zijn landen het zo met elkaar oneens dat ze alleen maar tot vage afspraken kunnen komen of doen sommige landen helemaal niet eens mee. De klimaat overeenkomst van Parijs is zo'n voorbeeld van een verdrag met tekortkomingen. Om te beginnen zijn veel bepalingen nogal vaag en moeten ze later worden uitgewerkt. Daarnaast heeft de Verenigde Staten zich terug getrokken uit het verdrag. Terwijl dat na China de grootste uitstoot er is van broekasgassen. Dan gaan we nu naar de supranationale afspraken in de EU. De EU vond het handig om juist op het gebied van milieubescherming met elkaar samen te werken. Omdat veel milieuproblemen grens over schijnend zijn. Niet alleen rivieren, maar ook bijvoorbeeld luchtfrontreinigingsgrens over schijnend. En ook de natuur houdt zich niet aan de grenzen die de mensen heeft bedacht. Ovendien is het handig voor bedrijven die producten verkopen in andere landen dat ze overal aan dezelfde eisen moeten voldoen. Als de Duitse volkswagen een auto volgens de Duitse milieuregels gemaakt in Frankrijk wil verkopen is het handig als ze niet een ander model moeten maken voor de Franse eisen. Niet alleen is het onhandig voor producenten die producten verkopen in verschillende landen ook kunnen landen hun eigen producenten bevoordelen. Bel bijvoorbeeld milieuregels te stellen die minder strikt zijn. Waardoor hun producten goedkoper worden. Dat zou leiden tot uneerlijke concurrentie. Daarom heeft de EU veel supranationale regels vastgesteld ter bescherming van het milieu. Over afval, over chemicalie, over milieu-eisen aan producten, etc. Er zijn drie grote verschillen tussen intergovernementele en supranationale afspraken. Ten eerste. Supranationale afspraken worden niet door de landen gemaakt van de EU maar door de instellingen van de EU. Dat zijn de Europese Raad voor Ministers, de Europese Commissie en het Europese Parlement. Zelfs als Nederland het niet eens is met de verordening of richtlijn kan deze toch worden vastgesteld als wat er minste steun is in die instellingen. Ten tweede. Supranationale afspraken kunnen veel beter worden gehandhaafd dan intergovernementele afspraken. De Europese Commissie kan lidstaten voor het Europese Roch van Justitiedagen en dat kan hoge boetes opleggen als een lidstaat zich niet houdt aan de afspraken. Bovendien geldt het Europese recht onmiddellijk en rechtstreeks in alle lidstaten. Zo kan een inwoner van de gemeente Tilburg eisen dat de gemeente zich houdt aan de Europese luchtkwaliteitsregels. En als die burger het niet eens is met een besluit van de gemeente, dan kan hij naar de rechter, de rechtbank in de bos, om over te zorgen dat er wordt gekeken of de gemeente zich inderdaad heeft gehouden aan de Europese regels. Ten derde, supranationale afspraken zijn veel gedetailleerder en concreter dan intergovernementele afspraken. Ze zien er bijna uitzelfde uit als nationale wetten en regels. Deze drie verschillen hebben er toegeleid dat in de EU supranationale afspraken belangrijker zijn en succesvoller dan intergovernementele afspraken. Het Europese Milieurecht behoort tot het meest vooruitstrevende van de wereld. De EU heeft bijvoorbeeld zelf supranationaal klimaatbeleid vastgesteld dat veel verder gaat dan de intergovernementele afspraken uit het klimaatakkoord van Parijs. Zo is bijvoorbeeld vastgelegd dat in 2030 minimaal 40 procent van de uitstoot van broeikasgassen moet zijn teruggebracht en in 2050 zelfs 100 procent. Ook is grotendeels vastgelegd hoe Nederland dat doel moet halen. Nederland heeft hier dus veel minder ruimte om zelf keuzes te maken. En als Nederland zich niet houdt aan de afspraken, dan kan Nederland voor de rechter worden gedaagd. Het Europese recht geldt in was gewoon in Nederland. Een bekend recent voorbeeld is de stikstofcrisis. Vandaag besloot het kabinet om miljarden uit te trekken voor het terugdringen van de stikstof. Premier Mark Rutte noemde gisteren de stikstofcrisis de grootste crisis in zijn negen jaar als premier. Niet de corona, maar de stikstofcrisis. Nederlandse wetten lieten te veel stikstofuitstoot toe waardoor schade optreed in natuurgebieden. Die natuurgebieden zijn beschermd door Europese natuurbeschermingswetten zoals de habitatrichtlijn. De Nederlandse rechter heeft daarop allerlei besluiten van de overheid ongeldig verklaard. Het gaat dan bijvoorbeeld om vergunningen aan verhouderijen of om besluiten om woonwijken te bouwen in de buurt van natuurgebieden. Diezelfde habitatrichtlijn heeft ook regels ter bescherming van diersoorten, zoals de wolf. Wolf is terug in Nederland. Schapenhouden zijn doodsbang voor deze sluipmordenaar. Opnieuw heeft een wolf schapengedolten in de gemeente Heuzenen. Nederland kan dus niet op eigen houtje een wolf vangen of doden die schade veroorzaakt. Daar zijn speciale regels voor gesteld in de habitatrichtlijn. En als de Nederlandse overheid klimaatafspraken wil maken met energieproducenten, boeren en industrie, dan moeten die in elk geval voldoen aan de Europese regels. Nederland kan dus niet meer op eigen houtje over het milieubeslissen. En dat geldt precies zo in alle andere landen van de EU. Landen kunnen niet meer hun eigen economische belangen boven het milieus stellen. En dat is gunstig geweest voor het milieus. Dat kun je bijvoorbeeld zien als je naar de ranking kijkt van best besterende landen op het gebied van het aanpakken van klimaatverandering. De meerderheid van landen in de top 10 zijn EU-lidstaten. Zo kunnen we concluderen dat vooral supranationale afspraken veel invloed hebben op ons dagelijks leven. Soms direct, doordat de rechter bepaalt dat de bepaalde activiteit of handeling in strijd is met het Europese recht en dus wordt verboden. Maar meestal indirect, doordat overheden, bijvoorbeeld de gemeente waarin je woont, zelf Europese regels toepassen wanneer zij besluiten maken. Van het verschijnen van zonnepanelen op je huis tot het verdwijnen van plastic bekertjes uit de drankautomaat. De EU is dichterbij dan je denkt.